Bưu thiếp là lá thư không có phong bì: một tấm bìa cứng, một mặt ghi địa chỉ, một mặt viết lời nhắn hoặc in hình, gửi đi với cước thấp hơn thư thường. Nó ra đời chính thức ở đế quốc Áo-Hung năm 1869, lan sang khắp châu Âu chỉ trong vài năm, rồi bước vào thời hoàng kim đầu thế kỷ 20 khi ảnh in trở nên rẻ và người ta gửi bưu thiếp nhiều như ngày nay gửi tin nhắn.
Lịch sử của tấm thiếp mỏng này đầy những quy định nhỏ mà quyết định hình dạng của nó: vì sao mặt sau chia đôi, vì sao có thời người ta phải viết lời nhắn đè lên tấm ảnh, vì sao bưu thiếp rẻ hơn thư. Bài này đi qua từng mốc, những chỗ chưa chắc chắn được ghi rõ.
Ý tưởng một lá thư hở giá rẻ
Sau cải cách bưu chính ở châu Âu giữa thế kỷ 19, thư từ đã rẻ hơn nhiều, nhưng một lá thư vẫn đòi giấy viết, phong bì, thời gian ngồi viết những câu chào hỏi trang trọng. Trong khi đó, rất nhiều lá thư chỉ cần chuyển một mẩu tin ngắn: hẹn ngày về, báo đã nhận hàng, chúc mừng một dịp. Các cơ quan bưu chính nhận ra rằng một dạng thư ngắn, không phong bì, dễ xử lý, có thể bán với giá thấp hơn mà vẫn có lãi nhờ số lượng.
Ở Đức, Heinrich von Stephan, một quan chức bưu chính, được ghi nhận là đã đề xuất ý tưởng thẻ thư hở năm 1865, nhưng đề xuất bị gác lại. Ở Hoa Kỳ, trước đó vài năm, đã có những tấm thẻ in sẵn được đăng ký bản quyền và bán cho người gửi, dù chưa phải sản phẩm chính thức của bưu điện. Giới sưu tầm còn tranh luận nên coi tấm nào là bưu thiếp đầu tiên, tuỳ cách định nghĩa: thẻ tư nhân hay thẻ do bưu điện phát hành, có in sẵn cước hay không.
Mốc được chấp nhận rộng rãi nhất là ngày 1 tháng 10 năm 1869, khi bưu điện Áo-Hung phát hành thẻ thư chính thức, gọi là Correspondenz-Karte. Ý tưởng được gắn với Emanuel Herrmann, một nhà kinh tế học, người lập luận rằng phần lớn thư từ là thông tin ngắn và đáng được hưởng mức cước thấp hơn. Tấm thẻ màu nâu nhạt, một mặt in sẵn con tem và chỗ ghi địa chỉ, mặt kia để trống cho lời nhắn. Chỉ trong vài tháng đầu, lượng bán vượt xa dự tính.
Lan sang châu Âu và những quy định đầu tiên
Các nước theo rất nhanh. Năm 1870, Anh, Đức và một số nước khác phát hành thẻ thư chính thức. Ở Anh, ngày đầu tiên bán ra đã có rất đông người đến bưu cục mua. Thẻ thư có in sẵn cước, nên người mua chỉ việc viết rồi bỏ vào hộp thư.
Bưu điện độc quyền in thẻ có cước. Giai đoạn đầu ở nhiều nước, chỉ bưu điện được phát hành thẻ có in sẵn cước. Thẻ do tư nhân in muốn gửi theo cước bưu thiếp phải đợi luật cho phép. Ở Anh, quy định mở cho thẻ tư nhân dán tem có từ những năm 1890, mở đường cho ngành in bưu thiếp có hình.
Cước thấp hơn thư thường. Bưu thiếp rẻ vì xử lý nhanh: không phong bì, không phải cân từng chiếc vì kích thước và độ dày đã được quy định, nhân viên có thể xếp chồng cả xấp. Mức cước thấp hơn chính là cách bưu điện khuyến khích một loại bưu gửi ít tốn công.
Quốc tế hoá. Sau khi Liên minh Bưu chính Quốc tế được lập năm 1874, bưu thiếp dần được chấp nhận gửi giữa các nước thành viên, với kích thước tối đa được thống nhất để máy móc và nhân viên mọi nơi xử lý như nhau.
Mặt sau chia đôi: quy định nhỏ đổi hình dạng tấm thiếp
Bưu thiếp những năm đầu theo một quy định chặt: mặt có địa chỉ chỉ được ghi địa chỉ. Lời nhắn phải viết ở mặt còn lại. Khi bưu thiếp có hình xuất hiện, hình in phủ gần hết mặt trước, người gửi chỉ còn một khoảng trống nhỏ cạnh tấm ảnh để viết, hoặc viết đè lên chính bức hình. Những tấm thiếp cổ chữ viết chạy vòng quanh mép ảnh, chen vào cả bầu trời trong tranh, là dấu vết của quy định này. Giới sưu tầm gọi giai đoạn này là thời mặt sau không chia.
Năm 1902, bưu điện Anh cho phép chia đôi mặt địa chỉ: nửa bên phải ghi địa chỉ, nửa bên trái viết lời nhắn. Mặt trước được giải phóng hoàn toàn cho hình ảnh. Các nước khác theo sau trong vài năm, Hoa Kỳ áp dụng năm 1907. Thay đổi tưởng nhỏ này tạo ra dạng bưu thiếp chuẩn mà ta cầm trên tay đến hôm nay: một mặt là ảnh trọn khung, một mặt có vạch kẻ dọc ở giữa, bên trái để viết, bên phải là ô dán tem và dòng kẻ địa chỉ.
Kích thước bưu thiếp cũng được chuẩn hoá theo đúng logic đó. Bưu điện muốn mọi tấm thiếp có khổ gần nhau để xếp vào cùng một ngăn chia thư, cùng một túi, cùng một khay máy. Thiếp quá nhỏ dễ lọt mất, thiếp quá to phải xử lý riêng. Vì thế các quy định bưu chính nêu khổ tối thiểu, khổ tối đa và độ cứng của giấy; thiếp nằm ngoài khoảng đó thường bị tính cước như thư. Khổ bưu thiếp phổ biến hiện nay xấp xỉ khổ A6, nằm gọn trong lòng bàn tay.
Thiết kế mặt sau chia đôi cũng cho thấy một điều về đồ vật: nhiều khi hình dạng của nó không do kỹ thuật quyết định mà do một dòng trong quy chế. Máy in thời đó đã thừa sức in ảnh phủ kín một mặt; cái thiếu là quyền được viết lời nhắn cùng phía với địa chỉ.
Thời hoàng kim của bưu thiếp ảnh
Khoảng hai thập niên đầu thế kỷ 20 thường được gọi là thời hoàng kim của bưu thiếp. Kỹ thuật in ảnh màu bằng nhiều bản in và in thạch bản đã rẻ đi, đường sắt và tàu thuỷ đưa người đi du lịch nhiều hơn, bưu điện phát thư nhiều lần trong ngày ở các thành phố lớn. Bưu thiếp trở thành cách liên lạc nhanh, rẻ và có hình: hẹn gặp buổi chiều bằng một tấm thiếp gửi buổi sáng không phải chuyện lạ ở các đô thị châu Âu thời đó.
Cùng lúc là trào lưu sưu tập. Người ta mua album đựng bưu thiếp, gửi cho nhau để đổi, xếp theo chủ đề: thành phố, phong cảnh, tàu thuyền, sự kiện. Các nhiếp ảnh gia địa phương in ảnh trực tiếp lên giấy ảnh có mặt sau in sẵn khung bưu thiếp, tạo ra những tấm thiếp ảnh thật với số lượng nhỏ, ghi lại phố xá, đám đông, thiên tai ở từng vùng. Ngày nay, những tấm thiếp đó là nguồn tư liệu hình ảnh quý cho người nghiên cứu lịch sử đô thị.
Ở Việt Nam, bưu thiếp đến cùng bưu điện thời Pháp thuộc. Rất nhiều bưu thiếp đầu thế kỷ 20 in ảnh Hà Nội, Huế, Sài Gòn, Hải Phòng, các bến cảng, chợ, phố, các nghề thủ công, do các nhà xuất bản và hiệu ảnh thời đó phát hành để bán cho người châu Âu ở thuộc địa gửi về nước. Những tấm thiếp này hiện là tư liệu được giới nghiên cứu và người sưu tầm quan tâm, dù cần đọc với con mắt phê phán vì góc nhìn của người chụp thời đó thường mang định kiến thuộc địa.
Bưu thiếp hở cũng đặt ra chuyện riêng tư. Lời nhắn nằm phơi trên tấm thẻ, ai cầm cũng đọc được, từ nhân viên bưu điện đến người nhà người nhận. Người gửi bưu thiếp từ đầu đã chấp nhận điều đó, và chính tính chất công khai này định hình văn phong của bưu thiếp: ngắn, vui, chung chung, ít chuyện thầm kín.
Bưu thiếp, thư và thiệp chúc: phân biệt cho đúng
Ba loại giấy tờ này hay bị gọi lẫn. Về bản chất bưu chính, chúng khác nhau ở cách gửi và cước:
| Loại | Gửi thế nào | Ai đọc được nội dung trên đường | Đặc điểm hình thức |
|---|---|---|---|
| Bưu thiếp | Gửi trần, không phong bì, dán tem lên chính tấm thiếp | Bất kỳ ai cầm thiếp | Bìa cứng, kích thước quy định, một mặt ảnh, mặt sau chia đôi |
| Thẻ thư in sẵn cước | Như bưu thiếp, nhưng cước in sẵn trên thẻ | Bất kỳ ai cầm thẻ | Thường không có ảnh, do bưu điện phát hành |
| Thiệp chúc mừng | Bỏ trong phong bì, gửi như thư | Chỉ người mở phong bì | Gấp đôi, kích thước tự do, thường có lời in sẵn |
| Thư thường | Trong phong bì dán kín | Chỉ người mở phong bì | Giấy viết, không giới hạn hình thức bên trong |
Thiệp Tết, thiệp cưới, thiệp sinh nhật mà người Việt hay gửi thực chất là thư bỏ phong bì chứ không phải bưu thiếp, dù trong lời ăn tiếng nói đôi khi vẫn gọi chung. Phân biệt này quan trọng khi tính cước và khi đóng gói: bưu thiếp gửi trần phải đủ cứng để không gãy gập trong máy chia thư, còn thiệp trong phong bì thì được phong bì bảo vệ.
Vì sao bưu thiếp vẫn còn trong thời tin nhắn
Điện thoại và tin nhắn đã lấy đi vai trò liên lạc nhanh của bưu thiếp từ lâu. Số bưu thiếp gửi qua bưu điện trên thế giới giảm mạnh so với thời hoàng kim. Dù vậy, bưu thiếp không biến mất. Nó chuyển hẳn sang vai trò vật lưu niệm có thể gửi đi: một tấm hình của nơi mình đến, vài dòng viết tay, một con tem và dấu bưu điện của chính nơi đó.
Chính dấu bưu điện làm nên giá trị. Một tấm thiếp mua ở phố cổ Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, hay ở Đà Lạt, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, rồi gửi ngay từ bưu cục ở đó mang theo dấu ngày tháng và địa danh nơi người gửi đứng. Ảnh chụp trên điện thoại không có lớp bằng chứng vật chất này. Đó là lý do nhiều bưu cục ở điểm du lịch vẫn có quầy bán bưu thiếp và tem, và vì sao có cả những cộng đồng người gửi bưu thiếp cho người lạ ở nước khác để nhận lại một tấm từ nơi mình chưa từng đến.
Về hình thức, bưu thiếp hôm nay gần như giữ nguyên chuẩn của năm 1902: ảnh trọn mặt trước, mặt sau chia đôi. Hơn một thế kỷ, công nghệ in đổi nhiều lần, từ in thạch bản sang in offset rồi in kỹ thuật số, nhưng bố cục mà một dòng quy chế đã định thì vẫn đứng yên.
Câu hỏi thường gặp
Bưu thiếp đầu tiên ra đời ở đâu?
Mốc được chấp nhận rộng rãi là thẻ thư chính thức của bưu điện Áo-Hung phát hành ngày 1 tháng 10 năm 1869. Trước đó ở Hoa Kỳ đã có thẻ in sẵn do tư nhân phát hành, nên tuỳ định nghĩa mà giới sưu tầm còn tranh luận về tấm đầu tiên.
Vì sao mặt sau bưu thiếp chia đôi?
Vì năm 1902 bưu điện Anh cho phép viết lời nhắn cùng mặt với địa chỉ, chia nửa trái để viết, nửa phải ghi địa chỉ. Nhờ vậy mặt trước dành trọn cho hình ảnh. Các nước khác áp dụng theo trong vài năm sau đó.
Bưu thiếp khác thiệp chúc mừng thế nào?
Bưu thiếp gửi trần, không phong bì, tem dán lên chính tấm thiếp, ai cầm cũng đọc được. Thiệp chúc mừng bỏ trong phong bì và gửi như thư thường. Thiệp Tết, thiệp cưới thường thuộc loại thứ hai.
Vì sao gửi bưu thiếp rẻ hơn gửi thư?
Bưu thiếp có kích thước và độ dày quy định, không phong bì, dễ xếp chồng và xử lý nhanh, nên tốn ít công hơn. Mức cước thấp hơn là cách bưu điện khuyến khích loại bưu gửi ít tốn kém này. Mức cước cụ thể tuỳ từng nước và từng thời kỳ.
Bưu thiếp xưa thời Đông Dương có giá trị gì?
Những bưu thiếp đầu thế kỷ 20 in ảnh phố xá, bến cảng, chợ và nghề thủ công ở Việt Nam là nguồn tư liệu hình ảnh về đô thị và đời sống thời đó. Khi dùng làm tư liệu cần đọc với con mắt phê phán, vì góc chụp thường phản ánh cách nhìn của người châu Âu thời thuộc địa.
Gửi bưu thiếp đi nước ngoài cần lưu ý gì?
Viết địa chỉ rõ ràng, ghi tên nước bằng chữ in hoa ở dòng cuối, dán đủ tem theo cước quốc tế hiện hành và để trống mép dưới mặt sau cho máy chia thư. Thiếp phải đủ cứng để không gãy gập; thiếp quá mỏng hoặc quá khổ có thể bị tính như thư.