Chiếc xe đẩy hàng siêu thị đầu tiên được ghi nhận là của Sylvan Goldman, chủ một chuỗi cửa hàng thực phẩm ở thành phố Oklahoma (Mỹ), đưa vào dùng năm 1937: một khung giống chiếc ghế gấp, gắn bánh xe dưới chân và đặt hai chiếc giỏ chồng lên nhau. Khoảng chục năm sau, một người khác ở Mỹ thiết kế loại xe có thành sau bật lên được, nhờ đó các xe lồng khít vào nhau thành một hàng dài — dạng xe ta thấy ở mọi siêu thị hôm nay.
Xe đẩy là một món đồ khiêm tốn nhưng có sức ảnh hưởng lớn: nó ra đời nhờ kiểu cửa hàng tự chọn, rồi chính nó lại làm cửa hàng to ra, giỏ hàng nặng hơn và cách bày hàng thay đổi. Bài này kể xe đẩy ra đời ra sao, cơ chế giúp xe lồng vào nhau, vì sao bánh xe đẩy hay lạng lắc, và những lần chiếc xe đổi dạng.
Không có cửa hàng tự chọn thì không cần xe đẩy
Trước thế kỷ 20, mua thực phẩm ở phương Tây cũng giống đi chợ hay ghé tiệm tạp hoá ở nhiều nơi: khách đứng ngoài quầy, đọc tên món cần mua, người bán lấy hàng từ kệ phía sau, cân, gói và tính tiền. Khách không tự cầm món nào. Số hàng mỗi lần mua bị giới hạn bởi thứ khách mang về được bằng tay hay giỏ.
Năm 1916, ở Memphis, Mỹ, Clarence Saunders mở cửa hàng Piggly Wiggly, thường được nhắc là một trong những cửa hàng thực phẩm tự chọn đầu tiên: khách cầm giỏ, tự đi qua các dãy kệ, tự lấy hàng đã đóng gói và dán giá sẵn, rồi trả tiền ở quầy cuối. Cách bán này giảm nhân viên, tăng số khách phục vụ cùng lúc, và lan nhanh trong những năm sau đó. Thập niên 1930, các siêu thị lớn hơn bắt đầu mọc lên ở Mỹ.
Nhưng có một giới hạn hiển nhiên: khách chỉ mua được bằng sức tay mình. Một giỏ hàng xách tay đầy đồ hộp, chai lọ, bột gạo nặng đến mức khách phải dừng mua khi tay đã mỏi, dù vẫn còn tiền và vẫn còn nhu cầu. Nhà bán lẻ thấy rõ rằng doanh thu đang bị giới hạn không phải bởi túi tiền khách hàng, mà bởi sức chịu đựng của cánh tay.
Năm 1937: chiếc ghế gấp có bánh của Sylvan Goldman
Sylvan Goldman sở hữu chuỗi cửa hàng Humpty Dumpty ở Oklahoma. Theo các tư liệu thường được dẫn, ông nảy ý tưởng khi nhìn những chiếc ghế gấp bằng gỗ: nếu gắn bánh xe dưới chân ghế và đặt giỏ lên mặt ghế, khách sẽ đẩy được nhiều hàng mà không phải xách. Cùng một người thợ máy, ông làm khung kim loại có hai tầng giỏ, gắn bánh xe nhỏ, có thể gấp gọn khi không dùng. Năm 1937 chiếc xe được đưa vào cửa hàng của ông và sau đó được đăng ký sáng chế.
Có một chuyện được kể nhiều về những ngày đầu: khách hàng không mặn mà. Đàn ông thấy đẩy xe là kém mạnh mẽ, phụ nữ thì thấy nó giống xe đẩy em bé mà họ đã đẩy đủ ở nhà. Câu chuyện kể rằng Goldman thuê người đóng vai khách mua hàng, đẩy xe đi lại trong cửa hàng để những khách thật bắt chước. Chuyện này xuất hiện trong nhiều bài viết, nhưng chi tiết khác nhau giữa các nguồn, nên nên đọc như một giai thoại hơn là một sự kiện được ghi chép chặt chẽ.
Điều chắc chắn là chiếc xe nhanh chóng được chấp nhận và lan ra các siêu thị khác. Từ góc thiết kế, chiếc xe của Goldman giải quyết bài toán chở hàng nhưng tạo ra bài toán mới: những chiếc xe gấp phải được mở ra, gấp lại từng chiếc, và một cửa hàng đông khách cần rất nhiều chỗ để cất chúng.
Xe lồng vào nhau: một bản lề nhỏ thay đổi cả cửa hàng
Thành sau bật lên. Giữa thập niên 1940, Orla Watson ở thành phố Kansas, Mỹ, thiết kế loại xe có giỏ hẹp dần về phía trước và thành sau gắn bản lề, có thể bật lên vào trong. Khi đẩy mũi xe này vào đuôi xe kia, thành sau của xe phía trước bị đẩy bật lên, giỏ của xe sau trượt lồng vào trong giỏ xe trước.
Một hàng xe chỉ dài hơn một xe một chút. Nhờ lồng vào nhau, mỗi xe thêm vào hàng chỉ chiếm thêm một đoạn ngắn. Hàng chục chiếc xe gom lại vừa một góc nhỏ ở cửa ra vào, nhân viên đẩy cả đoàn xe một lúc từ bãi đỗ vào. Đây là chi tiết khiến xe đẩy kiểu hiện đại thắng hẳn xe gấp.
Ghế trẻ em. Tấm thành sau bật lên còn được tận dụng làm chỗ ngồi cho trẻ nhỏ, với hai lỗ để chân. Chi tiết này cho phép cha mẹ vừa đi mua sắm vừa giữ con trong tầm mắt, một lý do nữa khiến xe đẩy phổ biến trong các gia đình.
Chất liệu. Xe đời đầu làm bằng thép mạ, nặng và ồn. Về sau có thêm xe nhựa nhẹ hơn, không gỉ, ít làm trầy hàng hoá và xe ô tô ngoài bãi. Hình dạng cơ bản, giỏ hình thang nằm trên khung có bốn bánh, thì gần như không đổi suốt mấy chục năm.
Vì sao bánh xe đẩy hay lạng lắc
Ai đi siêu thị cũng từng gặp một chiếc xe có bánh trước rung lạch cạch và kéo lệch sang một bên. Bánh trước của xe đẩy là loại bánh xoay, gắn trên một trục đứng và có thể quay tròn. Trục đứng không nằm ngay trên điểm bánh chạm đất mà lệch về phía trước một đoạn, nên khi xe được đẩy, bánh tự quay để đi theo sau trục, giống như một vật được kéo bằng sợi dây luôn đi theo sau tay người kéo. Nhờ vậy xe đổi hướng dễ dàng.
Chính cơ chế tự xoay ấy, khi gặp khe hở ở ổ trục hay bánh bị mòn lệch, sinh ra hiện tượng bánh lắc qua lắc lại liên tục, nhất là ở một tốc độ nhất định. Kỹ thuật gọi đây là dao động tự kích, cùng họ với hiện tượng rung bánh trước ở máy bay khi chạy trên đường băng hay ở xe đẩy hành lý. Bánh mới, ổ trục chặt thì dao động bị ma sát dập tắt; bánh cũ, rơ lỏng thì nó tự duy trì.
Có một khác biệt thú vị giữa các nước. Nhiều xe đẩy ở Mỹ có hai bánh trước xoay và hai bánh sau cố định, nên xe đi thẳng ổn định và rẽ bằng cách xoay đầu xe. Nhiều xe ở châu Âu và châu Á có cả bốn bánh xoay, nên xe có thể trượt ngang, rất tiện trong lối đi hẹp nhưng khó giữ thẳng hướng khi xe đầy hàng. Không có kiểu nào đúng tuyệt đối; mỗi kiểu khớp với cách bày cửa hàng và lối đi của nơi đó.
Xe đẩy đã thay đổi cách mua sắm ra sao
Chiếc xe không chỉ giúp khách đỡ mỏi tay. Nó kéo theo một loạt thay đổi trong cửa hàng và thói quen mua hàng:
- Giỏ hàng to hơn: khi không còn phải xách, khách mua nhiều hơn mỗi lần đi chợ, và chuyển dần từ đi chợ hằng ngày sang mua một lần cho cả tuần ở nhiều nước.
- Cửa hàng rộng hơn: lối đi phải đủ rộng cho hai xe tránh nhau, kệ hàng được bố trí theo đường đi của xe, cửa hàng to dần thành đại siêu thị.
- Bãi đỗ ô tô đi cùng: xe đẩy chở hàng từ quầy thu ngân ra tận cốp xe, gắn siêu thị với ô tô và với kiểu đô thị ngoại ô ở Mỹ thế kỷ 20.
- Đóng gói lớn: khi khách mua được nhiều, nhà sản xuất có lý do bán gói lớn, thùng nhiều chai, túi gia đình.
- Bài toán thu hồi xe: xe đẩy bị bỏ lại ngoài bãi hay mang ra khỏi khu vực cửa hàng là chuyện thường. Ở nhiều nước châu Âu, xe có khoá móc nối với nhau, muốn lấy phải đút một đồng xu, trả xe mới lấy lại xu. Một số nơi gắn hệ thống tự khoá bánh khi xe vượt khỏi phạm vi cho phép.
Đọc danh sách này sẽ thấy xe đẩy là ví dụ điển hình của một đồ vật vừa là kết quả vừa là nguyên nhân: nó sinh ra vì cửa hàng tự chọn, rồi lại góp phần nặn nên hình dạng của cửa hàng hiện đại.
Xe đẩy ở Việt Nam và những biến thể ngoài siêu thị
Ở Việt Nam, xe đẩy siêu thị đi cùng với sự xuất hiện của các siêu thị tự chọn ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh từ khoảng giữa thập niên 1990, rồi lan ra các tỉnh thành cùng với các chuỗi bán lẻ. Đối với nhiều người, lần đầu đẩy chiếc xe kim loại đi giữa những dãy kệ dài là trải nghiệm rất khác so với đi chợ truyền thống, nơi người mua cầm giỏ, xách túi và trả giá trực tiếp.
Một nét riêng là ở nhiều siêu thị trong các trung tâm thương mại nhiều tầng, xe đẩy phải đi được trên thang cuốn dạng băng nghiêng. Bánh xe loại này có thiết kế đặc biệt, có rãnh khớp với các gân trên mặt băng hoặc có cơ chế hãm, để xe đứng yên trên mặt dốc mà không trôi. Đây là một lần đổi dạng nữa của chiếc xe để thích nghi với kiến trúc nơi nó được dùng.
Ngoài siêu thị, họ hàng của chiếc xe đẩy có mặt khắp nơi: xe đẩy hành lý ở sân bay, xe đẩy hàng bốn bánh ở chợ đầu mối, xe kéo hai bánh của người chuyển hàng, xe đẩy dụng cụ ở bệnh viện. Tất cả dùng chung một vài nguyên lý: bánh xoay để đổi hướng, giỏ hay sàn đặt thấp để dễ bốc xếp, và tay đẩy đặt ở độ cao vừa tầm thắt lưng người đứng.
Chiếc xe vẫn đang đổi dạng
Suốt nửa sau thế kỷ 20, xu hướng chung là xe đẩy to dần cùng với siêu thị. Nhưng từ khi các cửa hàng tiện lợi và siêu thị mini mọc lên trong khu dân cư đô thị, chiều hướng ngược lại xuất hiện. Lối đi hẹp, khách mua ít món mỗi lần, đi bộ hoặc đi xe máy đến, nên nhiều cửa hàng chuyển sang xe đẩy cỡ nhỏ hai tầng giỏ, hoặc giỏ nhựa có tay kéo dài và hai bánh xe, kéo đi như vali. Chiếc giỏ kéo này thực chất là cách giải bài toán cũ của Goldman — không phải xách nặng — bằng một dụng cụ gọn hơn hợp với không gian chật.
Ở chiều khác, xe đẩy đang trở thành nơi gắn công nghệ. Một số cửa hàng trên thế giới thử nghiệm xe có máy quét cầm tay hoặc cân và camera gắn sẵn, khách tự quét hàng khi bỏ vào giỏ rồi thanh toán nhanh ở lối ra. Những thử nghiệm này còn đang được đánh giá về chi phí, độ chính xác và chuyện thất thoát hàng, nên chưa thể nói chúng sẽ thành dạng phổ biến.
Có một điều ít thay đổi: chiều cao tay đẩy, độ rộng giỏ và khoảng cách bánh vẫn xoay quanh kích thước cơ thể người và kích thước lối đi. Chiếc xe đẩy hôm nay và chiếc ghế gấp có bánh năm 1937 khác nhau về vật liệu và tiện ích, nhưng cùng trả lời một câu hỏi: làm sao để người mua mang được nhiều hơn sức hai tay của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra xe đẩy siêu thị?
Sylvan Goldman, chủ chuỗi cửa hàng thực phẩm ở thành phố Oklahoma, được ghi nhận đưa chiếc xe đẩy hàng đầu tiên vào sử dụng năm 1937. Loại xe lồng vào nhau phổ biến ngày nay được Orla Watson thiết kế giữa thập niên 1940.
Vì sao xe đẩy siêu thị lồng được vào nhau?
Giỏ xe hẹp dần về phía trước và thành sau gắn bản lề bật lên được. Khi đẩy mũi một xe vào đuôi xe kia, thành sau xe trước bật lên và giỏ xe sau trượt vào trong. Nhờ vậy cả hàng xe chỉ dài hơn một xe một chút.
Vì sao bánh xe đẩy hay bị lạng?
Bánh trước là bánh xoay, có trục đứng lệch về phía trước điểm chạm đất để bánh tự đi theo hướng đẩy. Khi ổ trục rơ hay bánh mòn lệch, cơ chế tự xoay này sinh ra dao động lắc qua lắc lại liên tục, gọi là dao động tự kích.
Cửa hàng tự chọn đầu tiên ra đời khi nào?
Cửa hàng Piggly Wiggly do Clarence Saunders mở năm 1916 ở Memphis, Mỹ, thường được nhắc là một trong những cửa hàng thực phẩm tự chọn đầu tiên. Khách tự lấy hàng đóng gói dán giá sẵn trên kệ rồi trả tiền ở quầy cuối, thay vì nhờ người bán lấy hàng.
Vì sao xe đẩy ở châu Âu phải bỏ xu mới lấy được?
Xe được khoá nối với nhau, khách đút một đồng xu để mở khoá và chỉ lấy lại xu khi trả xe về hàng. Cách này khuyến khích khách tự đưa xe về chỗ, giảm việc xe bị bỏ ngoài bãi hay mang ra khỏi khu vực cửa hàng.
Xe đẩy có làm khách mua nhiều hơn không?
Về nguyên lý, xe đẩy gỡ bỏ giới hạn sức xách của tay nên khách có thể mua nhiều hơn mỗi lần. Lịch sử bán lẻ cho thấy xe đẩy đi cùng xu hướng cửa hàng lớn hơn và mua một lần cho nhiều ngày, nhưng mức tăng cụ thể tuỳ từng nơi và khó tách riêng.