Chữ Quốc ngữ là hệ chữ viết tiếng Việt bằng chữ cái Latinh, hình thành từ đầu thế kỷ XVII qua công sức của một nhóm giáo sĩ châu Âu, chủ yếu người Bồ Đào Nha, cùng những người Việt cộng tác với họ. Mốc in ấn quan trọng nhất là năm 1651, khi cuốn từ điển Việt – Bồ – La của Alexandre de Rhodes được in ở Roma. Trải qua hơn hai thế kỷ chỉ dùng trong phạm vi hẹp, chữ Quốc ngữ lan rộng từ nửa sau thế kỷ XIX qua báo chí, hành chính và trường học, rồi trở thành chữ viết chính của người Việt trong thế kỷ XX.
Giới nghiên cứu nhìn chung thống nhất rằng chữ Quốc ngữ không phải phát minh của một người, mà là kết quả của một quá trình tập thể kéo dài. Còn vai trò cụ thể của từng người, mức độ ảnh hưởng của chính tả Bồ Đào Nha, Ý hay Pháp, và cách đánh giá giai đoạn thuộc địa thì vẫn có nhiều quan điểm. Bài này trình bày những gì đã được thống nhất và ghi rõ chỗ nào còn tranh luận.
Trước chữ Quốc ngữ: chữ Hán và chữ Nôm
Trong nhiều thế kỷ, chữ viết chính thức ở Việt Nam là chữ Hán: văn bản triều đình, sách vở, khoa cử đều dùng chữ Hán, đọc theo âm Hán Việt. Đây là chữ của người có học, gắn với hệ thống thi cử Nho học. Một người Việt biết đọc chữ Hán vẫn phải học thêm cả một ngôn ngữ viết khác với tiếng nói hằng ngày.
Để ghi lại chính tiếng Việt, người Việt dùng chữ Nôm, hệ chữ dựa trên chữ Hán: mượn chữ Hán có âm gần, hoặc ghép các bộ phận chữ Hán để tạo chữ mới chỉ cả âm lẫn nghĩa. Những tác phẩm lớn như Truyện Kiều được viết bằng chữ Nôm. Nhưng chữ Nôm không được chuẩn hoá chặt, mỗi người viết có thể dùng chữ khác nhau cho cùng một từ, và muốn đọc chữ Nôm thì phải biết khá nhiều chữ Hán trước. Vì vậy, chữ viết ở Việt Nam trước thế kỷ XX là đặc quyền của một tầng lớp nhỏ.
Bối cảnh này giúp hiểu vì sao chữ Quốc ngữ, khi đã đủ điều kiện, lan nhanh: nó ghi trực tiếp âm tiếng Việt bằng vài chục ký hiệu, người biết nói tiếng Việt có thể học đọc trong thời gian ngắn hơn nhiều. Nhưng điều kiện đó phải mất hơn hai thế kỷ mới đến.
Thế kỷ XVII: những người đặt nền móng
Bối cảnh Đàng Trong. Đầu thế kỷ XVII, các giáo sĩ Dòng Tên đến Đàng Trong, vùng do chúa Nguyễn cai quản, qua các thương cảng như Hội An. Để làm việc với người Việt, họ cần học tiếng Việt, và cách tự nhiên với người châu Âu là ghi âm tiếng Việt bằng chữ cái Latinh theo thói quen chính tả của ngôn ngữ mình.
Francisco de Pina. Giáo sĩ người Bồ Đào Nha Francisco de Pina, đến Đàng Trong khoảng năm 1617 và mất năm 1625, được nhiều nhà nghiên cứu coi là một trong những người châu Âu đầu tiên thông thạo tiếng Việt và ghi tiếng Việt bằng chữ Latinh một cách có hệ thống. Ông được cho là đã soạn tài liệu về tiếng Việt, nhưng phần lớn không còn lưu giữ.
Gaspar do Amaral và António Barbosa. Hai giáo sĩ Bồ Đào Nha này soạn các từ điển Việt – Bồ và Bồ – Việt, theo những gì các tài liệu đương thời ghi lại. Các bản từ điển này đến nay không còn, nhưng chúng được coi là nguồn mà Alexandre de Rhodes đã tham khảo.
Alexandre de Rhodes. Giáo sĩ sinh ở Avignon, đến Đàng Trong giữa thập niên 1620, học tiếng Việt, về sau hoạt động cả ở Đàng Ngoài. Đóng góp nổi bật nhất của ông là đưa hệ thống ghi âm này vào sách in: năm 1651, ở Roma, nhà in của Bộ Truyền giáo in cuốn từ điển Việt – Bồ – La, kèm phần trình bày ngắn về ngữ pháp tiếng Việt, và một cuốn sách song ngữ Latinh – Việt. Đây là những sách in chữ Quốc ngữ sớm nhất được biết.
Người Việt cộng tác. Các giáo sĩ học tiếng Việt từ người Việt, và nhiều nhà nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của những người Việt làm thầy dạy tiếng, phiên dịch, cộng sự mà phần lớn không để lại tên. Đây là phần của câu chuyện ít được ghi chép nhất, vì nguồn tư liệu chủ yếu do người châu Âu viết.
Chữ Quốc ngữ thời đầu trông như thế nào
Chữ Quốc ngữ năm 1651 đã có phần lớn đặc điểm của chữ ngày nay: dùng chữ cái Latinh, có dấu thanh để phân biệt các thanh điệu, có chữ đ với gạch ngang. Nhưng nhiều chỗ khác hẳn. Có một chữ b có móc dùng để ghi một âm mà nay viết bằng v, nên chữ "vua" trong từ điển cũ trông lạ mắt với người đọc hiện đại. Một số tổ hợp phụ âm đầu như "bl", "tl", "ml" ghi những tổ hợp âm có trong tiếng Việt thời đó, về sau biến đổi thành các âm khác.
Những chi tiết này có giá trị lớn với người nghiên cứu ngữ âm lịch sử: từ điển năm 1651 là một bản ghi âm tiếng Việt thế kỷ XVII, cho thấy tiếng Việt đã thay đổi thế nào trong gần bốn trăm năm. Việc đánh dấu thanh điệu bằng dấu đặt trên hoặc dưới nguyên âm là giải pháp được nhiều người đánh giá cao, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó lấy cảm hứng một phần từ các dấu trong chữ Hy Lạp, dù không phải dấu nào cũng có nguồn gốc rõ ràng.
Về chính tả, ảnh hưởng của tiếng Bồ Đào Nha thấy rõ ở những cách viết như "nh" cho âm mũi ở đầu tiếng, tương tự chữ "nh" trong tiếng Bồ Đào Nha. Các yếu tố khác được cho là đến từ tiếng Ý hay tiếng Latinh. Mức độ ảnh hưởng của từng ngôn ngữ là một trong những chủ đề còn được bàn trong giới ngôn ngữ học lịch sử.
Thế kỷ XVIII và XIX: những bước chuẩn hoá
Trong khoảng hai trăm năm sau 1651, chữ Quốc ngữ được dùng chủ yếu trong cộng đồng giáo dân và giáo sĩ, nhưng vẫn được hoàn thiện dần qua những văn bản đáng chú ý:
- Năm 1659, một người Việt tên thánh là Bento Thiện viết một bản tóm tắt lịch sử nước Việt bằng chữ Quốc ngữ, được coi là một trong những văn bản chữ Quốc ngữ sớm nhất do người Việt viết còn lưu giữ.
- Cuối thế kỷ XVIII, Pierre Pigneau de Behaine, thường gọi là Bá Đa Lộc, soạn một bản từ điển Việt – Latinh viết tay. Bản này về sau được Jean-Louis Taberd bổ sung và in năm 1838, với chính tả đã gần chữ hiện đại hơn nhiều so với năm 1651.
- Đầu thế kỷ XIX, Philiphê Bỉnh, một người Việt sống nhiều năm ở Lisbon, để lại nhiều tập viết tay bằng chữ Quốc ngữ, là nguồn quý cho người nghiên cứu cách viết thời đó.
- Năm 1865, Gia Định báo ra đời ở Sài Gòn, được coi là tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên. Những trí thức như Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của gắn bó với tờ báo, và cả hai đều để lại nhiều công trình biên soạn, dịch thuật bằng chữ Quốc ngữ.
- Cuối thập niên 1870, chính quyền thuộc địa ở Nam Kỳ ra quy định buộc dùng chữ Quốc ngữ trong giấy tờ hành chính, có hiệu lực từ đầu thập niên 1880.
- Năm 1895–1896, Huỳnh Tịnh Của xuất bản bộ từ điển tiếng Việt giải nghĩa bằng tiếng Việt, một bước quan trọng cho việc chữ Quốc ngữ trở thành công cụ của chính người Việt.
Giai đoạn này có hai mặt mà người nghiên cứu thường phân tích song song. Một mặt, chính quyền thuộc địa đẩy mạnh chữ Quốc ngữ như công cụ hành chính và một phần để làm suy yếu ảnh hưởng của Nho học. Mặt khác, chính trí thức Việt Nam tiếp nhận nó và biến nó thành phương tiện truyền bá tri thức, báo chí, văn học. Cách nhìn nhận mặt nào nặng hơn vẫn tuỳ góc độ của từng nhà nghiên cứu.
Đầu thế kỷ XX: từ công cụ hành chính thành chữ viết của người Việt
Bước ngoặt của chữ Quốc ngữ đến khi trí thức Việt Nam chủ động cổ vũ nó. Năm 1907, trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội, một phong trào giáo dục do các nhà nho cấp tiến lập ra, đưa việc học chữ Quốc ngữ vào chương trình như một con đường mở mang dân trí. Họ coi đây là phương tiện để người dân tiếp cận tri thức mới nhanh hơn, không phải qua nhiều năm học chữ Hán.
Kỳ thi Nho học cuối cùng diễn ra năm 1919, khép lại hệ thống khoa cử dùng chữ Hán kéo dài nhiều thế kỷ. Những năm 1920 và 1930, báo chí, tạp chí, tiểu thuyết, thơ mới bằng chữ Quốc ngữ phát triển mạnh, và chữ Quốc ngữ trở thành ngôn ngữ của văn chương hiện đại Việt Nam. Năm 1938, Hội Truyền bá Quốc ngữ được thành lập để dạy chữ cho người lớn.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Nha Bình dân học vụ được lập ngày 8 tháng 9 năm 1945 để xoá nạn mù chữ, và chữ Quốc ngữ trở thành chữ viết chính thức trong giáo dục và hành chính. Từ đó đến nay, chính tả tiếng Việt còn trải qua nhiều cuộc thảo luận như vị trí đặt dấu thanh, dùng i hay y, viết hoa tên riêng, nhưng hệ thống cơ bản đã ổn định.
Điều đã thống nhất và điều còn tranh luận
Lịch sử chữ Quốc ngữ dễ bị kể thành câu chuyện một nhân vật. Bảng dưới tách những gì giới nghiên cứu nhìn chung đã đồng thuận và những chỗ còn nhiều quan điểm, để bạn đọc các nguồn khác một cách tỉnh táo.
| Vấn đề | Điều nhìn chung đã thống nhất | Điều còn bàn |
|---|---|---|
| Ai tạo ra chữ Quốc ngữ | Không phải một người; là công trình tập thể của nhiều giáo sĩ châu Âu và người Việt | Mức độ đóng góp của từng người, nhất là giữa những người đi trước và Alexandre de Rhodes |
| Vai trò của Alexandre de Rhodes | Ông có công hệ thống hoá và đưa vào sách in năm 1651 | Gọi ông là "người sáng tạo" hay "người hoàn thiện, phổ biến" là chuyện cách đánh giá |
| Ảnh hưởng chính tả nước ngoài | Có dấu vết rõ của tiếng Bồ Đào Nha, cùng các yếu tố khác | Tỷ lệ ảnh hưởng của Bồ Đào Nha, Ý, Latinh, Pháp trong từng quy tắc |
| Giai đoạn thuộc địa | Chính quyền thuộc địa đẩy mạnh chữ Quốc ngữ trong hành chính ở Nam Kỳ | Động cơ và tác động của chính sách đó được đánh giá khác nhau |
| Chữ Quốc ngữ hiện nay | Là chữ viết chính thức, hệ thống cơ bản đã ổn định | Một số quy tắc chính tả như i/y, vị trí dấu thanh vẫn chưa thống nhất hoàn toàn |
Cách đọc an toàn nhất khi gặp một bài viết khẳng định chắc nịch "ông A phát minh ra chữ Quốc ngữ năm X" là hỏi lại: năm đó là năm in sách, năm đến Việt Nam hay năm soạn bản thảo, và người được nhắc đến có đứng một mình hay không. Phần lớn các bài viết gây tranh cãi trên mạng bắt nguồn từ việc gộp những câu hỏi khác nhau thành một.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người tạo ra chữ Quốc ngữ?
Chữ Quốc ngữ không do một người tạo ra. Nó là kết quả làm việc của nhiều giáo sĩ châu Âu thế kỷ XVII như Francisco de Pina, Gaspar do Amaral, António Barbosa, Alexandre de Rhodes, cùng những người Việt cộng tác. Alexandre de Rhodes có công đưa nó vào sách in năm 1651.
Cuốn sách in chữ Quốc ngữ đầu tiên là gì?
Những sách in chữ Quốc ngữ sớm nhất được biết là cuốn từ điển Việt – Bồ – La và một cuốn sách song ngữ Latinh – Việt của Alexandre de Rhodes, cùng in năm 1651 tại Roma. Cuốn từ điển kèm một phần trình bày ngắn về ngữ pháp tiếng Việt.
Tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên là tờ nào?
Gia Định báo, ra đời năm 1865 tại Sài Gòn, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, thường được coi là tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên. Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của là những trí thức gắn bó với tờ báo.
Vì sao chữ Quốc ngữ cần tới hai thế kỷ mới phổ biến?
Vì trong thế kỷ XVII và XVIII, nó chủ yếu dùng trong một cộng đồng hẹp, trong khi chữ Hán vẫn là chữ của triều đình và khoa cử. Chỉ khi có báo chí, quy định hành chính, phong trào giáo dục và việc bỏ thi Nho học, chữ Quốc ngữ mới thành chữ viết đại chúng.
Chữ Quốc ngữ thời đầu khác chữ hiện nay thế nào?
Chữ thời đầu có một chữ b có móc ghi âm nay viết là v, một số tổ hợp phụ âm như bl, tl phản ánh cách phát âm cổ, và nhiều cách viết khác. Từ điển năm 1651 vì vậy là tư liệu quý để nghiên cứu tiếng Việt thế kỷ XVII.
Chữ Nôm còn được dùng không?
Chữ Nôm không còn là chữ viết thông dụng nhưng được nghiên cứu, bảo tồn và số hoá vì chứa kho văn bản lớn của văn học, lịch sử Việt Nam. Nhiều tác phẩm như Truyện Kiều có bản gốc chữ Nôm được đối chiếu với bản chữ Quốc ngữ.