UyenBac.comUyên Bác
Gia vị và nguyên liệu

Giấm là gì và làm ra thế nào: từ rượu chua hoá đến con giấm và axit axetic

Giấm sinh ra khi vi khuẩn biến rượu thành axit axetic. Lịch sử giấm từ Lưỡng Hà, La Mã đến giấm gạo, giấm táo, balsamic và bí ẩn của con giấm trong hũ.

Row of glass jars of homemade vinegar on a kitchen shelf in Hà Nội, one jar showing a pale floating mother layer, cloth covers tied with string, soft diffused window light

Giấm là dung dịch axit axetic loãng sinh ra qua hai lần lên men: nấm men biến đường thành rượu, rồi vi khuẩn axetic dùng oxy trong không khí biến rượu thành axit axetic. Vì thế, bất cứ thứ gì làm được rượu, từ nho, táo, gạo, chà là đến chuối, dừa, đều làm được giấm. Tên tiếng Pháp vinaigre, gốc của chữ "vinegar", nghĩa đen là "rượu vang chua".

Giấm có lẽ là một trong những sản phẩm lên men cổ nhất, vì nó tự xuất hiện mỗi khi rượu để hở. Nhưng phải đến giữa thế kỷ 19, khi Louis Pasteur chỉ ra vai trò của vi sinh vật, người ta mới hiểu vì sao rượu chua. Bài này giải thích cơ chế, đi qua lịch sử giấm ở các nền văn hoá, các loại giấm chính, và lớp màng nhầy bí ẩn mà người Việt gọi là con giấm.

Hai lần lên men: từ đường đến rượu, từ rượu đến giấm

Lần lên men thứ nhất do nấm men đảm nhận. Trong điều kiện ít oxy, nấm men chuyển đường trong nước quả hay trong tinh bột đã đường hoá thành ethanol và khí cacbonic. Đó là cách làm ra rượu vang, rượu táo, rượu gạo.

Lần lên men thứ hai cần điều ngược lại: nhiều oxy. Một nhóm vi khuẩn gọi chung là vi khuẩn axetic, trong đó quen thuộc nhất là các chi Acetobacter và Komagataeibacter, oxy hoá ethanol thành axit axetic. Chúng sống ở bề mặt chất lỏng, nơi tiếp xúc không khí, và có mặt khắp nơi, kể cả trên chân ruồi giấm, loài côn trùng được đặt tên vì hay bâu quanh trái cây lên men.

Hiểu hai lần lên men này giải thích nhiều điều trong bếp. Rượu đậy kín thì không chua vì vi khuẩn axetic thiếu oxy; rượu nồng độ quá cao cũng khó thành giấm vì cồn ức chế vi khuẩn; nước quả ít đường cho giấm nhạt. Người làm giấm truyền thống thường pha rượu xuống nồng độ thấp, để miệng bình thoáng có che vải, và giữ ấm vừa phải. Giấm ăn thông thường có nồng độ axit axetic vào khoảng bốn đến tám phần trăm.

Con giấm: lớp màng sống trong hũ

Ai từng ngâm giấm ở nhà đều thấy một lớp màng nhầy trắng đục, dày dần, nổi trên mặt hũ. Người Việt gọi là con giấm, tiếng Anh gọi là "mother of vinegar". Đó là một tấm cellulose do chính vi khuẩn axetic tiết ra, trong đó có hàng triệu tế bào vi khuẩn sống. Tấm màng giúp đám vi khuẩn bám ở mặt thoáng, nơi có oxy.

Điều thú vị là cùng loại vi khuẩn tạo cellulose này được dùng để làm thạch dừa: nước dừa lên men, vi khuẩn kết thành những tấm cellulose dày, cắt ra thành miếng giòn dai. Cellulose vi khuẩn còn được nghiên cứu làm vật liệu trong công nghiệp và y sinh vì tinh khiết và có cấu trúc sợi rất mịn.

Khi người làm giấm chuyển một miếng con giấm sang hũ rượu mới, họ thực chất đang "cấy" vi khuẩn, giúp lần lên men sau nhanh và ổn định hơn. Đây là kiểu kinh nghiệm vi sinh học mà con người làm từ hàng nghìn năm trước khi biết vi khuẩn là gì. Con giấm không nguy hiểm tự thân; nhưng như mọi sản phẩm lên men tự làm, hũ có mốc lông màu xanh, đen trên mặt là dấu hiệu nhiễm nấm mốc, khác với lớp màng trơn của con giấm.

Giấm qua các nền văn hoá

Vì giấm tự hình thành từ rượu, hầu như nền văn hoá nào làm rượu cũng có giấm. Một số mốc được ghi nhận rộng rãi:

  • Lưỡng Hà: các văn bản cổ nhắc tới giấm làm từ chà là và rượu chà là, dùng trong bảo quản và nấu nướng.
  • Hy Lạp và La Mã: giấm là gia vị và chất bảo quản phổ biến. Lính La Mã uống posca, một thức uống pha giấm với nước, rẻ và giữ được lâu hơn rượu.
  • Trung Hoa: giấm gạo và giấm từ ngũ cốc có lịch sử rất dài. Các loại giấm đen ủ lâu năm từ cao lương, lúa mì, gạo nếp vẫn là đặc sản nổi tiếng của một số tỉnh, với quy trình ủ kéo dài nhiều năm.
  • Nhật Bản: giấm gạo gắn với lịch sử sushi; dạng sushi cổ là cá ủ với cơm lên men, về sau người ta dùng giấm để tạo vị chua nhanh hơn.
  • Pháp: thành phố Orléans bên sông Loire, nơi các thuyền rượu vang cập bến, phát triển nghề làm giấm từ thời trung đại; phương pháp Orléans ủ giấm chậm trong thùng gỗ, thêm rượu mới từng đợt, vẫn được dùng cho giấm cao cấp.
  • Ý: giấm balsamic truyền thống vùng Modena làm từ nước nho nấu cô đặc, lên men rồi ủ qua chuỗi thùng gỗ nhiều năm, ra một chất lỏng sánh, ngọt chua.
  • Việt Nam: giấm gạo, giấm bỗng làm từ bã rượu, giấm chuối, giấm dừa và nhiều loại giấm trái cây tự làm trong gia đình.

Danh sách này cho thấy giấm luôn đi theo nguyên liệu làm rượu tại chỗ: xứ nho có giấm vang, xứ táo có giấm táo, xứ lúa có giấm gạo. Giấm là tấm bản đồ thu nhỏ của nông nghiệp từng vùng.

Từ hũ giấm thủ công đến nhà máy: các bước cải tiến

Trong phần lớn lịch sử, giấm làm chậm, mất vài tuần đến vài tháng. Các cải tiến kỹ thuật dần rút ngắn thời gian bằng cách tăng tiếp xúc giữa rượu, vi khuẩn và oxy:

  1. Phương pháp để tĩnh: rượu để trong hũ hay thùng hở, vi khuẩn sống ở mặt thoáng. Chậm nhưng giữ nhiều mùi thơm, vẫn được dùng cho giấm truyền thống.
  2. Phương pháp Orléans: thùng gỗ nằm ngang, khoan lỗ thông khí, mỗi lần rút giấm ra lại thêm rượu mới vào, giữ lại một phần giấm cũ làm "mầm". Quá trình gần như liên tục.
  3. Pasteur và cơ sở khoa học: vào thập niên 1860, Louis Pasteur nghiên cứu nghề giấm ở Orléans, chỉ ra rằng chính vi sinh vật trên màng giấm biến rượu thành axit, và đưa ra cách kiểm soát nhiệt độ, vệ sinh để giảm hỏng mẻ.
  4. Phương pháp nhanh: từ thế kỷ 19, người ta cho rượu chảy chậm qua tháp chứa dăm gỗ hoặc vật liệu xốp có vi khuẩn bám, trong khi không khí thổi ngược lên. Diện tích tiếp xúc lớn làm thời gian rút xuống còn vài ngày.
  5. Lên men chìm: từ giữa thế kỷ 20, nhà máy sục khí liên tục vào bồn chứa rượu và vi khuẩn, kiểm soát nhiệt độ chặt, cho giấm trong khoảng một hai ngày. Phần lớn giấm công nghiệp hiện nay làm theo cách này.

Ngoài giấm lên men, một số nơi còn bán sản phẩm pha từ axit axetic công nghiệp với nước. Quy định ghi nhãn khác nhau giữa các nước; người mua muốn biết loại nào nên đọc phần thành phần trên chai.

Giấm trong bảo quản và đời sống trước thời tủ lạnh

Trước khi có tủ lạnh và đồ hộp tiệt trùng, giấm là một trong vài cách giữ thức ăn ít tốn kém, bên cạnh muối, đường, phơi khô và hun khói. Rau củ, cá nhỏ, trứng, quả xanh được ngâm trong giấm để dành cho mùa đông hoặc cho những chuyến đi dài. Ở châu Âu, dưa chuột, hành và nhiều loại rau ngâm giấm trở thành món quen trong bữa ăn của cả người giàu lẫn người nghèo.

Giấm còn có mặt ngoài căn bếp. Các nguồn cổ ghi lại việc dùng giấm để làm sạch, tẩy vết bẩn, làm mềm một số vật liệu và trong nhiều bài thuốc dân gian. Vì axit axetic hoà tan được cặn đá vôi, giấm vẫn được dùng trong nhà để tẩy cặn ấm đun nước, vòi nước. Về khía cạnh y tế, những lời đồn về tác dụng chữa bệnh của giấm nằm ngoài phạm vi bài này; câu hỏi đó thuộc về giới y khoa và các nghiên cứu lâm sàng.

Một hệ quả thú vị của vai trò bảo quản là giấm trở thành mặt hàng quan trọng cho tàu biển và quân đội. Thùng giấm được mang theo để làm sạch, khử mùi trên tàu và giữ thức ăn. Nghề làm giấm vì thế từng có phường hội riêng ở nhiều thành phố châu Âu, với quy định chặt về nguyên liệu và cách làm, giống như phường làm bánh hay làm bia.

Chua của giấm khác chua của chanh, của dưa muối

Trong bếp Việt có nhiều nguồn vị chua, và chúng đến từ những axit khác nhau. Phân biệt được giúp hiểu vì sao mỗi thứ cho một cảm giác riêng:

Nguồn chuaAxit chínhNguồn gốc axitĐặc điểm
GiấmAxit axeticVi khuẩn oxy hoá rượuChua gắt, bay hơi, có mùi rõ
Chanh, quấtAxit citricCó sẵn trong quảChua tươi, không mùi gắt, kèm hương tinh dầu vỏ
MeAxit tartaricCó sẵn trong quảChua đằm, kèm vị ngọt và mùi trái cây
Dưa muối, cà muối, mẻAxit lacticVi khuẩn lactic lên men đường, không cần oxyChua dịu, tròn, kèm mùi lên men
Sấu, khếHỗn hợp nhiều axit hữu cơCó sẵn trong quảChua chát tuỳ độ chín

Điểm khác biệt lớn nhất: axit axetic bay hơi được, nên giấm có mùi xộc lên mũi và một phần vị chua mất đi khi đun lâu. Axit citric, lactic thì không bay hơi, nên vị chua của chanh, của dưa giữ lại sau khi nấu. Đây là lý do nhiều công thức chỉ cho giấm vào cuối, còn me có thể nấu từ đầu.

Những chỗ hay hiểu sai về giấm

Giấm càng chua càng tốt. Độ chua chỉ là một tiêu chí. Giấm ăn thông thường có nồng độ axit axetic khoảng bốn đến tám phần trăm; giấm truyền thống ngon được đánh giá bằng sự cân bằng giữa chua, mùi thơm của nguyên liệu gốc và hậu vị, không phải độ gắt.

Giấm táo là giấm làm từ táo tươi ngâm thẳng. Giấm táo đúng nghĩa đi qua đủ hai bước: nước táo lên men thành rượu táo rồi mới thành giấm. Ngâm táo tươi trong giấm trắng chỉ cho ra giấm trắng có mùi táo.

Con giấm là dấu hiệu giấm bị hỏng. Ngược lại, con giấm cho thấy vi khuẩn axetic đang sống và làm việc. Giấm thương mại thường được lọc và tiệt trùng nên không có màng; giấm tự làm hoặc giấm không lọc thì có thể tạo màng mới khi để lâu.

Balsamic nào cũng ủ hàng chục năm. Giấm balsamic truyền thống của Modena theo quy định riêng mới phải ủ lâu năm. Phần lớn giấm mang tên balsamic bán phổ thông là giấm vang pha thêm nước nho cô đặc, ủ ngắn hoặc không ủ. Hai loại khác nhau về quy trình và giá.

Giấm và mẻ cùng một loại chua. Mẻ, dưa muối, cà muối chua nhờ vi khuẩn lactic sống không cần oxy; giấm chua nhờ vi khuẩn axetic cần oxy. Hai nhóm vi khuẩn, hai loại axit, hai kiểu mùi khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Giấm có hết hạn không?

Giấm có môi trường axit mạnh nên rất ít vi sinh vật gây hại sống được, do đó giấm hầu như không hỏng theo nghĩa thông thường. Theo thời gian, giấm chưa lọc có thể đục, mọc thêm con giấm hoặc đổi màu nhẹ, nhưng đó là biến đổi tự nhiên. Hũ có mốc lông trên mặt thì khác, đó là nhiễm nấm mốc.

Vì sao rượu để hở lâu bị chua?

Khi rượu tiếp xúc với không khí, vi khuẩn axetic có sẵn trong môi trường rơi vào và dùng oxy để biến ethanol thành axit axetic. Rượu càng nhẹ độ, càng để ấm, miệng càng thoáng thì chua càng nhanh. Rượu mạnh nồng độ cao thường không chua vì cồn ức chế vi khuẩn.

Con giấm có phải là nấm không?

Không. Con giấm là tấm cellulose do vi khuẩn axetic tiết ra, chứa nhiều tế bào vi khuẩn sống. Nó khác với nấm mốc, vốn mọc thành sợi lông có màu. Trong một số loại đồ uống lên men như trà kombucha, tấm màng tương tự gồm cả vi khuẩn lẫn nấm men sống chung.

Giấm trắng và giấm gạo khác nhau thế nào?

Giấm trắng công nghiệp thường làm từ cồn tinh luyện hoặc pha từ axit axetic, gần như không mùi ngoài mùi chua. Giấm gạo lên men từ rượu gạo nên giữ thêm mùi thơm và vị ngọt hậu của gạo, độ chua thường dịu hơn. Hai loại cho cảm giác khác nhau trong món ăn.

Vì sao giấm dùng để ngâm rau củ giữ được lâu?

Môi trường có độ pH thấp do axit axetic ức chế phần lớn vi khuẩn gây hỏng. Khi rau củ được ngâm trong giấm đủ chua, kết hợp muối và đôi khi đường, vi sinh vật khó phát triển. Đây là nguyên lý của đồ ngâm chua kiểu phương Tây, khác với dưa muối Việt dựa trên vi khuẩn lactic.

Pasteur đóng góp gì cho nghề làm giấm?

Vào thập niên 1860, Louis Pasteur nghiên cứu quá trình làm giấm ở Pháp và chỉ ra rằng chính vi sinh vật trên màng giấm gây ra sự biến đổi rượu thành axit. Phát hiện này giúp người làm giấm kiểm soát nhiệt độ, vệ sinh và giảm số mẻ hỏng, đồng thời củng cố lý thuyết vi sinh về lên men.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138