Cây cà phê arabica có quê hương ở vùng rừng cao nguyên tây nam Ethiopia; còn việc rang hạt, xay và nấu thành đồ uống được ghi nhận chắc chắn đầu tiên ở Yemen vào khoảng giữa thế kỷ 15. Từ bờ Biển Đỏ, cà phê lan qua thế giới Hồi giáo, mở những quán cà phê đầu tiên ở Cairo và Istanbul, rồi tới Venice, London, Amsterdam vào thế kỷ 17, trước khi được đem đi trồng ở các thuộc địa nhiệt đới khắp thế giới.
Loài thứ hai, robusta, chỉ thành cây thương mại vào cuối thế kỷ 19, khi bệnh gỉ sắt lá tàn phá nhiều vùng arabica. Việt Nam, nước trồng robusta lớn nhất thế giới hiện nay, là một phần của câu chuyện ấy. Bài này đi qua các chặng lịch sử, phân biệt truyền thuyết với sử liệu, và giải thích vì sao một hạt xanh gần như không mùi lại thành hạt rang thơm nức.
Cây cà phê: hai loài chính và quê hương của chúng
Chi Coffea có hơn một trăm loài, nhưng thương mại thế giới dựa chủ yếu vào hai. Arabica, Coffea arabica, mọc tự nhiên dưới tán rừng cao nguyên tây nam Ethiopia và một phần vùng lân cận. Các nghiên cứu di truyền cho thấy arabica là một loài lai tự nhiên giữa hai loài cà phê khác, trong đó có chính tổ tiên của robusta, và có bộ nhiễm sắc thể gấp đôi các loài họ hàng.
Robusta, tên khoa học Coffea canephora, có vùng phân bố tự nhiên rộng hơn nhiều, trải qua rừng thấp ẩm của Trung và Tây Phi. Robusta chịu nóng, chịu bệnh tốt hơn, cho năng suất cao hơn, nhưng vị đắng và gắt hơn, và thường chứa lượng caffeine cao hơn đáng kể so với arabica.
Quả cà phê khi chín có màu đỏ, lớp thịt mỏng ngọt bao lấy hai nhân dẹt áp mặt vào nhau; "hạt cà phê" mà ta biết chính là nhân đó. Caffeine trong hạt và lá được cho là chất tự vệ của cây: nó đắng và gây hại cho nhiều loài côn trùng. Con người tình cờ thấy cùng chất này làm mình tỉnh táo.
Truyền thuyết và sử liệu: cà phê thành đồ uống ở đâu
Câu chuyện chú dê nhảy múa. Truyện kể rằng một người chăn dê ở Ethiopia tên Kaldi thấy đàn dê ăn quả đỏ rồi nhảy nhót không ngủ. Đây là truyền thuyết; câu chuyện chỉ xuất hiện trong văn bản châu Âu nhiều thế kỷ sau, và không có sử liệu nào xác nhận.
Bằng chứng chắc chắn sớm nhất ở Yemen. Các nguồn đáng tin cậy nhất cho thấy vào khoảng giữa thế kỷ 15, ở Yemen người ta đã rang hạt và nấu thành đồ uống, ban đầu phổ biến trong các cộng đồng tu hành Sufi, những người cần tỉnh táo cho các buổi cầu nguyện đêm.
Cảng Mocha và độc quyền ban đầu. Cà phê được trồng trên các triền núi Yemen và xuất qua cảng Mocha bên Biển Đỏ. Trong khoảng hai thế kỷ, Yemen gần như là nguồn cà phê duy nhất của thế giới; tên Mocha về sau thành một tên gọi cho cà phê và cả cho đồ uống pha với sô cô la.
Đồ uống bị tranh cãi. Ở nhiều thành phố, các nhà cầm quyền từng tạm cấm cà phê hoặc quán cà phê, lo ngại đó là nơi tụ tập bàn chuyện chính sự. Những lệnh cấm này thường không kéo dài vì cà phê đã quá phổ biến.
Quán cà phê và hành trình sang châu Âu
Quán cà phê là một phát minh xã hội đi cùng đồ uống. Vài cột mốc thường được giới sử học nhắc:
- Cairo và Istanbul, thế kỷ 16: quán cà phê trở thành nơi đàn ông gặp gỡ, nghe kể chuyện, đánh cờ, đọc thơ. Cà phê kiểu Thổ, nấu bột mịn trong ấm nhỏ và uống cả cặn, là hậu duệ trực tiếp của cách uống thời đó.
- Venice, đầu thế kỷ 17: nhờ quan hệ buôn bán với đế quốc Ottoman, thương nhân Venice đưa cà phê vào châu Âu; quán cà phê xuất hiện ở đây trong thế kỷ 17.
- Oxford và London, giữa thế kỷ 17: quán cà phê mọc lên nhanh và được gọi là "trường đại học một xu", vì với giá một tách, khách được ngồi nghe tranh luận và đọc tin tức.
- Quán cà phê thành định chế: quán cà phê của Edward Lloyd ở London cuối thế kỷ 17 là nơi thương nhân và chủ tàu gặp nhau, và từ đó hình thành thị trường bảo hiểm hàng hải Lloyd's nổi tiếng.
- Vienna, Paris và xa hơn: mỗi thành phố phát triển văn hoá quán cà phê riêng, từ quán văn chương ở Paris đến quán bánh ngọt ở Vienna.
Nhiều nhà sử học xã hội cho rằng quán cà phê thế kỷ 17–18 góp phần hình thành một "không gian công cộng" mới, nơi người thuộc nhiều tầng lớp ngồi cùng bàn bàn chuyện thời sự, buôn bán, khoa học. Đồ uống làm người ta tỉnh táo, chứ không say như rượu, hợp với kiểu gặp gỡ đó.
Từ Yemen ra các đồn điền nhiệt đới
Yemen giữ độc quyền không lâu. Cuối thế kỷ 17, người Hà Lan đã mang được cây giống ra ngoài, trồng thử ở Ấn Độ, Ceylon rồi thành công lớn ở Java; tên "Java" về sau cũng thành một cách gọi cà phê. Đầu thế kỷ 18, một cây cà phê từ vườn thực vật Amsterdam được tặng cho triều đình Pháp, và con cháu của nó, theo các ghi chép, được mang sang vùng Caribe. Những câu chuyện về sĩ quan hải quân che chở cây non qua đại dương hay về hạt giống được tặng lén để mang sang Brazil có phần được kể lại theo lối giai thoại, chi tiết chưa thể kiểm chứng đầy đủ.
Điều chắc chắn là đến thế kỷ 19, cà phê đã thành cây đồn điền lớn ở Caribe, Brazil, Trung Mỹ, Indonesia, và giống như mía, nhiều đồn điền cà phê dựa vào lao động nô lệ hoặc lao động cưỡng bức. Brazil vươn lên thành nước sản xuất cà phê lớn nhất thế giới từ thế kỷ 19.
Bước ngoặt tiếp theo là bệnh gỉ sắt lá cà phê, do một loài nấm gây ra, bùng phát ở Ceylon từ thập niên 1860–1870 và lan sang Java cùng nhiều vùng khác, tàn phá các vườn arabica. Ceylon chuyển hẳn sang trồng chè. Ở những nơi khác, người ta tìm loài cà phê chịu bệnh, và robusta từ châu Phi được đưa vào trồng đại trà từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, đặc biệt ở vùng thấp nóng ẩm không hợp với arabica.
Cà phê đến Việt Nam
Cà phê được người Pháp đưa vào Việt Nam vào cuối thế kỷ 19, trồng thử ở một số nơi miền Bắc và miền Trung, rồi phát triển mạnh ở Tây Nguyên vào đầu thế kỷ 20, nơi đất đỏ bazan và khí hậu có mùa khô rõ rệt hợp với cây cà phê, nhất là robusta. Các mốc năm chính xác của chuyến đưa cây giống đầu tiên được nêu khác nhau giữa các nguồn, nên ở đây chỉ nói đến giai đoạn.
Ngành cà phê Việt Nam tăng trưởng mạnh nhất từ cuối thập niên 1980 trở đi, khi diện tích mở rộng nhanh ở Tây Nguyên. Từ cuối thế kỷ 20, Việt Nam đã trở thành nước sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới sau Brazil và là nước lớn nhất về robusta. Vùng trồng chính hiện nay thuộc các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai, cùng một số vùng arabica trên cao.
Chữ "cà phê" đến từ tiếng Pháp café; và chữ Pháp đó, cùng với "coffee" tiếng Anh, "caffè" tiếng Ý, đều có thể truy về chữ Ả Rập qahwa qua tiếng Thổ Nhĩ Kỳ kahve. Một chữ duy nhất mang trong nó cả con đường từ Biển Đỏ qua Istanbul, Venice, Paris tới bếp nhà Việt.
Rang hạt: điều gì xảy ra trong lò rang
Hạt cà phê xanh cứng, có mùi cỏ, đậu, gần như không có mùi cà phê. Toàn bộ hương vị quen thuộc sinh ra trong vài phút ở lò rang. Các giai đoạn chính:
| Giai đoạn | Điều xảy ra trong hạt | Dấu hiệu bên ngoài |
|---|---|---|
| Làm khô | Nước trong hạt bay hơi, hạt nóng dần đều | Hạt chuyển từ xanh sang vàng nhạt, mùi cỏ khô |
| Phản ứng Maillard | Đường và axit amin phản ứng, tạo hàng trăm hợp chất thơm và sắc tố nâu | Hạt nâu dần, mùi bánh mì nướng, hạt rang |
| Nổ lần một | Hơi nước và khí cacbonic tích tụ làm vỡ cấu trúc hạt | Tiếng nổ lách tách, hạt nở to |
| Caramel hoá | Đường bị phân huỷ, vị chua giảm, vị đắng và đậm tăng | Màu nâu sẫm dần |
| Nổ lần hai và rang đậm | Cấu trúc hạt tiếp tục vỡ, dầu thoát ra bề mặt | Hạt bóng dầu, màu gần đen, vị đắng khói |
Mức rang là sự đánh đổi: rang nhạt giữ vị chua và hương trái cây của giống và vùng trồng; rang đậm cho vị đắng, đậm, đều hơn nhưng xoá bớt khác biệt giữa các nguồn hạt. Caffeine khá bền với nhiệt, nên mức rang ảnh hưởng tới nó ít hơn nhiều người nghĩ.
Cách pha cà phê đổi dạng qua các thời kỳ
Cùng một hạt rang, cách chiết vị ra khỏi bột cà phê đã thay đổi nhiều lần, và mỗi cách pha để lại một kiểu đồ uống riêng:
- Nấu cả bột: cách cổ nhất là đun bột cà phê xay rất mịn với nước trong ấm nhỏ, rót ra uống cả cặn lắng dưới đáy. Cà phê kiểu Thổ Nhĩ Kỳ giữ cách làm này đến nay.
- Ngâm và lọc: ở châu Âu thế kỷ 18–19, người ta thử nhiều kiểu bình ngâm bột rồi tách bã bằng túi vải, lưới kim loại. Bình ép có pít-tông lưới là một hậu duệ của nhóm này.
- Lọc giấy nhỏ giọt: năm 1908, một bà nội trợ người Đức, Melitta Bentz, đăng ký sáng chế dụng cụ lọc cà phê dùng giấy, cho nước chảy qua lớp bột rồi xuống bình, ra ly cà phê trong, không cặn.
- Chiết bằng áp lực: đầu thế kỷ 20, các nhà chế tạo Ý làm máy pha dùng hơi nước nén để đẩy nước qua bột nhanh; sau Thế chiến thứ hai, máy dùng cần gạt tạo áp lực cao hơn ra đời, cho lớp bọt dày mà ngày nay gắn với espresso.
- Cà phê hoà tan: dịch cà phê đặc được sấy phun hoặc sấy đông thành bột tan ngay trong nước. Nó được thương mại hoá rộng từ cuối thập niên 1930 và thành hàng quân dụng phổ biến trong chiến tranh.
- Phin: dụng cụ lọc nhỏ giọt bằng kim loại đặt trên miệng ly, thường được cho là có gốc từ các bình lọc nhỏ giọt thời Pháp. Nước chảy chậm qua lớp bột nén, cho ly cà phê đậm và đặc, hợp với hạt robusta rang đậm.
Mỗi cách pha kéo ra một phần khác của hạt: ngâm lâu kéo nhiều chất đắng; áp lực cao chiết nhanh cả dầu và chất tạo bọt; lọc giấy giữ lại phần lớn dầu nên nước trong và nhẹ. Vì vậy cùng một gói cà phê, đổi cách pha là đổi hẳn đồ uống.
Những chỗ hay hiểu sai về cà phê
Hạt cà phê là một loại đậu. Không. Hạt cà phê là nhân của quả cà phê, một loại quả hạch nhỏ màu đỏ khi chín. Tiếng Anh gọi là "bean" chỉ vì hình dạng giống hạt đậu.
Rang càng đậm càng nhiều caffeine. Caffeine khá bền với nhiệt nên mức rang ảnh hưởng tới nó ít. Cảm giác "mạnh" của cà phê rang đậm chủ yếu đến từ vị đắng, khói, không phải từ caffeine nhiều hơn.
Espresso là một loại hạt. Espresso là cách pha bằng áp lực, không phải giống cà phê. Hạt nào, mức rang nào cũng pha espresso được, dù người ta thường chọn hỗn hợp rang hợp với cách pha này.
Robusta là cà phê hạng kém. Robusta và arabica khác nhau về đặc tính, không chỉ về hạng. Robusta cho vị đậm, đắng, nhiều thân vị, được dùng nhiều trong pha phin, cà phê hoà tan và các hỗn hợp espresso; chất lượng cụ thể tuỳ khâu trồng, hái và chế biến.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cà phê làm người ta tỉnh táo?
Trong não, chất adenosine tích tụ dần khi thức, gắn vào thụ thể và tạo cảm giác buồn ngủ. Caffeine có hình dạng gần giống adenosine nên chiếm chỗ trên các thụ thể đó mà không kích hoạt chúng, làm tín hiệu buồn ngủ yếu đi. Bài không bàn liều lượng; đó là câu hỏi của giới y học.
Arabica và robusta khác nhau thế nào?
Arabica mọc tốt ở vùng cao mát, vị chua thanh và thơm phức tạp hơn, dễ bị bệnh. Robusta chịu nóng và bệnh tốt, năng suất cao, vị đắng đậm và thường nhiều caffeine hơn. Hai loài khác nhau cả về số nhiễm sắc thể lẫn vùng phân bố tự nhiên.
Chuyện người chăn dê Kaldi có thật không?
Không có sử liệu xác nhận. Câu chuyện chỉ xuất hiện trong văn bản châu Âu nhiều thế kỷ sau khi cà phê đã phổ biến, nên giới sử học coi đó là truyền thuyết. Bằng chứng chắc chắn sớm nhất về việc uống cà phê là ở Yemen vào khoảng giữa thế kỷ 15.
Vì sao cà phê rang để lâu mất mùi?
Sau khi rang, hạt tiếp tục thải khí cacbonic và các hợp chất thơm dễ bay hơi; dầu trong hạt cũng dần bị oxy hoá. Khi xay, diện tích tiếp xúc tăng mạnh nên mùi mất nhanh hơn nữa. Vì thế người pha thường chuộng xay ngay trước khi dùng và bảo quản hạt trong túi kín.
Ceylon chuyển từ cà phê sang chè vì sao?
Từ thập niên 1860–1870, bệnh gỉ sắt lá do nấm gây ra tàn phá các đồn điền arabica ở Ceylon. Nhiều chủ đồn điền chuyển sang trồng chè, cây đã được thử nghiệm ở Ấn Độ thuộc Anh. Đến cuối thế kỷ 19, hòn đảo nay là Sri Lanka đã thành một vùng trà lớn.
Tên Mocha trong đồ uống có liên quan gì đến Yemen?
Mocha là tên cảng bên Biển Đỏ của Yemen, nơi cà phê được xuất khẩu trong suốt thế kỷ 16–17. Tên cảng trở thành tên gọi cho cà phê Yemen, và về sau được dùng cho đồ uống pha cà phê với sô cô la, có lẽ vì cà phê Mocha được cho là có hậu vị giống sô cô la.