UyenBac.comUyên Bác
Đi lại và vận chuyển

La bàn ra đời thế nào: từ kim nam châm trong sách đời Tống đến la bàn con quay

La bàn bắt đầu từ một cây kim nam châm được ghi lại trong sách đời Tống thế kỷ 11. Vì sao kim chỉ hướng bắc, vì sao la bàn sai trên tàu sắt và la bàn con quay ra đời.

Macro shot of an antique brass ship compass in a wooden box on a fishing boat deck at Cửa Lò, Nghệ An, morning sea haze behind, warm side light, slate and gold

Ghi chép rõ ràng sớm nhất về la bàn kim nam châm nằm trong cuốn Mộng Khê bút đàm của Thẩm Quát, một học giả đời Tống, hoàn thành khoảng năm 1088: ông tả cách xát một cây kim vào đá nam châm cho nó chỉ hướng nam, và ghi nhận rằng kim không chỉ đúng hướng nam thật mà hơi lệch về phía đông. Vài chục năm sau, sách Trung Hoa ghi lại việc thuỷ thủ dùng kim nam châm để định hướng trên biển khi trời mù. Đến cuối thế kỷ 12, la bàn xuất hiện trong văn bản châu Âu.

Từ một cây kim treo bằng sợi tơ đến chiếc la bàn con quay trên tàu hiện đại và cảm biến từ nhỏ hơn hạt gạo trong điện thoại, bài này kể la bàn đổi dạng qua từng chặng, giải thích vì sao kim chỉ hướng bắc, vì sao hướng bắc của la bàn không phải hướng bắc thật, và vì sao la bàn từng gặp rắc rối lớn khi tàu đóng bằng sắt.

Đá nam châm: thứ người xưa biết từ rất sớm

Đá nam châm là một loại quặng sắt tự nhiên, khoáng vật magnetit, đôi khi bị từ hoá mạnh, có lẽ do dòng điện lớn của sét đánh xuống. Người Hy Lạp và người Trung Hoa cổ đều đã ghi nhận loại đá biết hút sắt từ trước Công nguyên. Nhưng biết đá hút sắt khác xa với biết đá chỉ hướng. Phải có người để một mẩu đá hay một vật đã từ hoá tự do xoay, và nhận ra nó luôn dừng lại theo một hướng nhất định.

Ở Trung Hoa có những mô tả về một dụng cụ gọi là tư nam, thường được hình dung là chiếc thìa bằng đá nam châm đặt trên một mặt đồng nhẵn, cán thìa xoay về hướng nam. Dụng cụ này hay được nhắc trong các sách phổ thông như "chiếc la bàn đầu tiên" từ đời Hán. Tuy vậy giới nghiên cứu còn tranh luận về cách đọc các văn bản cổ đó, và chưa có hiện vật nào được tìm thấy; các mô hình chiếc thìa trưng bày ngày nay là bản phục dựng. Nếu có thật, nó dùng trong nghi lễ và việc chọn hướng nhà cửa hơn là để đi đường.

Ở tiếng Việt, dấu vết của truyền thống phương Đông này còn trong chữ "kim chỉ nam". La bàn Trung Hoa được quan niệm là chỉ hướng nam, khác với thói quen châu Âu nói kim chỉ hướng bắc. Thực ra hai đầu kim chỉ hai hướng đối nhau; chọn gọi theo đầu nào chỉ là quy ước văn hoá. Về sau "kim chỉ nam" thành cách nói về điều dẫn đường, nguyên tắc định hướng cho hành động.

Những mốc chắc chắn hơn trong lịch sử la bàn

Phần lịch sử có văn bản rõ ràng bắt đầu từ đời Tống. Các mốc dưới đây là những điểm giới nghiên cứu thường dẫn:

  • Khoảng năm 1088, Mộng Khê bút đàm của Thẩm Quát: mô tả kim từ hoá bằng cách xát vào đá nam châm, các cách đặt kim (nổi trên nước, đặt trên mép bát, treo bằng sợi tơ), và ghi nhận kim lệch khỏi hướng nam thật. Đây là một trong những ghi chép sớm nhất về độ từ thiên.
  • Đầu thế kỷ 12, sách Bình Châu khả đàm của Chu Úc: ghi lại việc thuỷ thủ trên các tàu buôn dùng kim nam châm định hướng khi trời âm u không thấy sao và mặt trời.
  • Cuối thế kỷ 12, châu Âu: học giả người Anh Alexander Neckam mô tả cây kim từ được thuỷ thủ dùng khi trời mù. Châu Âu biết la bàn qua con đường truyền từ phương Đông hay tự tìm ra là câu hỏi còn tranh luận.
  • Khoảng thế kỷ 13 – 14, Địa Trung Hải: la bàn khô ra đời, kim đặt trên trục nhọn trong hộp kín, gắn với một tấm bảng hoa gió chia hướng xoay cùng kim. Thuỷ thủ đọc hướng trực tiếp trên bảng.
  • Truyền thuyết Flavio Gioia: ở Ý từng lưu truyền rằng một người tên Flavio Gioia xứ Amalfi đã phát minh la bàn. Phần lớn giới sử học cho rằng nhân vật này nhiều khả năng không có thật, câu chuyện hình thành từ việc đọc sai một văn bản cũ.

Nhìn chung, la bàn đi từ một hiện tượng lạ trong tay học giả thành dụng cụ của thuỷ thủ trong khoảng một hai thế kỷ, và mỗi bước cải tiến đều nhằm cùng một việc: làm cho kim xoay tự do hơn, đọc hướng dễ hơn trên một con tàu đang chòng chành.

Vì sao kim la bàn chỉ hướng bắc

Trái Đất có từ trường, sinh ra chủ yếu từ chuyển động của sắt nóng chảy dẫn điện trong lõi ngoài, sâu hàng nghìn cây số. Từ trường này, ở mức gần đúng, giống từ trường của một thanh nam châm lớn đặt gần dọc theo trục quay của Trái Đất. Kim la bàn là một thanh nam châm nhỏ; khi được xoay tự do, nó tự quay để nằm dọc theo đường sức từ của Trái Đất tại chỗ đó.

Có một chi tiết hay gây bối rối. Đầu kim mà ta gọi là "cực bắc" của kim bị hút về phía bắc địa lý. Vì cực khác tên mới hút nhau, nên xét theo vật lý thì gần cực bắc địa lý là một cực nam từ. Tên gọi được đặt theo hướng kim chỉ từ trước khi người ta hiểu bản chất từ trường, và nó được giữ nguyên vì thói quen.

Đường sức từ không nằm ngang mà chúi xuống đất, càng gần cực càng dốc. Một cây kim treo tự do sẽ không chỉ nằm ngang mà chúi một đầu xuống. La bàn thông thường được cân chỉnh để kim nằm ngang ở vùng nó được dùng; mang một chiếc la bàn từ vùng gần xích đạo đến vùng gần cực có thể thấy kim nghiêng và cọ vào mặt hộp. Ở Việt Nam, gần xích đạo, độ chúi này nhỏ.

Độ từ thiên: hướng bắc của la bàn không phải hướng bắc thật

Cực từ của Trái Đất không trùng với cực địa lý, và nó còn di chuyển theo thời gian. Vì vậy kim la bàn thường lệch một góc so với hướng bắc thật, gọi là độ từ thiên. Bảng dưới phân biệt các loại "hướng bắc" mà người dùng bản đồ và la bàn hay gặp.

Khái niệmLà gìAi cần quan tâm
Bắc thật (bắc địa lý)Hướng về cực bắc, nơi trục quay Trái Đất đi quaNgười làm bản đồ, đo đạc, thiên văn
Bắc từHướng kim la bàn chỉ tại một nơi, một thời điểmNgười dùng la bàn từ: đi biển, đi rừng, hàng không
Độ từ thiênGóc lệch giữa bắc từ và bắc thật, khác nhau theo nơi chốnAi muốn đổi hướng la bàn sang hướng trên bản đồ
Biến thiên theo nămCực từ trôi dần nên độ từ thiên cũng đổi qua các nămNgười dùng bản đồ cũ; bản đồ tốt thường ghi độ từ thiên kèm năm đo
Bắc lướiHướng lên trên của lưới toạ độ in trên bản đồNgười đọc bản đồ địa hình chi tiết

Trong những thập kỷ gần đây, cực từ bắc đã trôi khá nhanh từ vùng phía bắc Canada về phía Siberia, đến mức các mô hình từ trường dùng cho định vị phải cập nhật sớm hơn lịch thường lệ. Với người dùng la bàn ở Việt Nam, độ từ thiên hiện nhỏ, nhưng với người đi biển xa hay bay đường dài thì đó là con số phải tính.

Tàu sắt làm la bàn sai, và lời giải bằng con quay

Khi tàu đóng bằng sắt. Thế kỷ 19, tàu biển chuyển từ gỗ sang sắt rồi thép. Cả thân tàu thành một khối kim loại có từ tính, kéo lệch kim la bàn, và độ lệch thay đổi theo hướng mũi tàu. La bàn trên tàu sắt có thể sai vài chục độ nếu không được hiệu chỉnh, một nguy cơ thật sự với hàng hải.

Hiệu chỉnh bằng sắt bù. Lời giải là đặt quanh la bàn những khối sắt và nam châm nhỏ ở vị trí tính toán, để triệt tiêu ảnh hưởng của thân tàu. Hai quả cầu sắt hai bên hộp la bàn trên nhiều con tàu là dấu hiệu dễ nhận ra của cách làm này. Lord Kelvin, nhà vật lý người Anh, góp phần lớn vào việc cải tiến la bàn hàng hải và hệ thống bù sai trong nửa sau thế kỷ 19.

La bàn chứa chất lỏng. Kim hay bảng hoa gió được ngâm trong chất lỏng để giảm dao động khi tàu lắc. Kiểu la bàn này phổ biến từ thế kỷ 19 và vẫn được dùng trên tàu thuyền nhỏ, ở dạng thu nhỏ trong la bàn đi rừng.

La bàn con quay. Đầu thế kỷ 20, ở Đức, Hermann Anschütz-Kaempfe phát triển la bàn con quay. Một con quay quay rất nhanh, được treo sao cho nó chịu tác động của chuyển động tự quay của Trái Đất, sẽ dần tự hướng theo trục quay của Trái Đất, tức là chỉ về bắc thật, không phụ thuộc từ trường và không bị thân tàu thép làm lệch. Tàu lớn ngày nay dùng la bàn con quay làm chính, vẫn giữ la bàn từ làm dự phòng.

La bàn trong túi áo: cảm biến từ của điện thoại

Chiếc điện thoại bạn đang cầm có một la bàn, nhưng không có cây kim nào. Thay vào đó là một cảm biến từ trường rất nhỏ trên bo mạch, đo cường độ từ trường theo ba trục. Phần mềm kết hợp số đo này với cảm biến gia tốc, biết điện thoại đang nghiêng thế nào, để tính ra hướng bắc từ, rồi cộng thêm độ từ thiên theo vị trí để ra hướng bắc thật.

Vì đo từ trường, la bàn điện thoại cũng gặp đúng vấn đề của la bàn trên tàu sắt, chỉ ở quy mô nhỏ hơn. Ốp lưng có nam châm, giá đỡ kim loại trên xe máy, loa, khung thép trong nhà cao tầng đều có thể làm hướng sai lệch. Đó là lý do ứng dụng đôi khi yêu cầu bạn xoay máy theo hình số tám: động tác đó giúp phần mềm đo được ảnh hưởng của chính chiếc máy và trừ đi.

Từ cây kim xát vào đá nam châm trong sách của Thẩm Quát đến cảm biến trong điện thoại là gần một nghìn năm, nhưng nguyên lý cốt lõi vẫn vậy: đọc hướng của từ trường Trái Đất. Những gì thay đổi là cách loại bỏ mọi thứ khác đang làm nhiễu phép đọc ấy.

La bàn đi rừng và la bàn trên máy bay

La bàn không chỉ dành cho tàu biển. Thập niên 1930 ở Thuỵ Điển, gắn với môn chạy định hướng trong rừng, xuất hiện kiểu la bàn đặt trên một tấm đế nhựa trong suốt có thước kẻ và mũi tên chỉ hướng đi. Người dùng đặt cạnh đế nối hai điểm trên bản đồ, xoay vòng chia độ cho khớp với các đường bắc nam của bản đồ, rồi cầm la bàn xoay người đến khi kim trùng với vạch đánh dấu. Ba thao tác đó biến việc chuyển hướng từ bản đồ ra thực địa thành chuyện vài giây, và kiểu la bàn này đến nay vẫn là dạng phổ biến nhất cho người đi bộ đường dài, lực lượng cứu hộ, người làm khảo sát rừng.

Trên máy bay, la bàn từ gặp những khó khăn riêng. Khi máy bay tăng tốc, giảm tốc hay nghiêng cánh để rẽ, độ chúi của đường sức từ khiến kim lệch tạm thời, cho số đọc sai trong lúc đang đổi hướng. Phi công được dạy những quy tắc riêng để bù các sai lệch này. Vì vậy máy bay sớm có thêm các dụng cụ chỉ hướng dùng con quay, và ngày nay dựa chủ yếu vào hệ thống dẫn đường quán tính và định vị vệ tinh; chiếc la bàn từ nhỏ trong buồng lái vẫn được giữ lại như dụng cụ dự phòng cuối cùng, vì nó không cần điện.

Điểm chung của mọi dạng la bàn, từ đi rừng đến bay đường dài, là la bàn chỉ cho biết hướng, không cho biết vị trí. Muốn biết mình đang ở đâu, người ta vẫn phải kết hợp với bản đồ, với quãng đường đã đi, với những mốc nhìn thấy được. Chính sự kết hợp đó là kỹ năng định hướng, thứ mà chiếc la bàn chỉ hỗ trợ chứ không thay thế.

Câu hỏi thường gặp

Ai phát minh ra la bàn?

Không có tên một người phát minh. Ghi chép rõ ràng sớm nhất về la bàn kim nam châm thuộc về Thẩm Quát trong Mộng Khê bút đàm khoảng năm 1088 ở Trung Hoa đời Tống. Đến đầu thế kỷ 12 có ghi chép thuỷ thủ dùng nó trên biển, cuối thế kỷ 12 la bàn xuất hiện trong văn bản châu Âu.

Vì sao gọi là kim chỉ nam mà la bàn lại chỉ hướng bắc?

Hai đầu kim luôn chỉ hai hướng đối nhau. Truyền thống Trung Hoa quen gọi theo đầu chỉ hướng nam, nên tiếng Việt có chữ kim chỉ nam. Truyền thống châu Âu gọi theo đầu chỉ hướng bắc. Đây chỉ là khác biệt quy ước, không phải khác biệt về dụng cụ.

Độ từ thiên là gì?

Độ từ thiên là góc lệch giữa hướng bắc mà kim la bàn chỉ và hướng bắc thật theo trục quay Trái Đất. Góc này khác nhau theo nơi chốn và thay đổi qua các năm vì cực từ di chuyển. Bản đồ tốt thường ghi độ từ thiên kèm năm đo.

La bàn con quay khác la bàn từ thế nào?

La bàn con quay dùng một con quay quay nhanh, tự hướng theo trục quay của Trái Đất nên chỉ bắc thật, không phụ thuộc từ trường. Nó không bị thân tàu thép làm lệch, nhưng cần nguồn điện và thời gian khởi động, nên tàu vẫn giữ la bàn từ dự phòng.

Vì sao la bàn điện thoại hay chỉ sai?

Cảm biến từ trong điện thoại bị ảnh hưởng bởi nam châm trong ốp lưng, giá đỡ kim loại, loa và khung thép quanh bạn. Xoay máy theo hình số tám giúp phần mềm hiệu chỉnh. Khi cần độ chính xác, nên đứng xa các vật kim loại lớn và kiểm tra lại.

Chiếc thìa tư nam đời Hán có thật không?

Các văn bản cổ có mô tả một dụng cụ chỉ hướng nam, thường được hình dung là chiếc thìa đá nam châm trên mặt đồng. Tuy nhiên chưa tìm được hiện vật, các mô hình trưng bày là bản phục dựng, và giới nghiên cứu còn tranh luận về cách đọc những văn bản đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138