Bút máy là cây bút tự chứa mực trong thân và đưa mực xuống ngòi đều đặn nhờ lực mao dẫn, để người viết không phải chấm mực sau mỗi vài chữ. Tiếng Việt gọi nó là bút máy chính vì cái "máy" bên trong: ống chứa, bộ dẫn mực, cơ cấu bơm, khác với cây bút chấm mực chỉ có cán và ngòi.
Mang mực theo trong thân bút nghe dễ, nhưng giữ cho mực không rỉ ra, không nghẹt lại, ra đều từ chữ đầu đến chữ cuối là bài toán người ta mất nhiều thế kỷ mới giải gọn. Bài này đi từ bút lông ngỗng và ngòi thép chấm mực đến bút máy hiện đại, giải thích cơ chế mao dẫn ở ngòi, và vì sao trường tiểu học Việt Nam vẫn gắn bó với bút mực.
Trước bút máy: cây sậy, lông ngỗng và ngòi thép
Người Ai Cập cổ đại viết bằng cọng sậy vót đầu, chấm vào mực làm từ muội than. Ở Trung Hoa và các nước dùng chữ Hán, trong đó có Việt Nam, bút lông chấm mực tàu là dụng cụ viết chính trong hàng nghìn năm. Ở châu Âu, từ khoảng thế kỷ 6 đến tận thế kỷ 19, dụng cụ viết phổ biến là bút lông ngỗng: chiếc lông vũ lớn ở cánh được làm cứng, vót nhọn, xẻ một đường ở đầu để mực chạy xuống.
Bút lông ngỗng có hai nhược điểm. Đầu bút mòn nhanh, người viết phải mang theo dao nhỏ để vót lại, nên tiếng Anh vẫn còn chữ penknife, con dao gọt bút. Và mỗi lần chấm mực chỉ viết được vài chữ. Thế kỷ 19, ngòi thép sản xuất hàng loạt thay thế lông ngỗng, với thành phố Birmingham ở Anh là trung tâm sản xuất lớn. Ngòi thép bền, rẻ, nhưng vẫn phải chấm mực.
Ở Việt Nam, học sinh nhiều thế hệ đã quen với cây bút chấm mực gắn ngòi lá tre, gọi theo hình chiếc ngòi thon như lá tre, cùng lọ mực đặt trên bàn. Viết bằng ngòi lá tre đòi hỏi kiểm soát lực tay để có nét thanh nét đậm, và cũng là nguồn gốc của nhiều trang vở lem mực.
Những cây bút tự chứa mực đầu tiên
Một ghi chép từ thế kỷ 10. Có một ghi chép thường được trích dẫn về một vị khalip ở Bắc Phi thế kỷ 10 yêu cầu thợ làm cho ông một cây bút chứa mực bên trong, viết được mà không làm bẩn tay và áo. Ghi chép này cho thấy ý tưởng đã có từ rất sớm, nhưng không để lại hiện vật hay mô tả kỹ thuật đủ để biết cây bút đó vận hành ra sao.
Các bằng sáng chế thế kỷ 19. Đầu thế kỷ 19, nhiều bằng sáng chế bút có ống chứa mực được cấp ở Anh và Pháp; một bằng sáng chế ở Pháp năm 1827 của Petrache Poenaru, người Romania, thường được nhắc tới. Phần lớn những cây bút này dùng được nhưng rỉ mực thất thường.
Vấn đề cốt lõi là không khí. Khi mực chảy ra khỏi ống kín, phải có không khí vào thay chỗ, nếu không chân không bên trong sẽ giữ mực lại và bút ngừng viết. Ngược lại, nếu không khí vào ồ ạt, mực sẽ tuôn ra một giọt lớn. Cây bút máy dùng được phải điều tiết được cuộc trao đổi mực và không khí này một cách đều đặn.
Bộ dẫn mực có rãnh. Lời giải là bộ dẫn mực nằm dưới ngòi, có những rãnh rất mảnh: mực chảy xuống ngòi theo rãnh nhờ lực mao dẫn, còn không khí đi ngược vào ống chứa theo một rãnh khác. Lewis Waterman ở Mỹ được cấp bằng sáng chế năm 1884 cho một bộ dẫn mực cải tiến theo hướng này, và thường được coi là người góp phần lớn làm bút máy đáng tin cậy.
Câu chuyện vết mực trên hợp đồng: hay nhưng chưa chắc
Có một giai thoại rất phổ biến về Lewis Waterman: ông là người bán bảo hiểm, chuẩn bị ký một hợp đồng lớn thì cây bút rỉ mực làm hỏng tờ hợp đồng, trong lúc ông đi lấy tờ khác thì đối thủ đến ký mất. Từ cú mất khách đó, ông quyết tâm làm ra cây bút không rỉ.
Câu chuyện này xuất hiện nhiều trong tài liệu quảng cáo và sách phổ thông, nhưng các nhà nghiên cứu lịch sử bút chưa tìm được bằng chứng độc lập xác nhận. Điều chắc chắn hơn là Waterman làm nghề bán bảo hiểm trước khi chuyển sang làm bút, được cấp bằng sáng chế năm 1884, và công ty mang tên ông trở thành một trong những nhà sản xuất bút máy lớn cuối thế kỷ 19.
Giai thoại này đáng nhắc vì nó là mẫu điển hình của cách lịch sử đồ vật hay được kể: một khoảnh khắc kịch tính, một người phát minh đơn độc. Thực tế, bút máy là kết quả của hàng chục người cải tiến từng phần, từ bộ dẫn mực, vật liệu thân bút, cơ cấu bơm mực, đến hợp kim đầu ngòi. Khi đọc những câu chuyện quá tròn trịa về một phát minh, bạn nên hỏi lại nguồn gốc của nó.
Cấu tạo ngòi bút máy và cách mực chảy ra giấy
Ngòi bút máy là một tấm kim loại mỏng được dập, uốn cong và xẻ rãnh. Mỗi chi tiết trên đó có việc riêng:
- Khe xẻ giữa ngòi. Đường rãnh mảnh chạy từ đầu ngòi lên, chia ngòi thành hai lưỡi. Mực đi xuống theo khe này nhờ lực mao dẫn, giống như nước leo lên khe hẹp giữa hai tấm kính.
- Lỗ thở. Lỗ tròn hoặc hình giọt nước ở cuối khe xẻ. Nó làm điểm dừng cho vết xẻ khỏi nứt tiếp, giúp ngòi dẻo hơn và là chỗ chứa một chút mực dự trữ.
- Hai lưỡi ngòi. Khi ấn mạnh, hai lưỡi tách ra, khe rộng hơn, mực ra nhiều hơn, nét đậm lên. Đây là cơ chế của nét thanh nét đậm. Ngòi càng dẻo thì chênh lệch càng lớn.
- Đầu ngòi hàn hợp kim cứng. Một viên hợp kim rất cứng hàn ở đầu, mài tròn, chịu ma sát với giấy. Hợp kim này thường được gọi chung là iridi, dù thực tế thường là hợp kim của nhiều kim loại nhóm bạch kim.
- Bộ dẫn mực. Khối nhựa hoặc cao su cứng nằm dưới ngòi, có rãnh dẫn mực và rãnh dẫn khí, cùng những gờ nhỏ hứng mực thừa khi nhiệt độ hay áp suất thay đổi.
- Ống chứa và cơ cấu nạp. Từ kiểu tháo thân rồi nhỏ mực bằng ống nhỏ giọt, đến túi cao su bóp bằng cần gạt, piston xoay ở đuôi, rồi ống mực thay sẵn.
Ngòi vàng từng là tiêu chuẩn của bút tốt không phải chỉ vì sang. Mực thời xưa, đặc biệt là mực sắt gallat làm từ muối sắt và chiết xuất hạt mộc, có tính ăn mòn và gặm thủng ngòi thép thường. Vàng không bị ăn mòn và dẻo, nên viết lâu năm vẫn giữ đường nét. Khi thép không gỉ và mực gốc thuốc nhuộm ít ăn mòn ra đời, ngòi thép trở lại phổ biến ở bút phổ thông.
Vì sao bút máy hay rỉ mực trên máy bay và khi để lâu
Bút máy sống dựa vào sự cân bằng giữa mực, không khí và lực mao dẫn. Khi cân bằng này bị phá, bút rỉ mực. Trên máy bay, áp suất trong khoang thấp hơn mặt đất. Bọt khí trong ống chứa nở ra, đẩy mực qua bộ dẫn ra ngòi. Bút càng ít mực, khoảng không khí càng lớn, lượng mực bị đẩy ra càng nhiều. Mẹo của người dùng bút máy lâu năm là trước khi bay hoặc bơm đầy bút, hoặc để bút gần cạn, và cầm bút đầu ngòi hướng lên.
Nhiệt độ cũng có tác dụng tương tự. Nắm bút trong lòng bàn tay lâu, không khí bên trong ấm lên và nở ra, có thể làm một giọt mực rơi khi mở nắp. Ngược lại, để bút lâu không dùng, nước trong mực bay hơi qua đầu ngòi, thuốc nhuộm cô đặc lại và làm nghẹt khe mao dẫn; rửa ngòi bằng nước sạch thường giải quyết được.
Một sai lầm thường gặp là bơm mực vẽ, mực tàu hoặc các loại mực có chất kết dính vào bút máy. Những loại mực này có hạt màu hoặc chất kết dính khô lại thành màng, làm tắc những rãnh vốn rất mảnh của bộ dẫn mực. Bút máy chỉ hợp với mực chuyên dùng cho bút máy, loại mực gốc nước với thuốc nhuộm tan hoàn toàn.
Bút chấm mực, bút máy, bút bi: ba cách đưa mực ra giấy
Đặt ba loại bút cạnh nhau sẽ thấy mỗi loại giải bài toán đưa mực ra giấy theo một cách, và cái giá phải trả của mỗi cách:
| Loại bút | Mực nằm ở đâu | Mực ra giấy nhờ gì | Cái giá phải trả |
|---|---|---|---|
| Bút chấm mực | Trong lọ, ngoài thân bút | Giọt mực bám trên ngòi chảy theo khe xẻ | Phải chấm liên tục, dễ rớt mực |
| Bút máy | Trong ống chứa kín trong thân | Mao dẫn qua bộ dẫn mực và khe ngòi, khí vào thay chỗ | Nhạy với nhiệt độ, áp suất, loại mực; cần rửa ngòi |
| Bút bi | Trong ống mực đặc hở đuôi | Viên bi lăn kéo lớp mực mỏng ra | Nét đều, không có thanh đậm; cần trọng lực |
| Bút bi ống nén khí | Trong ống kín có khí nén | Áp suất đẩy mực xuống viên bi | Phức tạp hơn, giá cao hơn bút bi thường |
Bảng này cũng giải thích vì sao bút máy chưa bao giờ biến mất hẳn dù bút bi tiện hơn về mọi mặt vận hành. Thứ mà bút máy giữ được và bút bi không có là phản hồi của nét theo lực tay. Với người dạy viết, người viết thư pháp hay người đơn giản thích cảm giác ngòi lướt trên giấy, đó là lý do đủ để chịu những phiền toái của mực lỏng.
Ngược lại, mỗi bước từ bút chấm mực sang bút máy rồi sang bút bi đều là một bước đưa mực vào sâu hơn bên trong đồ vật và tách người viết khỏi lọ mực, đúng hướng đi chung của hầu hết đồ dùng: giấu cơ chế vào trong, để lại cho người dùng một thao tác đơn giản nhất có thể.
Bút máy trong trường học Việt Nam
Ở nhiều nước, bút bi đã thay bút máy trong trường học từ thập niên 1960. Ở Việt Nam, bút máy và nói rộng hơn là bút mực vẫn giữ chỗ đứng đặc biệt trong việc dạy viết chữ ở bậc tiểu học. Lý do nằm ở chính cơ chế ngòi: ngòi bút mực phản hồi lực tay bằng nét thanh nét đậm, buộc người học kiểm soát tay, giữ tư thế, đi nét theo đúng chiều. Bút bi cho nét đều bất kể lực tay nên không dạy được điều đó.
Phong trào rèn chữ đẹp, các cuộc thi viết chữ đẹp cho học sinh ở nhiều tỉnh thành duy trì thói quen dùng bút mực. Ngòi bút cho học sinh thường được mài vát để tạo nét thanh đậm rõ hơn, và các nhà sản xuất trong nước làm riêng những loại bút luyện chữ cho trẻ. Đây là một ví dụ hiếm hoi một đồ vật tưởng như đã lỗi thời vẫn được giữ lại trong đời sống vì một chức năng sư phạm cụ thể.
Ngoài trường học, bút máy ngày nay chủ yếu là vật dùng của người thích viết tay, người viết thư pháp chữ Latinh, hoặc là quà tặng. Lịch sử của nó cũng là lịch sử của việc giải một bài toán vật lý nhỏ: làm sao cho chất lỏng chảy đều từ một bình kín qua một khe hẹp, đủ để viết, không đủ để rỉ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là bút máy?
Gọi là bút máy vì bên trong có bộ phận cơ khí: ống chứa mực, bộ dẫn mực và cơ cấu nạp mực, khác với bút chấm mực chỉ có cán và ngòi. Bút máy tự mang mực theo nên viết được lâu mà không phải chấm.
Ai phát minh ra bút máy?
Không có một người phát minh duy nhất. Ý tưởng bút chứa mực có từ rất sớm, nhiều bằng sáng chế xuất hiện đầu thế kỷ 19. Lewis Waterman được cấp bằng sáng chế năm 1884 cho bộ dẫn mực cải tiến và thường được ghi nhận vì làm bút máy đáng tin cậy hơn.
Mực chảy ra ngòi bút máy bằng cách nào?
Mực chảy theo khe xẻ hẹp giữa ngòi và các rãnh của bộ dẫn mực nhờ lực mao dẫn. Đồng thời không khí đi ngược vào ống chứa thay chỗ mực đã ra. Sự cân bằng hai dòng này giúp mực ra đều.
Vì sao bút máy hay rỉ mực trên máy bay?
Áp suất trong khoang máy bay thấp hơn mặt đất nên không khí trong ống chứa nở ra, đẩy mực ra ngòi. Bút càng ít mực thì càng dễ rỉ. Bơm đầy hoặc để gần cạn và giữ đầu ngòi hướng lên giúp hạn chế việc này.
Có nên đổ mực tàu vào bút máy không?
Không nên. Mực tàu và mực vẽ có hạt màu hoặc chất kết dính dễ khô thành màng, làm tắc các rãnh rất mảnh của bộ dẫn mực. Bút máy chỉ hợp với mực chuyên dùng cho bút máy, loại gốc nước với thuốc nhuộm tan hoàn toàn.
Vì sao học sinh tiểu học Việt Nam vẫn viết bút mực?
Ngòi bút mực cho nét thanh nét đậm theo lực tay, giúp học sinh rèn kiểm soát tay, tư thế và chiều đi của nét chữ. Bút bi cho nét đều bất kể lực ấn nên khó dùng để dạy viết chữ đẹp.