UyenBac.comUyên Bác
Thư từ và liên lạc

Bút bi ra đời thế nào: viên bi nhỏ, mực đặc và bài toán mấy chục năm mới giải xong

Bằng sáng chế bút bi đầu tiên có từ năm 1888 nhưng nửa thế kỷ sau mới viết tốt trên giấy. Lịch sử bút bi, cơ chế viên bi, lỗ trên nắp và bút viết ngoài không gian.

Macro shot of a disassembled plain ballpoint pen laid on white paper in a Da Nang classroom desk, ink refill, spring and cap arranged neatly, cool side light, shallow focus

Bút bi viết được nhờ một viên bi kim loại nhỏ cỡ nửa đến một milimét, nằm lỏng trong ổ ở đầu ngòi: khi bạn kéo bút trên giấy, viên bi lăn, mặt bi phía trong dính mực rồi quay ra ngoài để lại vệt mực trên giấy. Ý tưởng nghe rất đơn giản, nhưng từ bằng sáng chế đầu tiên năm 1888 đến cây bút viết êm trên giấy là một hành trình hơn nửa thế kỷ, chủ yếu vì bài toán mực.

Bài này kể lại hành trình đó: người đầu tiên đăng ký ý tưởng, hai anh em người Hungary làm cho nó dùng được, cây bút rẻ đến mức có thể vứt đi, và những chi tiết nhỏ trên cây bút bi bạn đang cầm mà ít ai để ý vì sao có, như lỗ thủng trên thân hay trên nắp.

Bằng sáng chế năm 1888: viết lên da, không viết lên giấy

Năm 1888, John J. Loud, một người Mỹ, được cấp bằng sáng chế cho một dụng cụ đánh dấu có viên bi xoay ở đầu. Mục đích của ông không phải viết thư mà là đánh dấu lên bề mặt thô như da thuộc. Dụng cụ làm được việc đó, nhưng trên giấy thì nét mực quá thô và nhoè. Bằng sáng chế hết hạn mà không trở thành sản phẩm thương mại.

Trong mấy chục năm sau, nhiều bằng sáng chế khác về bút đầu bi được đăng ký ở các nước, nhưng đều vướng cùng một chỗ. Nếu mực loãng như mực bút máy, nó chảy tràn qua kẽ giữa viên bi và ổ, gây rỉ và nhoè. Nếu mực quá đặc, nó không chảy xuống viên bi, bút viết đứt nét. Còn nếu ổ bi làm không chính xác, viên bi hoặc kẹt cứng, hoặc lỏng đến mức mực trào ra.

Nói cách khác, bút bi là một đồ vật mà ý tưởng đi trước công nghệ rất xa. Cái cần là mực có độ nhớt đúng, ổ bi gia công chính xác cỡ phần nghìn milimét và viên bi đủ cứng để không mòn. Ba thứ này chỉ hội tụ vào khoảng thập niên 1930.

Hai anh em Bíró và cây bút viết được

Một nhà báo khó chịu với bút máy. László Bíró là nhà báo người Hungary ở Budapest những năm 1930. Câu chuyện thường được kể là ông để ý mực in báo khô rất nhanh, không nhoè, và muốn có một cây bút dùng loại mực như vậy. Mực in báo quá đặc để chảy qua ngòi bút máy, nên cần một cơ chế khác.

Người anh em lo phần hoá học. Ông làm việc cùng người anh em là György Bíró, người có hiểu biết về hoá học, để pha một loại mực đặc vừa đủ. Viên bi ở đầu bút đóng hai vai: vừa là nắp đậy giữ mực không khô trong ống, vừa là con lăn đưa mực ra giấy.

Bằng sáng chế năm 1938 và chuyến đi Argentina. Hai anh em đăng ký bằng sáng chế ở Anh năm 1938. Chiến tranh lan rộng ở châu Âu, họ rời sang Argentina và hoàn thiện sản phẩm ở đó, đăng ký bằng sáng chế tại Argentina năm 1943. Ở Argentina đến nay bút bi vẫn được gọi là birome, còn trong tiếng Anh ở Anh, người ta hay gọi bút bi là biro theo tên ông.

Đơn đặt hàng từ không quân. Một chi tiết thường được kể là chính phủ Anh mua quyền sản xuất để cấp bút cho phi công, vì bút máy hay rỉ mực khi máy bay lên cao do áp suất không khí giảm, còn bút bi thì không. Việc bút bi chịu đổi áp suất tốt hơn bút máy là đúng về mặt vật lý; chi tiết về quy mô đơn hàng thì các nguồn kể khác nhau.

Từ đồ xa xỉ thành đồ dùng một lần

Khi bút bi đến Mỹ cuối năm 1945, nó là món hàng mới lạ được bán với giá cao và quảng cáo rầm rộ là viết được cả dưới nước. Lượng bán ban đầu rất lớn, nhưng nhiều cây bút đời đầu rỉ mực, viết đứt đoạn, mực phai. Người mua thất vọng, giá rơi nhanh, và trong vài năm, bút bi mang tiếng là đồ kém chất lượng.

Bước ngoặt đến từ việc biến bút bi thành đồ rẻ, đủ tốt và có thể vứt đi khi hết mực. Đầu thập niên 1950, Marcel Bich, một nhà sản xuất ở Pháp, mua quyền sử dụng bằng sáng chế của Bíró và đưa ra cây bút thân nhựa trong, hình lục giác, giá thấp, sản xuất hàng loạt. Thân trong cho người dùng nhìn thấy mực còn bao nhiêu, thân lục giác để bút không lăn khỏi bàn và cầm chắc tay. Hình dạng đó đến nay vẫn là khuôn mẫu cho rất nhiều loại bút bi rẻ.

Từ đây, bút bi lấn dần bút máy ở hầu hết mọi nơi. Đến thập niên 1960, ở nhiều nước, bút bi đã là dụng cụ viết hằng ngày của văn phòng và học sinh lớp lớn. Ở Việt Nam, bút bi phổ biến dần trong nửa sau thế kỷ 20; nhiều trường tiểu học vẫn cho học sinh luyện chữ bằng bút mực trước, vì nét bút mực có thanh có đậm, giúp hình thành chữ viết đẹp.

Bên trong cây bút bi: từng bộ phận làm gì

Một cây bút bi bấm thông thường gồm ít bộ phận, nhưng bộ phận nào cũng là lời giải cho một vấn đề cụ thể:

  • Viên bi. Thường làm bằng cacbua vonfram, rất cứng, đường kính phổ biến từ khoảng 0,5 đến 1 milimét. Bi nhỏ cho nét mảnh, bi lớn cho nét đậm và mực ra đều hơn.
  • Ổ bi. Đầu kim loại ôm viên bi, miệng ổ hơi bóp lại để giữ bi không rơi ra nhưng vẫn lăn được. Kẽ hở giữa bi và ổ vô cùng nhỏ, vừa đủ để lớp mực mỏng đi qua.
  • Ống mực. Ống nhựa hoặc kim loại chứa mực dạng sệt. Mực bút bi truyền thống là thuốc nhuộm hoà trong dung môi gốc dầu hoặc glycol, đặc hơn mực bút máy nhiều lần.
  • Lớp chất chặn ở đuôi ống mực. Ở nhiều loại ruột bút có một lớp mỡ trong suốt nằm trên mặt mực, giữ mực không chảy ngược ra đuôi và không bay hơi.
  • Lỗ nhỏ trên thân bút. Cho không khí vào để cân bằng áp suất khi mực được dùng dần và khi nhiệt độ thay đổi. Thiếu lỗ này, mực có thể bị hút ngược hoặc bị đẩy ra đầu bi.
  • Lỗ trên nắp bút. Không phải để mực khỏi khô. Nắp bút được thiết kế có lỗ thông theo tiêu chuẩn an toàn để nếu trẻ nhỏ lỡ hút nắp vào đường thở, không khí vẫn đi qua được. Đây là lỗ vì an toàn, không vì kỹ thuật viết.
  • Lò xo và cơ cấu bấm. Ở bút bấm, cơ cấu cam xoay giữ đầu bi thò ra hoặc thụt vào sau mỗi lần bấm, thay thế cho nắp.

Bút bi truyền thống dựa vào trọng lực để mực chảy xuống đầu bi. Vì thế viết ngược đầu bút lên trên, ví dụ viết lên trần nhà hay nằm ngửa viết, chỉ được vài nét là mực ngừng xuống. Đây là giới hạn cơ chế chứ không phải lỗi sản xuất.

Chuyện bút viết ngoài không gian: một câu chuyện sai

Có một câu chuyện lan truyền rất rộng: cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ đã chi hàng triệu đô la để chế ra cây bút viết được trong môi trường không trọng lực, còn phía Liên Xô thì chỉ đơn giản dùng bút chì. Câu chuyện nghe thông minh nhưng sai về sự thật.

Trong các chuyến bay đầu tiên, phi hành gia của cả hai bên đều dùng bút chì. Nhưng bút chì có vấn đề trong khoang tàu: đầu chì gãy bay lơ lửng, bụi than chì dẫn điện có thể lọt vào thiết bị, và gỗ là vật liệu dễ cháy trong môi trường giàu oxy. Một nhà sản xuất bút ở Mỹ tự bỏ vốn phát triển loại bút bi có ống mực nén khí, đẩy mực ra đầu bi bằng áp suất thay vì trọng lực, và loại mực đặc hơn để không rỉ. Cơ quan vũ trụ Mỹ mua loại bút này sau khi thử nghiệm, phía Liên Xô về sau cũng mua.

Cây bút có ống mực nén khí viết được ngược đầu, viết dưới nước, viết trên bề mặt dính dầu. Nó là ví dụ rõ về cách giải quyết giới hạn trọng lực của bút bi bằng một thay đổi nhỏ trong cơ chế, không phải bằng một khoản chi khổng lồ.

Vì sao bút bi đôi khi viết không ra

Ai dùng bút bi cũng từng gặp cảnh vạch mấy đường trên giấy mà không ra mực, dù ống mực còn đầy. Hiểu cơ chế viên bi thì thấy ngay mấy nguyên nhân thường gặp. Thứ nhất là mực khô ở đầu bi. Khi bút để lâu không đậy hoặc không bấm thụt, lớp mực mỏng ở kẽ giữa bi và ổ khô lại, dính viên bi vào ổ. Viên bi không lăn thì không kéo mực ra. Vạch mạnh lên một tờ giấy nháp, đôi khi làm bi lăn lại được.

Thứ hai là bề mặt giấy. Viên bi cần ma sát để lăn. Trên giấy bóng, giấy dính dầu từ tay, hay mặt nhựa, viên bi trượt thay vì lăn, mực không được kéo ra. Đây là lý do bút bi viết lên ảnh in giấy bóng hay lên da tay dính kem thường đứt nét.

Thứ ba là bọt khí hoặc mực tách khỏi đầu bi, hay gặp khi bút bị cầm ngược đầu lâu hoặc bị rơi mạnh. Mực trong ống rời khỏi phần sát đầu bi, để lại một khoảng trống. Lắc nhẹ hoặc để bút đứng đầu bi xuống một lúc có thể kéo mực về chỗ cũ.

Thứ tư là mòn hoặc biến dạng ổ bi. Bút bị rơi cắm đầu xuống nền gạch có thể làm miệng ổ méo đi một chút, viên bi hoặc kẹt, hoặc lỏng ra và rỉ mực thành cục. Hư hỏng kiểu này không sửa được, vì kẽ hở giữa bi và ổ là thứ phải làm chính xác bằng máy ngay từ đầu.

Bút bi, bút bi nước, bút gel: khác nhau ở mực

Ba loại bút có đầu bi bạn hay gặp ở hiệu sách khác nhau chủ yếu ở loại mực, kéo theo cảm giác viết khác nhau:

LoạiMựcCảm giác viếtĐiểm cần biết
Bút bi dầuĐặc, gốc dầu hoặc glycolPhải ấn tay hơn, nét đềuÍt nhoè, khô nhanh, mực bền; hay đóng cục ở đầu bi
Bút bi nướcLoãng, gốc nướcTrơn, nét đậmDễ thấm qua giấy mỏng, khô chậm hơn
Bút gelGel gốc nước, có chất làm đặcTrơn như bút bi nước, nét rõ màuRa đời ở Nhật giữa thập niên 1980; nhiều màu, kể cả màu nhũ
Bút gel xoá đượcMực đổi màu theo nhiệtNhư bút gelMa sát của đầu tẩy làm nóng mực, mực mất màu; không dùng cho giấy tờ cần lưu giữ

Mực gel đặc biệt ở chỗ nó đặc khi đứng yên nhưng loãng ra khi bị khuấy hay chịu lực cắt, tính chất mà người làm hoá học gọi là giảm nhớt khi trượt. Khi viên bi lăn, lớp mực sát bi bị kéo nên loãng ra và chảy, còn mực trong ống vẫn đặc nên không rỉ. Cơ chế này cho bút gel cái trơn của mực nước mà không rỉ như mực nước.

Với bút xoá được, mực mất màu khi nóng nên giấy để gần nguồn nhiệt, phơi nắng trong xe, có thể làm chữ biến mất. Vì vậy loại bút này không nên dùng cho hồ sơ, hợp đồng hay bài thi cần lưu.

Câu hỏi thường gặp

Ai phát minh ra bút bi?

Bằng sáng chế đầu tiên về dụng cụ viết đầu bi thuộc về John J. Loud năm 1888, nhưng dùng để đánh dấu lên da. Cây bút bi viết được trên giấy được ghi công cho hai anh em người Hungary László và György Bíró, đăng ký bằng sáng chế năm 1938.

Vì sao nắp bút bi có lỗ thủng?

Lỗ trên nắp là chi tiết an toàn: nếu trẻ nhỏ lỡ hút nắp vào đường thở, không khí vẫn đi qua được. Nó không có tác dụng giữ mực. Còn lỗ nhỏ trên thân bút thì để cân bằng áp suất bên trong ống mực.

Vì sao viết ngược đầu bút bi thì mực ngừng ra?

Bút bi thường dựa vào trọng lực để mực chảy xuống đầu bi. Khi đầu bút hướng lên, mực rời khỏi đầu bi và nét đứt sau vài chữ. Loại bút có ống mực nén khí dùng áp suất đẩy mực nên viết ngược được.

Có thật NASA chi hàng triệu đô la làm bút còn Liên Xô dùng bút chì?

Không đúng. Ban đầu cả hai bên đều dùng bút chì, nhưng bút chì có rủi ro gãy đầu chì, bụi than chì dẫn điện và gỗ dễ cháy. Bút ống mực nén khí do một nhà sản xuất tư nhân tự bỏ vốn phát triển, sau đó cả Mỹ và Liên Xô đều mua dùng.

Bút gel khác bút bi thế nào?

Bút gel dùng mực gel gốc nước có chất làm đặc, loãng ra khi viên bi lăn nên viết trơn và màu rõ. Bút bi dầu dùng mực đặc gốc dầu, phải ấn tay hơn nhưng ít nhoè và khô nhanh. Bút gel ra đời ở Nhật giữa thập niên 1980.

Vì sao thân bút bi rẻ thường có hình lục giác?

Thân lục giác giúp bút không lăn khỏi bàn và cầm chắc tay hơn thân tròn. Thiết kế thân nhựa trong lục giác phổ biến từ đầu thập niên 1950 và trở thành khuôn mẫu, thân trong còn giúp nhìn thấy mực còn bao nhiêu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138