UyenBac.comUyên Bác
Đo thời gian và lịch

Múi giờ ra đời thế nào: từ giờ địa phương mỗi thị trấn đến giờ chuẩn Greenwich

Trước khi có múi giờ, mỗi thị trấn một giờ riêng. Đường sắt, điện tín và hội nghị năm 1884 đã đưa thế giới về giờ chuẩn ra sao, và vì sao Việt Nam dùng UTC+7.

Empty old railway platform at dawn in Lào Cai, a round station clock with plain dial hanging under the roof, tracks curving away, mist, wide angle, no people

Múi giờ là quy ước chia bề mặt Trái Đất thành các vùng dùng chung một giờ chuẩn, thường lệch nhau những bước tròn một giờ so với giờ tại kinh tuyến gốc Greenwich. Hệ thống này mới có chưa tới một rưỡi thế kỷ. Trước đó, mỗi thành phố, thậm chí mỗi thị trấn, sống theo giờ mặt trời của riêng mình: giữa trưa là lúc Mặt Trời lên đỉnh trên đầu dân ở đó, và đi vài chục cây số về phía đông là đồng hồ đã phải vặn nhanh lên.

Thứ phá vỡ trật tự cũ ấy là tốc độ. Khi tàu hoả chạy hàng trăm cây số một ngày và điện tín truyền tin trong nháy mắt, việc mỗi ga một giờ trở thành hỗn loạn. Giờ chuẩn và múi giờ ra đời từ nhu cầu rất thực tế của lịch tàu, rồi mới thành quy ước toàn cầu. Bài này kể lại quá trình đó, giải thích vì sao bản đồ múi giờ lại ngoằn ngoèo như vậy, và vì sao Việt Nam dùng giờ UTC cộng 7.

Thế giới trước múi giờ: mỗi nơi một giữa trưa

Trước thế kỷ 19, giờ địa phương là chuyện hiển nhiên. Đồng hồ của nhà thờ, toà thị chính hay cổng thành được chỉnh theo Mặt Trời tại chỗ, và cả thị trấn theo đó. Trái Đất quay 360 độ trong 24 giờ, tức 15 độ mỗi giờ, hay 1 độ mỗi 4 phút. Hai thành phố cách nhau 1 độ kinh tuyến thì giữa trưa lệch nhau 4 phút. Ở nước Anh, giờ ở Bristol chậm hơn London khoảng 10 phút; ở Mỹ rộng lớn, giữa bờ đông và bờ tây chênh nhau hơn ba tiếng.

Khi người ta đi bằng chân, bằng ngựa, sự chênh lệch ấy chẳng ai cảm thấy: đi một ngày đường chỉ được vài chục cây số, đồng hồ lệch vài phút không ảnh hưởng gì. Khi người ta đi bằng thuyền buồm vượt đại dương, giờ địa phương lại là thứ có ích — chính sự chênh lệch giữa giờ địa phương trên tàu và giờ của cảng xuất phát cho biết tàu đã đi được bao xa về phía đông hay tây, tức là kinh độ.

Ở Việt Nam và Đông Á xưa, việc báo giờ theo canh, theo trống, theo chuông ở kinh thành và các trấn cũng là giờ địa phương. Không ai cần giờ ở Thăng Long và giờ ở Gia Định phải khớp nhau đến từng phút, vì tin tức và người đi lại giữa hai nơi mất nhiều tuần.

Đường sắt và điện tín buộc thế giới phải thống nhất giờ

Nước Anh: giờ đường sắt. Các công ty đường sắt Anh nhận ra lịch tàu với hàng chục giờ địa phương khác nhau là cơn ác mộng, dễ gây trễ chuyến và tai nạn. Từ năm 1840, một số công ty bắt đầu dùng giờ London cho toàn tuyến; đến cuối thập niên 1840, phần lớn đường sắt Anh đã theo giờ Greenwich, gọi là giờ đường sắt. Điện tín cho phép truyền tín hiệu giờ từ Đài thiên văn Greenwich đi khắp nước. Năm 1880, giờ Greenwich mới trở thành giờ chính thức theo luật của Vương quốc Anh.

Có thời kỳ hai giờ song song. Trong nhiều năm, đồng hồ ở một số toà thị chính Anh có hai kim phút: một chỉ giờ địa phương, một chỉ giờ đường sắt. Dân địa phương sống theo giờ cũ, còn ai đi tàu phải nhớ giờ mới.

Bắc Mỹ: ngày có hai giữa trưa. Đường sắt Mỹ từng dùng hàng chục giờ chuẩn khác nhau, mỗi công ty một kiểu. Ngày 18 tháng 11 năm 1883, các công ty đường sắt Mỹ và Canada đồng loạt chuyển sang bốn múi giờ chuẩn cho lục địa. Nhiều thành phố hôm ấy chỉnh đồng hồ lùi lại vài phút vào giữa trưa, nên dân gian gọi đó là ngày có hai giữa trưa. Phải đến năm 1918, giờ chuẩn mới được luật liên bang Mỹ quy định.

Ý tưởng 24 múi giờ toàn cầu. Kỹ sư đường sắt người Canada Sandford Fleming là một trong những người cổ động mạnh nhất cho hệ thống 24 múi giờ toàn cầu, mỗi múi rộng 15 độ kinh tuyến, vào cuối thập niên 1870. Ông không phải người duy nhất có ý tưởng này, nhưng là người vận động bền bỉ để nó được chấp nhận.

Hội nghị năm 1884 và kinh tuyến Greenwich

Tháng 10 năm 1884, đại biểu của hơn hai mươi quốc gia họp tại Washington trong Hội nghị Kinh tuyến Quốc tế để chọn một kinh tuyến gốc chung cho thế giới. Trước đó, nhiều nước dùng kinh tuyến gốc của riêng mình, đi qua thủ đô hay đài thiên văn quốc gia, khiến bản đồ và hải đồ các nước khó ghép với nhau.

Hội nghị chọn kinh tuyến đi qua Đài thiên văn Hoàng gia Greenwich, gần London. Lý do thực tế là phần lớn tàu thuyền thời đó đã dùng hải đồ lấy Greenwich làm gốc, và Mỹ đã chọn Greenwich làm cơ sở cho các múi giờ của mình. Nghị quyết được thông qua với đa số phiếu thuận; một nước bỏ phiếu chống, Pháp và Brasil bỏ phiếu trắng. Pháp tiếp tục dùng giờ Paris trong giờ chính thức đến năm 1911.

Một điều thường bị hiểu sai: hội nghị năm 1884 không quyết định chia thế giới thành múi giờ. Nó chỉ chọn kinh tuyến gốc và đề xuất một "ngày thế giới" bắt đầu lúc nửa đêm ở Greenwich. Việc mỗi nước theo múi giờ nào là quyết định riêng của từng nước, diễn ra rải rác trong mấy chục năm sau, có nước tới giữa thế kỷ 20 mới xong.

Đến nay, giờ quốc tế dùng làm gốc không còn là giờ quan sát thiên văn ở Greenwich, mà là UTC, giờ phối hợp quốc tế chạy theo đồng hồ nguyên tử. Nhưng kinh tuyến 0 vẫn đi qua Greenwich, và tên GMT vẫn được dùng trong sinh hoạt như một cách gọi gần đúng của UTC.

Vì sao bản đồ múi giờ không thẳng như múi cam

Nếu theo lý thuyết, 24 múi giờ là 24 dải đều nhau, mỗi dải 15 độ. Thực tế ranh giới múi giờ đi theo biên giới quốc gia, ranh giới tỉnh, bang và cả lựa chọn chính trị, kinh tế. Một vài ví dụ tiêu biểu:

NơiCách dùng giờLý do chính
Trung QuốcMột giờ duy nhất UTC+8 cho cả nướcThống nhất hành chính, dù lãnh thổ trải rộng khoảng năm múi giờ lý thuyết
Ấn ĐộUTC+5:30Chọn giữa hai múi để dùng chung cho cả nước
NepalUTC+5:45Gần với giờ mặt trời tại kinh tuyến qua thủ đô
NgaMười một múi giờLãnh thổ trải dài từ châu Âu tới Thái Bình Dương
KiribatiCó vùng UTC+14Năm 1995 dời đường đổi ngày để cả nước dùng chung một ngày lịch
Việt NamUTC+7Lãnh thổ nằm chủ yếu quanh kinh tuyến 102–109 độ Đông, gần 105 độ Đông

Kiribati và Samoa cho thấy đường đổi ngày quốc tế cũng là quy ước có thể dời. Cuối năm 2011, Samoa chuyển sang phía tây đường đổi ngày để cùng ngày làm việc với Úc và New Zealand, nên cả nước bỏ qua nguyên ngày 30 tháng 12 năm ấy.

Giờ Việt Nam: vì sao là UTC+7

Lãnh thổ đất liền Việt Nam trải từ khoảng 102 độ đến gần 110 độ kinh Đông, trùng gần trọn với múi giờ thứ bảy theo lý thuyết, có kinh tuyến giữa là 105 độ Đông. Kinh tuyến 105 độ đi qua gần Hà Nội và gần Cần Thơ, nên giờ đồng hồ ở nước ta khá khớp với giờ mặt trời: chênh lệch do kinh độ ở các tỉnh thành chỉ khoảng dưới mười phút, chưa kể chênh lệch theo mùa.

Lịch sử giờ chính thức ở Việt Nam trong thế kỷ 20 có nhiều lần thay đổi. Từ thời Pháp thuộc qua những năm chiến tranh, giờ chính thức ở Đông Dương đã được điều chỉnh nhiều lần, không phải lúc nào cũng là UTC+7. Trong thời kỳ chia cắt, miền Nam dùng UTC+8 từ cuối thập niên 1950 cho đến năm 1975, sau đó cả nước thống nhất dùng UTC+7. Những thay đổi này là lý do người tra cứu giờ sinh, giờ trong tư liệu cũ cần cẩn thận: cùng là "8 giờ sáng" nhưng hai thời kỳ khác nhau có thể lệch một tiếng.

Một chi tiết nhỏ: theo cách đặt tên múi giờ bằng chữ cái của hàng không và quân sự, múi UTC+7 mang chữ G, còn UTC mang chữ Z, đọc là Zulu. Vì vậy trong một số văn bản kỹ thuật, giờ UTC được ghi kèm chữ Z, như 0300Z, nghĩa là 10 giờ sáng giờ Việt Nam.

Múi giờ trong máy tính: cuốn sổ ghi mọi lần đổi giờ của thế giới

Một chiếc điện thoại biết giờ ở bất cứ đâu trên thế giới, kể cả giờ của nhiều thập kỷ trước, nhờ một bộ dữ liệu ít người để ý: cơ sở dữ liệu múi giờ, thường gọi là tz hay cơ sở dữ liệu Olson, theo tên lập trình viên Arthur David Olson, người khởi xướng nó từ giữa thập niên 1980. Ngày nay bộ dữ liệu này được duy trì công khai dưới sự điều phối của tổ chức quản lý tài nguyên số của internet là IANA, và được gần như mọi hệ điều hành dùng.

Bộ dữ liệu không ghi múi giờ theo kiểu UTC+7 trơn, mà theo vùng có lịch sử giờ chung, đặt tên theo châu lục và một thành phố đại diện. Việt Nam mang tên Asia/Ho_Chi_Minh. Bên trong mỗi vùng là cả một lịch sử: năm nào đổi múi, năm nào có giờ mùa hè, đổi vào giờ nào. Nhờ đó, phần mềm tính được đúng giờ của một sự kiện ở Sài Gòn năm 1965 hay ở Paris năm 1940.

Mỗi khi một chính phủ quyết định đổi múi giờ hay bỏ giờ mùa hè, những người duy trì bộ dữ liệu phải cập nhật, rồi bản mới lan qua các bản cập nhật hệ điều hành. Nếu quyết định được công bố quá sát ngày, nhiều thiết bị chưa kịp cập nhật sẽ hiển thị sai giờ. Đây là lý do giới công nghệ luôn đề nghị các nước báo trước thay đổi múi giờ nhiều tháng.

Đổi giờ giữa các múi cho khỏi nhầm

Làm việc với người ở nước khác, cách chắc nhất là quy mọi thứ về UTC trước, rồi mới đổi sang giờ của từng bên.

  1. Viết giờ của bạn kèm múi: ví dụ 15:00 giờ Việt Nam là 15:00 UTC+7.
  2. Trừ đi độ lệch để ra UTC: 15:00 trừ 7 giờ được 08:00 UTC.
  3. Cộng độ lệch của nơi kia: nơi dùng UTC+1 là 09:00; nơi dùng UTC−5 là 03:00 sáng cùng ngày.
  4. Kiểm tra nơi kia có đang dùng giờ mùa hè hay không, vì khi đó độ lệch tăng thêm một giờ.
  5. Kiểm tra ngày: nếu kết quả vượt qua nửa đêm, cuộc hẹn rơi vào ngày hôm trước hoặc hôm sau ở nơi kia.
  6. Khi gửi lời mời, ghi cả giờ của hai bên để người nhận khỏi phải tự đổi.

Lịch điện tử trên điện thoại và máy tính tự đổi múi giờ nếu bạn khai đúng múi khi tạo cuộc hẹn. Sai lầm hay gặp nhất là tạo cuộc hẹn khi đang đi công tác mà máy vẫn để múi giờ ở nhà.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là giờ GMT mà không phải giờ London?

GMT là viết tắt của Greenwich Mean Time, giờ mặt trời trung bình tại Đài thiên văn Hoàng gia Greenwich. Greenwich là một khu ở phía đông London, nơi đài thiên văn được xây từ thế kỷ 17 để phục vụ việc đo kinh độ trên biển. Giờ London mùa đông trùng với GMT, nhưng mùa hè nước Anh dùng giờ mùa hè, sớm hơn GMT một giờ.

Một nước có thể tự đổi múi giờ không?

Có. Múi giờ là quyết định của từng quốc gia, không có tổ chức quốc tế nào bắt buộc. Nhiều nước đã đổi múi giờ vì lý do kinh tế, để khớp giờ làm việc với đối tác, hoặc vì lý do chính trị. Khi một nước đổi, các công ty phần mềm phải cập nhật cơ sở dữ liệu múi giờ để điện thoại và máy tính hiển thị đúng giờ.

Đường đổi ngày quốc tế nằm ở đâu?

Nó chạy gần kinh tuyến 180 độ giữa Thái Bình Dương, nhưng uốn khúc để tránh chia cắt các quốc đảo và lãnh thổ. Đi qua đường này từ tây sang đông thì lùi lại một ngày lịch, từ đông sang tây thì tiến thêm một ngày. Đường đổi ngày không do một hiệp ước quốc tế nào ấn định chính thức; nó là hệ quả của lựa chọn múi giờ của các nước quanh đó.

Nam Cực dùng giờ nào?

Ở hai cực, mọi kinh tuyến hội tụ nên khái niệm múi giờ gần như mất ý nghĩa. Các trạm nghiên cứu ở Nam Cực thường chọn giờ của nước điều hành trạm hoặc của nơi tiếp tế, ví dụ giờ của New Zealand hay của Chile. Đây là lựa chọn thuần tuý theo tiện lợi hậu cần.

Vì sao các chuyến bay ghi giờ theo giờ địa phương?

Vì hành khách cần biết giờ ở nơi mình có mặt: giờ cất cánh theo giờ sân bay đi, giờ hạ cánh theo giờ sân bay đến. Trong buồng lái và hệ thống điều hành bay thì mọi thứ được tính theo UTC để tránh nhầm lẫn. Đó là lý do một chuyến bay trông như "hạ cánh trước khi cất cánh" khi đi về phía đông qua đường đổi ngày.

Trước năm 1884, tàu thuyền xác định kinh độ bằng cách nào?

Họ so giờ địa phương, đo bằng độ cao Mặt Trời hay sao, với giờ của một kinh tuyến tham chiếu. Giờ tham chiếu được mang theo bằng đồng hồ đi biển chính xác, hoặc tính từ quan sát thiên văn như khoảng cách giữa Mặt Trăng và các sao. Mỗi giờ chênh lệch ứng với 15 độ kinh tuyến. Nhu cầu này là một lý do lớn khiến các nước cần một kinh tuyến gốc chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138