Máy đánh chữ là cỗ máy biến mỗi lần ấn phím thành một cú gõ: phím đẩy một cần kim loại mang khuôn chữ đập vào dải băng mực, in hình chữ lên tờ giấy cuộn quanh trục, rồi trục giấy dịch sang một khoảng cố định để chờ chữ kế tiếp. Chiếc máy thương mại đầu tiên ra mắt ở Mỹ năm 1874, và trong một thế kỷ sau đó, nó định hình văn phòng, nghề nghiệp và cả cách ta gõ phím ngày nay.
Bài này kể lại những thử nghiệm trước khi có máy chữ dùng được, cỗ máy năm 1874, các cải tiến cho máy chữ trở nên tiện dụng, cách máy chữ xử lý dấu tiếng Việt, và những thói quen của máy chữ vẫn còn trên bàn phím máy tính.
Những cỗ máy viết trước năm 1874
Ý tưởng một cỗ máy viết thay tay đã có từ đầu thế kỷ 18. Năm 1714, Henry Mill, một kỹ sư người Anh, được cấp bằng sáng chế cho "một cỗ máy nhân tạo để in chữ lần lượt", nhưng không còn bản vẽ hay hiện vật nào, nên không ai biết nó trông ra sao, thậm chí có từng được làm ra hay không.
Đầu thế kỷ 19 ở Ý, Pellegrino Turri được ghi nhận đã làm một cỗ máy viết cho một nữ bá tước bị mù để bà tự viết thư; một số lá thư bà viết bằng máy vẫn còn, còn bản thân cỗ máy thì không. Năm 1829, William Austin Burt ở Mỹ được cấp bằng sáng chế cho một máy gọi là typographer, chọn từng chữ bằng cách xoay đĩa, chậm hơn viết tay.
Một cỗ máy đáng chú ý khác là quả cầu viết của Rasmus Malling-Hansen, mục sư và hiệu trưởng một trường dạy người khiếm thính ở Đan Mạch, ra đời giữa thập niên 1860. Các phím cắm trên một bán cầu như chiếc gối kim, mỗi phím đẩy thẳng một thanh chữ xuống giấy. Máy được sản xuất và bán ở châu Âu; triết gia Friedrich Nietzsche từng dùng một chiếc năm 1882 khi thị lực suy giảm.
Những cỗ máy này cho thấy vấn đề không nằm ở ý tưởng mà ở tốc độ, độ tin cậy và giá thành. Một cỗ máy viết chỉ có ý nghĩa thương mại khi nó gõ nhanh hơn viết tay, chữ đều, và đủ bền cho văn phòng dùng cả ngày.
Cỗ máy năm 1874 ở Milwaukee
Ba người ở một xưởng cơ khí. Christopher Latham Sholes, một thợ in và nhà báo ở Milwaukee, Mỹ, cùng Carlos Glidden và Samuel Soule phát triển một máy đánh chữ và được cấp bằng sáng chế năm 1868. Họ làm đi làm lại nhiều mẫu thử trong mấy năm sau đó.
Một nhà sản xuất súng nhận làm. Năm 1873, quyền sản xuất được bán cho E. Remington and Sons, công ty vốn làm súng và máy khâu, có sẵn kinh nghiệm gia công chi tiết kim loại chính xác. Máy ra thị trường năm 1874.
Chỉ gõ chữ in hoa. Cỗ máy đầu tiên chỉ có chữ in hoa. Muốn có chữ thường phải đợi thêm một đời máy nữa. Thân máy trang trí hoa văn, đặt trên chân giống máy khâu, giá cao so với thu nhập thời đó.
Gõ mù. Các cần chữ xếp thành vòng tròn bên dưới trục giấy và đập ngược lên mặt dưới tờ giấy. Muốn xem mình vừa gõ gì, người gõ phải lật trục giấy lên. Kiểu gõ không nhìn thấy này tồn tại trong nhiều đời máy đầu tiên.
Thị trường chậm. Máy bán không chạy trong mấy năm đầu. Phải đến khi có máy có chữ thường và giá giảm, cùng với nhu cầu giấy tờ của các công ty lớn tăng mạnh cuối thế kỷ 19, máy đánh chữ mới thật sự lan rộng.
Bên trong máy đánh chữ cơ: từ ngón tay đến vết mực
Một chiếc máy đánh chữ cơ điển hình đầu thế kỷ 20 có hàng nghìn chi tiết, nhưng chuỗi hoạt động khi bạn ấn một phím chỉ gồm vài bước:
- Phím và đòn bẩy. Ấn phím xuống kéo một chuỗi đòn bẩy, khuếch đại lực ngón tay thành chuyển động nhanh của cần chữ.
- Cần chữ. Thanh kim loại có gắn khuôn chữ nổi ở đầu, xếp thành hình rẻ quạt. Mỗi cần thường mang hai ký tự, một ở trên một ở dưới, ví dụ chữ hoa và chữ thường.
- Băng mực. Dải vải tẩm mực chạy ngang trước tờ giấy, tự cuộn dần từ ống này sang ống kia. Nhiều băng có hai màu đen và đỏ, gạt cần để chọn.
- Trục giấy. Ống cao su cứng mà tờ giấy cuộn quanh. Cần chữ đập vào băng mực, ép băng vào giấy trên nền trục, để lại hình chữ.
- Bộ thoát và xe giấy. Sau mỗi cú gõ, bộ thoát nhả cho cả cụm trục giấy, gọi là xe giấy, dịch sang trái đúng một bước. Mỗi chữ chiếm cùng một độ rộng, dù là chữ i hay chữ m.
- Phím shift. Nâng hoặc hạ cả xe giấy hoặc rổ cần chữ, để phần trên của khuôn chữ chạm giấy thay cho phần dưới. Đây là lý do phím có tên là shift, dịch chuyển.
- Chuông và cần xuống dòng. Khi gần hết dòng, một tiếng chuông báo hiệu. Người gõ gạt cần đẩy xe giấy về đầu dòng và xoay trục giấy lên một dòng.
Phím shift với chữ hoa và chữ thường trên cùng một cần chữ xuất hiện trên một đời máy năm 1878, giảm một nửa số cần chữ cần có. Cách bố trí bằng hai ký tự trên một phím vẫn còn trên mọi bàn phím máy tính hôm nay, dù bên trong không còn gì phải dịch chuyển.
Từ gõ mù đến gõ thấy chữ, từ cơ đến điện
Cuối thập niên 1890, các máy đánh chữ kiểu cần chữ đập vào mặt trước tờ giấy trở nên phổ biến. Người gõ nhìn thấy ngay dòng mình đang gõ. Kiểu máy này cùng bố cục bàn phím bốn hàng, phím shift, xe giấy ngang trở thành dạng chuẩn của máy đánh chữ văn phòng trong nửa thế kỷ sau đó. Các máy chữ xách tay nhỏ gọn ra đời đầu thế kỷ 20 cho nhà báo và người hay đi lại.
Máy đánh chữ điện dùng mô tơ để đập cần chữ, ngón tay chỉ cần chạm nhẹ, chữ in đều đậm hơn. Đầu thập niên 1960 xuất hiện loại máy không dùng cần chữ mà dùng một quả cầu nhỏ mang toàn bộ ký tự trên bề mặt; quả cầu xoay và nghiêng để đưa đúng chữ vào vị trí. Quả cầu tháo lắp được, nên đổi kiểu chữ chỉ mất vài giây, và không còn cảnh cần chữ va vào nhau kẹt lại.
Gõ sai trên máy đánh chữ là chuyện phiền: chữ đã in mực lên giấy, không xoá được như viết bút chì. Người ta dùng tẩy cứng chà lên giấy, dùng giấy phủ trắng đặt trước chữ sai rồi gõ đè lại cùng chữ đó để phủ lớp bột trắng lên, hoặc gõ lại cả trang. Những năm 1950 ở Mỹ, Bette Nesmith Graham, một thư ký, pha một loại sơn trắng để quét lên chữ gõ sai rồi gõ chữ đúng lên trên; sản phẩm của bà về sau thành dung dịch xoá bán rộng rãi. Một số máy chữ điện đời sau có sẵn dải băng xoá, gõ lùi một bước là nhấc được chữ sai ra khỏi giấy.
Những năm 1970 và 1980, máy đánh chữ điện tử có bộ nhớ nhỏ, sửa được một dòng trước khi in. Đó là bước cuối cùng trước khi máy tính cá nhân và máy in thay thế máy đánh chữ trong văn phòng. Đến cuối thế kỷ 20, máy đánh chữ chỉ còn ở một số cơ quan hành chính, trong các tiệm đánh máy thuê, và trong tay người sưu tầm.
Máy đánh chữ gõ dấu tiếng Việt thế nào
Máy đánh chữ ra đời cho tiếng Anh, vốn không có dấu. Các ngôn ngữ có dấu như tiếng Pháp, tiếng Đức phải giải bài toán: làm sao in một chữ có dấu khi mỗi phím chỉ có một khuôn. Cách làm phổ biến là phím chết, một loại phím in ký tự nhưng không làm xe giấy dịch sang. Người gõ ấn phím dấu trước, dấu được in nhưng xe giấy đứng yên, rồi ấn chữ cái, chữ cái in chồng đúng vào chỗ có dấu.
Tiếng Việt khó hơn nhiều vì có tới năm dấu thanh cộng với các chữ ă, â, ê, ô, ơ, ư, đ. Máy đánh chữ tiếng Việt thường có những chữ riêng như ơ, ư, đ trên phím riêng, còn dấu thanh gõ bằng phím chết đặt chồng lên nguyên âm. Với chữ như ặ, ổ hay ữ, người gõ có thể phải ấn hai, ba phím cho một chữ, và vị trí dấu so với chữ phụ thuộc độ chính xác cơ khí của máy, nên văn bản đánh máy tiếng Việt cũ thường có dấu lệch nhẹ.
Bài toán dấu tiếng Việt trên máy chữ là tiền thân trực tiếp của các bộ gõ tiếng Việt trên máy tính. Ý tưởng gõ dấu như một thao tác riêng, gõ chữ trước rồi thêm dấu hoặc gõ dấu trước rồi thêm chữ, vẫn là cách các bộ gõ ngày nay vận hành, chỉ khác là phần mềm tự ghép thành một ký tự thay vì in chồng hai lớp mực.
Những gì máy đánh chữ để lại trên bàn phím máy tính
Bàn phím bạn dùng hằng ngày giữ lại rất nhiều dấu vết của máy đánh chữ. Cách xếp chữ QWERTY ra đời trên cỗ máy của Sholes và được kế thừa vì người gõ đã quen, dù lý do ban đầu của cách xếp này đến nay vẫn còn được tranh luận. Phím shift, phím tab, từ cơ cấu căn cột của máy chữ, phím xuống dòng đều là tên của bộ phận cơ khí đã không còn.
Trong máy tính, xuống dòng được mã hoá bằng hai ký tự điều khiển: đưa về đầu dòng và lên một dòng, đúng hai động tác cơ khí khi gạt cần trên máy chữ. Một số hệ điều hành vẫn dùng cặp ký tự này để đánh dấu hết dòng trong tệp văn bản. Kiểu chữ có độ rộng đều, mỗi ký tự chiếm cùng một ô, là di sản của bộ thoát máy chữ, và vẫn là kiểu chữ chuẩn để viết mã lập trình.
Chữ cc trong thư điện tử là viết tắt của carbon copy, bản sao bằng giấy than. Người đánh máy kẹp một tờ giấy than giữa hai tờ giấy trắng; cú đập của cần chữ in đồng thời lên cả hai tờ. Gửi kèm bản sao cho người thứ ba trên thư điện tử mượn đúng tên của tờ giấy than ấy.
Cuối cùng là nghề nghiệp. Máy đánh chữ mở ra nghề đánh máy, một trong những nghề văn phòng đầu tiên thu hút đông đảo phụ nữ cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Trong tiếng Anh thời đó, chữ typewriter có lúc được dùng để chỉ cả người đánh máy chứ không chỉ cỗ máy. Ở Việt Nam, nghề đánh máy, tiệm đánh máy thuê trước cổng cơ quan, trường học từng là hình ảnh quen thuộc cho tới khi máy tính phổ biến.
Câu hỏi thường gặp
Máy đánh chữ đầu tiên ra đời năm nào?
Máy đánh chữ thương mại đầu tiên được bán ở Mỹ năm 1874, dựa trên thiết kế của Christopher Latham Sholes và cộng sự, được cấp bằng sáng chế năm 1868. Trước đó đã có nhiều cỗ máy viết thử nghiệm, sớm nhất là một bằng sáng chế ở Anh năm 1714.
Vì sao máy đánh chữ đầu tiên không thấy được chữ đang gõ?
Vì các cần chữ xếp vòng tròn bên dưới trục giấy và đập lên mặt dưới tờ giấy. Muốn xem chữ, người gõ phải lật trục giấy lên. Đến cuối thập niên 1890, máy có cần chữ đập vào mặt trước mới phổ biến.
Phím shift có nguồn gốc từ đâu?
Trên máy đánh chữ, mỗi cần chữ mang hai ký tự. Phím shift nâng hoặc hạ xe giấy hay rổ cần chữ để phần còn lại của khuôn chữ chạm giấy. Tên phím nghĩa là dịch chuyển, mô tả đúng động tác cơ khí đó.
Máy đánh chữ gõ dấu tiếng Việt bằng cách nào?
Máy đánh chữ tiếng Việt dùng phím chết cho dấu thanh: phím in dấu nhưng không làm xe giấy dịch sang, rồi chữ cái in chồng lên. Các chữ ơ, ư, đ thường có phím riêng. Vì in chồng cơ khí nên dấu đôi khi hơi lệch.
Chữ cc trong email nghĩa là gì?
Cc là viết tắt của carbon copy, bản sao bằng giấy than. Người đánh máy kẹp giấy than giữa hai tờ giấy để có bản sao cùng lúc. Thư điện tử mượn tên này cho việc gửi kèm bản sao tới người thứ ba.
Vì sao bàn phím máy tính dùng thứ tự QWERTY?
Thứ tự QWERTY hình thành trên máy đánh chữ của Sholes những năm 1870 và được giữ lại vì người gõ đã quen. Lý do ban đầu của cách xếp này còn được tranh luận; các cách xếp khác hiệu quả hơn đã ra đời nhưng không thay được thói quen.