Người ta đã nâng người và hàng bằng ròng rọc, tời và sức kéo của người, của súc vật từ thời cổ đại, nhưng thang máy chở người như ta hiểu hôm nay chỉ thật sự bắt đầu khi Elisha Otis giới thiệu chiếc phanh an toàn ở New York năm 1854: nếu dây kéo đứt, sàn nâng tự kẹp vào ray hai bên thay vì rơi xuống. Ba năm sau, chiếc thang chở khách đầu tiên dùng thiết bị của ông được lắp trong một cửa hàng ở New York.
Bài này kể thang máy đã đi từ chiếc tời trong mỏ và nhà kho đến hệ thống tự động trong toà nhà chọc trời ra sao; giải thích vì sao đối trọng mới là bí mật giúp thang máy tiết kiệm sức kéo; những lớp an toàn chồng lên nhau bên trong một chiếc thang; và vì sao thang máy góp phần làm thay đổi hình dạng thành phố.
Trước Otis: nâng được nhưng không dám chở người
Thiết bị nâng đã có từ rất sớm. Các tác giả La Mã có mô tả những thiết bị nâng dùng ròng rọc và tời. Dưới sàn đấu trường Colosseum ở Rome có hệ thống buồng nâng kéo bằng tời quay tay, đưa thú và đạo cụ lên mặt sàn, điều mà khảo cổ học đã xác định khá rõ qua dấu vết các trục và rãnh. Ở các tu viện, lâu đài, hầm mỏ thời trung đại và cận đại, giỏ hay sàn treo trên dây được kéo bằng tay, bằng sức súc vật hay bằng guồng nước.
Sang thế kỷ 19, máy hơi nước cho phép kéo sàn nâng lên cao với tải nặng trong các nhà máy và nhà kho. Nhưng có một nỗi sợ rất cụ thể: dây kéo, lúc đó thường làm bằng sợi gai hay xích sắt, có thể đứt. Hàng rơi thì mất hàng; người rơi thì mất mạng. Vì vậy thiết bị nâng chủ yếu dành cho hàng hoá, còn người vẫn leo cầu thang. Các toà nhà vì thế hiếm khi cao quá năm sáu tầng: ai sẵn lòng leo bộ lên tầng mười mỗi ngày.
Điều kìm hãm thang máy chở người không phải là thiếu sức kéo, mà là thiếu lòng tin. Lời giải của Otis vì vậy không nằm ở động cơ mạnh hơn, mà ở một chi tiết làm người ta yên tâm bước vào.
Chiếc phanh an toàn và màn trình diễn năm 1854
Elisha Otis là một thợ cơ khí ở bang New York. Thiết kế của ông dựa trên một ý tưởng đơn giản: gắn hai bên sàn nâng những răng hãm có lò xo, luôn có xu hướng bật ra và cắm vào thanh ray có khía răng cưa chạy dọc giếng thang. Khi dây kéo còn căng, sức căng của dây ghìm các răng hãm lại. Khi dây đứt, sức căng mất đi, lò xo đẩy răng hãm bật ra, cắm vào ray, giữ sàn đứng lại.
Điểm tinh tế của thiết kế là nó an toàn khi hỏng: chính sự cố là thứ kích hoạt cơ chế bảo vệ, không cần ai phải phản ứng. Nguyên tắc này, gọi là thiết kế an toàn khi hỏng, về sau trở thành tư duy nền tảng của kỹ thuật an toàn, từ phanh tàu hoả đến thiết bị y tế.
Năm 1854, tại một triển lãm lớn ở New York, Otis đứng trên sàn nâng được kéo lên cao, rồi cho người cắt dây kéo trước mặt khán giả. Sàn chỉ hụt một đoạn ngắn rồi dừng lại. Màn trình diễn này được ghi chép trong nhiều tư liệu và thường được kể như khoảnh khắc khai sinh của thang máy hiện đại. Năm 1857, chiếc thang chở khách đầu tiên trang bị phanh an toàn của ông được lắp trong một toà nhà bán hàng ở khu Broadway, New York, chạy bằng máy hơi nước.
Thang máy đổi nguồn động lực qua các thời kỳ
Sau khi vấn đề an toàn được giải quyết, câu chuyện của thang máy chủ yếu là câu chuyện tìm cách kéo nhanh hơn, êm hơn và lên cao hơn.
| Kiểu thang | Thời kỳ phổ biến (gần đúng) | Nguyên lý | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Tời tay, tời súc vật | Cổ đại đến thế kỷ 18 | Người hoặc súc vật quay trục cuốn dây | Chậm, tải nhỏ, không an toàn cho người |
| Thang hơi nước | Giữa thế kỷ 19 | Máy hơi nước quay tang cuốn cáp | Cồng kềnh, cần lò hơi trong toà nhà |
| Thang thuỷ lực | Nửa sau thế kỷ 19 | Nước hoặc dầu áp lực đẩy pít-tông nâng cabin | Pít-tông phải dài bằng hành trình, khó lên rất cao |
| Thang điện có hộp số | Từ cuối thế kỷ 19 | Động cơ điện quay puli kéo cáp qua hộp giảm tốc | Tốc độ vừa phải |
| Thang điện không hộp số | Từ đầu thế kỷ 20 | Động cơ điện quay chậm, nối thẳng puli lớn | Đắt hơn nhưng nhanh và êm, mở đường cho nhà rất cao |
Năm 1880, tại một triển lãm ở Mannheim, Werner von Siemens trình diễn một thang máy chạy điện, thường được nhắc là chiếc thang điện đầu tiên. Từ đây động cơ điện dần thay hơi nước và thuỷ lực ở hầu hết toà nhà, vì nó gọn, sạch và điều khiển được chính xác.
Đối trọng: vì sao thang máy không tốn nhiều điện như ta tưởng
Nếu chỉ kéo cabin lên bằng một sợi cáp cuốn vào trống, động cơ phải nâng toàn bộ khối lượng cabin cộng hành khách mỗi lần đi lên. Thang máy kéo cáp hiện đại làm khác: cáp vắt qua một puli trên đỉnh giếng thang, một đầu nối cabin, đầu kia nối một khối nặng gọi là đối trọng chạy ngược chiều trong cùng giếng. Cabin đi lên thì đối trọng đi xuống, và ngược lại, giống hai bên của một chiếc cân.
Đối trọng thường được chọn bằng khối lượng cabin cộng thêm khoảng một nửa tải định mức. Khi thang chở nửa tải, hai bên gần như cân bằng, động cơ chỉ cần thắng ma sát và lực quán tính. Khi thang vắng người đi lên, đối trọng nặng hơn kéo giúp; khi thang đầy người đi xuống, cabin nặng hơn kéo giúp. Nhiều thang máy hiện đại còn thu lại một phần điện năng ở những lúc này thay vì đốt thành nhiệt.
Cáp không cuốn vào trống mà chỉ vắt qua puli, nên lực kéo dựa vào ma sát giữa cáp và rãnh puli. Đây cũng là một lớp an toàn: nếu cabin hay đối trọng chạm đáy giếng, cáp trùng xuống, ma sát mất đi, puli quay trượt mà không kéo tiếp được. Với toà nhà rất cao, chính trọng lượng của cáp thép thành vấn đề, nên người ta chia hành trình thành nhiều chặng với các tầng chuyển thang, và gần đây thử nghiệm cả cáp bằng vật liệu sợi nhẹ hơn.
Những lớp an toàn chồng lên nhau bên trong một chiếc thang
Chiếc phanh của Otis chỉ là lớp đầu tiên. Thang máy hiện đại có nhiều lớp độc lập, mỗi lớp chặn một kiểu sự cố:
- Nhiều sợi cáp: cabin treo trên nhiều sợi cáp thép, mỗi sợi đủ sức giữ một phần lớn tải, nên hiếm khi tất cả cùng đứt.
- Bộ khống chế vượt tốc: một sợi cáp riêng chạy theo cabin, quấn qua một bánh xe có quả văng. Khi cabin chạy nhanh bất thường, quả văng văng ra, khoá bánh xe, kéo cơ cấu phanh hãm trên cabin kẹp chặt vào ray dẫn hướng — hậu duệ trực tiếp của ý tưởng Otis.
- Khoá liên động cửa tầng: cửa tầng chỉ mở được khi cabin đang dừng ở đúng tầng đó, và thang không chạy khi còn một cửa tầng nào chưa đóng khoá.
- Giảm chấn đáy giếng: lò xo hoặc giảm chấn dầu ở đáy giếng đỡ cabin và đối trọng nếu chúng đi quá hành trình.
- Công tắc hành trình: ngắt điện động cơ khi cabin đi quá tầng trên cùng hoặc dưới cùng.
- Liên lạc và cứu hộ: chuông, điện đàm và quy trình đưa cabin về tầng gần nhất khi mất điện.
Nhờ các lớp này, sự cố kiểu cabin rơi tự do theo hình dung của phim ảnh là cực hiếm ở thang được bảo trì đúng. Phần lớn sự cố thực tế là thang dừng giữa chừng, cửa kẹt hay người bị kẹt trong cabin khi mất điện, và quy trình xử lý chúng thuộc về đơn vị bảo trì và ban quản lý toà nhà.
Thang máy thay đổi thành phố và thói quen ra sao
Đảo ngược giá trị của các tầng. Trước thang máy, tầng thấp là tầng sang, vì không phải leo nhiều; tầng áp mái dành cho người nghèo và người làm thuê. Thang máy lật ngược thứ bậc đó: tầng cao có gió, có tầm nhìn, ít bụi và tiếng ồn, nên thành tầng đắt nhất. Căn hộ tầng thượng cao cấp là sản phẩm trực tiếp của thang máy.
Mở đường cho nhà chọc trời. Khung thép cho phép xây cao, nhưng thang máy mới làm cho những tầng cao ấy dùng được. Hai thứ cùng xuất hiện ở các thành phố Mỹ cuối thế kỷ 19 và định hình đường chân trời đô thị suốt thế kỷ 20.
Từ người lái thang đến nút bấm. Thang máy thời đầu có người lái đứng trong cabin, điều khiển tốc độ và căn tầng bằng tay. Thang tự động bằng nút bấm có từ khá sớm, nhưng phải đến giữa thế kỷ 20 mới thay hẳn người lái ở nhiều nơi, khi người dùng dần tin rằng một cỗ máy không người lái vẫn an toàn.
Nút đóng cửa không phải lúc nào cũng có tác dụng. Ở một số nơi, nút đóng cửa bị vô hiệu ở chế độ thường để bảo đảm cửa mở đủ lâu cho người đi chậm, người dùng xe lăn; nó chỉ hoạt động trong chế độ dành cho kỹ thuật viên hoặc lính cứu hoả. Cách cài đặt khác nhau tuỳ toà nhà, nên không thể nói chung là nút nào cũng giả.
Thang cuốn, người anh em nằm nghiêng, và thang máy ở Việt Nam
Cùng thời kỳ thang máy lan rộng, những kỹ sư khác tìm cách chở người lên cao theo đường nghiêng. Cuối thế kỷ 19 ở Mỹ có những băng chuyền nghiêng chở khách tại các khu vui chơi và nhà ga, rồi đến khoảng năm 1900, một dạng cầu thang chạy bậc được giới thiệu tại triển lãm thế giới ở Paris. Từ đó thang cuốn trở thành lời giải cho những nơi cần chuyển rất nhiều người qua vài tầng: nhà ga tàu điện ngầm, trung tâm thương mại, sân bay. Thang máy chở ít người mỗi lượt nhưng đi xa; thang cuốn đi gần nhưng chở liên tục, không ai phải chờ.
Ở Việt Nam, mốc chiếc thang máy đầu tiên chưa có tư liệu thống nhất nên không nêu ở đây; điều chắc chắn hơn là thang máy chỉ thực sự phổ biến khi nhà cao tầng mọc lên nhiều từ thập niên 1990 trở đi. Khu chung cư cao tầng ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh thành ngày nay gần như không thể vận hành nếu thiếu thang máy, đến mức một lần thang hỏng kéo dài trở thành chuyện lớn của cả toà nhà.
Một hiện tượng khá riêng của đô thị Việt Nam là thang máy gia đình trong nhà ống nhiều tầng. Những căn nhà mặt tiền hẹp, sâu, cao bốn năm tầng vốn sinh ra từ cách chia đất đô thị; khi chủ nhà có tuổi, việc leo cầu thang dốc mỗi ngày trở nên nặng nhọc, và chiếc thang máy cỡ nhỏ trở thành lời giải. Chuyện này nhắc lại đúng bài học từ thế kỷ 19: giới hạn của một toà nhà không phải ở chỗ xây được cao bao nhiêu, mà ở chỗ con người có muốn leo lên tới đó mỗi ngày hay không.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra thang máy?
Thiết bị nâng có từ thời cổ đại nên không có một người phát minh. Elisha Otis được ghi công vì chiếc phanh an toàn trình diễn năm 1854 ở New York, giúp thang chở người trở nên đáng tin. Werner von Siemens trình diễn thang máy chạy điện năm 1880 ở Mannheim.
Thang máy bị đứt cáp có rơi xuống không?
Cabin treo trên nhiều sợi cáp, mỗi sợi chịu được phần lớn tải, nên việc đứt hết cùng lúc rất hiếm. Nếu cabin chạy quá tốc độ, bộ khống chế vượt tốc kích hoạt phanh hãm kẹp vào ray. Đáy giếng còn có giảm chấn. Các lớp này chỉ hiệu quả khi thang được bảo trì đúng định kỳ.
Đối trọng thang máy dùng để làm gì?
Đối trọng là khối nặng nối với đầu kia của cáp, chạy ngược chiều cabin. Nó cân bằng phần lớn khối lượng cabin và hành khách, nên động cơ chỉ cần kéo phần chênh lệch. Nhờ vậy thang máy tốn ít điện hơn nhiều so với việc nâng thẳng cả cabin.
Chiếc thang máy chở khách đầu tiên được lắp ở đâu?
Chiếc thang chở khách đầu tiên trang bị phanh an toàn của Otis được lắp năm 1857 trong một toà nhà bán hàng ở khu Broadway, New York. Thang chạy bằng máy hơi nước, tốc độ rất chậm so với ngày nay.
Vì sao nhà rất cao phải có tầng chuyển thang?
Cáp thép càng dài càng nặng, đến một độ cao nào đó trọng lượng của chính cáp trở thành gánh nặng lớn. Giếng thang chạy suốt chiều cao cũng chiếm nhiều diện tích sàn. Chia hành trình thành nhiều chặng với tầng chuyển giúp giảm cả hai vấn đề.
Thang máy thuỷ lực khác thang máy kéo cáp thế nào?
Thang thuỷ lực dùng dầu áp lực đẩy pít-tông để nâng cabin, thường hợp với nhà thấp tầng và thang chở hàng. Thang kéo cáp dùng động cơ điện quay puli, kết hợp đối trọng, hợp với nhà nhiều tầng vì đi được xa và nhanh hơn.