Tháng 2 chỉ có 28 ngày (29 ngày vào năm nhuận) vì nó là di sản của lịch La Mã cổ: tháng Hai từng là tháng cuối cùng của năm, được thêm vào sau, và nhận phần ngày còn lại sau khi các tháng khác đã chia nhau. Khi Julius Caesar cải cách lịch năm 46 trước Công nguyên, ông thêm ngày vào nhiều tháng để năm đủ 365 ngày, nhưng giữ tháng Hai ngắn, có lẽ để không đảo lộn các nghi lễ gắn với tháng này.
Một câu chuyện lan truyền rộng rãi kể rằng hoàng đế Augustus lấy một ngày của tháng Hai đắp vào tháng Tám mang tên mình cho bằng tháng Bảy của Julius. Câu chuyện nghe hợp lý nhưng các nhà sử học coi là không có cơ sở. Bài này lần theo lịch sử thật của tờ lịch dương, giải thích vì sao các tháng dài ngắn lộn xộn như ta thấy, và vì sao tên các tháng trong tiếng Anh lệch số thứ tự hai đơn vị.
Năm La Mã từng chỉ có mười tháng
Theo truyền thống mà các tác giả La Mã ghi lại, lịch La Mã thời sơ khai gắn với tên Romulus, người lập thành Rome theo truyền thuyết, có mười tháng, khoảng 304 ngày, bắt đầu từ tháng Ba (Martius) và kết thúc ở tháng Mười Hai (December). Khoảng thời gian mùa đông còn lại không được chia thành tháng; đó là những ngày đồng áng nghỉ ngơi, không có tên tháng. Vì lịch này được biết chủ yếu qua các tác giả đời sau, các nhà sử học thận trọng coi nhiều chi tiết là truyền thống chứ không phải tư liệu chắc chắn.
Dấu vết của năm mười tháng còn nằm trong tên tháng tiếng Anh và nhiều ngôn ngữ châu Âu. September, October, November, December xuất phát từ các số đếm Latinh septem, octo, novem, decem, nghĩa là bảy, tám, chín, mười. Chúng từng đúng là tháng thứ bảy đến thứ mười, cho đến khi năm được bắt đầu sớm hơn hai tháng. Hai tháng July và August trước kia tên là Quintilis và Sextilis, tức tháng thứ năm và thứ sáu.
Tiếng Việt gọi tháng dương lịch theo số thứ tự, tháng Một đến tháng Mười Hai, nên người Việt không vướng vào sự lệch tên này. Nhưng khi học tiếng Anh, nhiều người ngạc nhiên vì "tháng chín" theo gốc từ lại là tháng Mười Hai. Đó là một hoá thạch ngôn ngữ của lịch La Mã.
Tháng Giêng, tháng Hai được thêm vào và tháng Hai mang số chẵn
Hai tháng mới. Truyền thống La Mã gán cho vua Numa Pompilius, người kế vị Romulus theo truyền thuyết, việc thêm hai tháng Ianuarius và Februarius (theo nhiều nguồn là thêm vào cuối năm), để năm có mười hai tháng, khoảng 355 ngày, gần với mười hai tuần trăng. Ianuarius gắn với thần Janus của cửa ngõ và khởi đầu; Februarius gắn với các nghi lễ thanh tẩy (februa) diễn ra vào thời điểm này.
Mê tín về số chẵn. Theo các tác giả cổ, người La Mã coi số chẵn là không may, nên các tháng được đặt 29 hoặc 31 ngày. Để tổng năm ra 355 ngày, phải có một tháng mang số chẵn, và tháng ấy là tháng Hai với 28 ngày. Tháng Hai gắn với nghi lễ thanh tẩy và tưởng nhớ người đã khuất, nên việc nó mang con số "không may" được coi là hợp lẽ.
Tháng nhuận Mercedonius. Năm 355 ngày ngắn hơn năm mặt trời khoảng mười ngày, nên cứ vài năm người La Mã chèn thêm một tháng nhuận ngắn vào sau ngày 23 hoặc 24 tháng Hai. Quyền quyết định chèn tháng nhuận thuộc các chức sắc tế tự, và việc chèn bị chi phối bởi toan tính chính trị: kéo dài năm khi phe mình đang nắm quyền, rút ngắn khi phe kia nắm quyền. Đến thời Julius Caesar, lịch đã lệch mùa nghiêm trọng.
Năm bắt đầu từ tháng Giêng. Từ năm 153 trước Công nguyên, các quan chấp chính La Mã bắt đầu nhiệm kỳ vào ngày 1 tháng Giêng, và dần dần ngày này được coi là đầu năm dân sự. Tháng Hai vì thế không còn là tháng cuối, nhưng vẫn giữ vị trí đặc biệt là nơi chèn ngày nhuận.
Julius Caesar sửa lịch và giữ nguyên tháng Hai ngắn
Năm 46 trước Công nguyên, với tư vấn của nhà thiên văn Sosigenes ở Alexandria, Julius Caesar cho cải cách lịch. Để đưa lịch về đúng mùa, năm 46 được kéo dài thành 445 ngày, đi vào sử sách với tên gọi năm hỗn loạn. Từ năm 45 trước Công nguyên, lịch mới, về sau gọi là lịch Julius, có 365 ngày, cứ bốn năm thêm một ngày nhuận, cho độ dài năm trung bình 365,25 ngày.
Để từ 355 lên 365 ngày, Caesar thêm ngày vào các tháng 29 ngày, biến một số thành 30 và một số thành 31, tạo ra phân bố gần giống hôm nay. Tháng Hai vẫn giữ 28 ngày. Lý do chính xác không được ghi lại rõ ràng; cách giải thích phổ biến là tránh xáo trộn các ngày lễ tôn giáo gắn với tháng này. Ngày nhuận được chèn vào tháng Hai, đúng chỗ tháng nhuận cũ từng được chèn.
Một chi tiết thú vị: ngày nhuận của Caesar không phải ngày 29 tháng Hai như ta hiểu, mà là ngày 24 tháng Hai được tính hai lần. Người La Mã đếm ngày ngược từ mốc đầu tháng sau; ngày 24 tháng Hai là "ngày thứ sáu trước mốc đầu tháng Ba", nên ngày lặp lại được gọi là ngày thứ sáu kép, bis sextus trong tiếng Latinh. Từ đó mà trong nhiều ngôn ngữ châu Âu, năm nhuận có tên liên quan đến chữ bissextile.
Năm 44 trước Công nguyên, tháng Quintilis được đổi tên thành Iulius để vinh danh Caesar. Năm 8 trước Công nguyên, tháng Sextilis được đổi thành Augustus để vinh danh hoàng đế Augustus. Số ngày của hai tháng này không đổi trong lần đổi tên.
Giai thoại Augustus lấy bớt một ngày: vì sao không đúng
Câu chuyện kể gì. Tháng Bảy mang tên Julius có 31 ngày; Augustus không muốn tháng của mình thua kém, nên lấy một ngày của tháng Hai đắp vào tháng Tám, làm tháng Hai còn 28 ngày, rồi chỉnh lại các tháng sau cho khỏi ba tháng 31 ngày liền nhau.
Câu chuyện xuất hiện khá muộn. Các nhà sử học về lịch thường truy nguồn câu chuyện này về tác phẩm của học giả thời trung đại Johannes de Sacrobosco ở thế kỷ 13, tức hơn một nghìn năm sau thời Augustus. Không có nguồn La Mã đương thời nào kể chuyện đó.
Bằng chứng ngược lại. Các mô tả lịch Julius của tác giả cổ như Censorinus và Macrobius, cùng những mảnh lịch khắc đá thời La Mã còn lại, cho thấy tháng Sextilis đã có 31 ngày ngay từ cải cách của Caesar, trước khi nó được đổi tên thành tháng của Augustus. Tháng Hai cũng đã có 28 ngày từ trước Caesar.
Vì sao giai thoại vẫn sống. Nó dễ nhớ, có nhân vật nổi tiếng, có động cơ tâm lý dễ hiểu. Đó đúng là kiểu chuyện lan truyền nhanh hơn sự thật. Khi gặp một câu chuyện lịch sử quá tròn trịa, câu hỏi nên đặt ra là: nguồn sớm nhất kể chuyện này là ai, cách sự kiện bao lâu.
Mười hai tháng dương lịch: số ngày và nguồn gốc tên gọi
Bảng dưới tóm tắt độ dài các tháng trong lịch Gregory hiện hành và gốc tên tháng trong tiếng Latinh, nguồn của tên tháng ở nhiều ngôn ngữ châu Âu.
| Tháng | Số ngày | Gốc tên Latinh |
|---|---|---|
| Một | 31 | Ianuarius — thần Janus của khởi đầu |
| Hai | 28 hoặc 29 | Februarius — nghi lễ thanh tẩy |
| Ba | 31 | Martius — thần Mars; từng là tháng đầu năm |
| Tư | 30 | Aprilis — gốc từ còn nhiều thuyết |
| Năm | 31 | Maius — thường gắn với nữ thần Maia |
| Sáu | 30 | Iunius — thường gắn với nữ thần Juno |
| Bảy | 31 | Iulius — đổi từ Quintilis, tên Julius Caesar |
| Tám | 31 | Augustus — đổi từ Sextilis, tên hoàng đế Augustus |
| Chín | 30 | September — số bảy |
| Mười | 31 | October — số tám |
| Mười Một | 30 | November — số chín |
| Mười Hai | 31 | December — số mười |
Cách nhớ quen thuộc của học sinh Việt Nam là đếm trên đốt ngón tay: nắm bàn tay lại, đốt nhô lên là tháng 31 ngày, chỗ lõm giữa hai đốt là tháng 30 ngày hoặc tháng Hai. Đếm từ đốt ngón trỏ là tháng Một, hết bốn đốt thì quay lại từ đầu với tháng Tám, nên tháng Bảy và tháng Tám đều rơi vào đốt nhô, cùng 31 ngày.
Tháng Hai ngắn trong đời sống hôm nay
Tháng Hai là tháng duy nhất có thể gọn đúng bốn tuần. Vào năm không nhuận, nếu ngày 1 tháng 2 rơi vào thứ Hai, cả tháng nằm vừa bốn hàng trên tờ lịch tuần bắt đầu từ thứ Hai, không thừa ngày nào. Điều này đã xảy ra năm 2021 và sẽ lặp lại năm 2027; người thích lịch hay chụp lại tờ lịch tháng ấy như một hình vuông vức hiếm gặp.
Ở chiều thực dụng hơn, tháng Hai ngắn làm mọi phép tính "theo tháng" trở nên lệch. Ví dụ giả định: một khoản tiền thuê tính theo tháng, chia ra theo ngày để tính tiền ở lẻ, sẽ cho đơn giá mỗi ngày của tháng Hai cao hơn tháng Một. Lãi tiền gửi, phí dịch vụ, ngày công trong tháng cũng chịu ảnh hưởng tương tự, nên các hợp đồng và quy chế thường phải ghi rõ cách tính: theo số ngày thực tế, theo tháng tròn hay theo một số ngày quy ước cố định.
Các quý trong năm cũng không đều: quý một chỉ có 90 ngày, hoặc 91 ngày vào năm nhuận, trong khi quý ba và quý bốn có 92 ngày. Khi so sánh doanh số, sản lượng giữa các quý hay giữa tháng Hai với tháng Ba, người làm số liệu cẩn thận thường quy về bình quân mỗi ngày trước khi kết luận tăng hay giảm. Một tháng Hai "kém" có khi chỉ đơn giản là ngắn hơn, chứ chẳng có gì sụt giảm.
Từ lịch Julius đến lịch Gregory, và một ngày 30 tháng 2 có thật
Năm Julius dài 365,25 ngày, dài hơn năm chí tuyến thật khoảng 11 phút. Qua nhiều thế kỷ, sai lệch cộng dồn khiến ngày xuân phân trôi sớm dần trên lịch. Năm 1582, lịch được cải cách dưới thời Giáo hoàng Gregory XIII: bỏ đi mười ngày, ngày sau thứ Năm 4 tháng 10 là thứ Sáu 15 tháng 10, và đặt quy tắc năm chia hết cho 100 chỉ nhuận khi chia hết cho 400. Lịch Gregory là dương lịch ta đang dùng. Cải cách này không đụng tới độ dài các tháng; tháng Hai vẫn 28 hoặc 29 ngày.
Các nước chuyển sang lịch Gregory vào những thời điểm khác nhau, có nước sau gần hai thế kỷ, có nước tới đầu thế kỷ 20. Trong quá trình ấy từng xuất hiện những ngày rất lạ. Thụy Điển định chuyển dần bằng cách bỏ ngày nhuận trong nhiều năm, nhưng làm dở dang rồi quyết định quay về lịch cũ, và để bù lại, năm 1712 nước này có một ngày 30 tháng 2 — một trong rất ít lần ngày ấy tồn tại trên lịch chính thức.
Ở Việt Nam, dương lịch đi vào đời sống hành chính từ thời Pháp thuộc và tiếp tục là lịch dùng trong hoạt động nhà nước sau năm 1945; âm lịch tiếp tục được dùng song song cho Tết và các ngày lễ truyền thống. Người Việt vì thế quen sống với hai cuốn lịch, và đặc điểm tháng Hai ngắn của dương lịch hiện diện trong mọi bảng lương, hợp đồng thuê nhà, hạn nộp hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Năm nhuận dương lịch được tính thế nào?
Năm chia hết cho 4 là năm nhuận, trừ năm chia hết cho 100; nhưng năm chia hết cho 400 thì vẫn nhuận. Vì vậy năm 2000 là năm nhuận còn năm 1900 và năm 2100 thì không. Quy tắc này làm năm trung bình dài 365,2425 ngày, rất gần năm chí tuyến thật, sai khoảng một ngày sau vài nghìn năm.
Vì sao ngày nhuận được thêm vào tháng Hai mà không phải tháng Mười Hai?
Vì tháng Hai từng là tháng cuối của năm La Mã và là nơi người La Mã chèn tháng nhuận trước cả cải cách của Caesar. Caesar giữ thói quen ấy, đặt ngày nhuận vào cùng vị trí. Khi năm dân sự đã bắt đầu từ tháng Giêng, truyền thống chèn ngày nhuận vào tháng Hai vẫn được giữ đến hôm nay.
Người sinh ngày 29 tháng 2 tổ chức sinh nhật thế nào vào năm không nhuận?
Không có quy định chung cho đời sống thường ngày; mỗi gia đình chọn ngày 28 tháng 2 hoặc 1 tháng 3. Với giấy tờ pháp lý như tính tuổi đủ để làm thủ tục, các nước có cách quy định khác nhau, nên khi cần chính xác bạn nên hỏi cơ quan tiếp nhận hồ sơ về cách họ tính.
Có phải người La Mã sợ số chẵn thật không?
Đây là giải thích được chính các tác giả La Mã như Macrobius ghi lại, nên nó phản ánh quan niệm có thật trong văn hoá La Mã, ít nhất ở thời các tác giả ấy viết. Tuy vậy, không phải chi tiết nào về lịch La Mã sơ khai cũng chắc chắn, vì nhiều tư liệu được viết lại sau nhiều thế kỷ. Các nhà sử học dùng chúng một cách thận trọng.
Có lịch nào mà mọi tháng dài bằng nhau không?
Có những đề xuất như vậy, ví dụ lịch mười ba tháng mỗi tháng 28 ngày cộng thêm một ngày ngoài tháng, hoặc lịch mười hai tháng chia đều thành bốn quý giống hệt nhau. Một số được vận động khá mạnh trong thế kỷ 20 nhưng không được thông qua, chủ yếu vì phá vỡ chu kỳ bảy ngày của tuần và chi phí chuyển đổi quá lớn.
Ở Việt Nam dương lịch được dùng chính thức từ khi nào?
Không có một mốc duy nhất được nêu thống nhất. Dương lịch được dùng trong hành chính thuộc địa từ thời Pháp, rồi trở thành lịch chính thức trong hoạt động nhà nước sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, trong khi âm lịch vẫn dùng cho Tết và lễ truyền thống. Khi cần mốc pháp lý cụ thể, nên tra văn bản gốc.