Điện thoại bàn hoạt động bằng cách biến dao động của giọng nói thành dòng điện biến thiên chạy trên một cặp dây đồng, rồi ở đầu bên kia biến dòng điện đó ngược trở lại thành dao động của một màng loa. Tổng đài nằm ở giữa, nối cặp dây nhà bạn với cặp dây nhà người được gọi, và cấp luôn nguồn điện cho cả cuộc gọi.
Bài này đi từ cuộc tranh chấp bằng sáng chế năm 1876, qua những cô điện thoại viên cắm dây ở tổng đài, chiếc đĩa quay số, đến phím bấm phát hai âm. Mỗi bộ phận của chiếc điện thoại bàn quen thuộc được giải thích bằng cơ chế của nó.
Năm 1876 và cuộc tranh cãi về người phát minh
Ngày 14 tháng 2 năm 1876, đơn xin cấp bằng sáng chế của Alexander Graham Bell về việc truyền âm thanh bằng điện được nộp tại Văn phòng Sáng chế Hoa Kỳ. Cùng ngày, Elisha Gray, một nhà phát minh khác, nộp một bản thông báo ý định sáng chế về thiết bị tương tự. Bằng sáng chế của Bell được cấp ngày 7 tháng 3 năm 1876. Thứ tự nộp hồ sơ trong ngày hôm đó và những gì diễn ra ở văn phòng sáng chế đã là đề tài tranh cãi kéo dài, kể cả trước toà, và đến nay giới sử học vẫn còn bàn.
Vài ngày sau khi được cấp bằng, theo sổ ghi chép của chính Bell, ông truyền được một câu nói rõ ràng qua dây tới người trợ lý Thomas Watson ở phòng bên. Năm sau, công ty điện thoại mang tên Bell được thành lập.
Bell và Gray không phải những người duy nhất. Ở Đức, Philipp Reis đã làm một thiết bị truyền âm thanh bằng điện từ năm 1861 và gọi nó là Telephon, dù thiết bị này truyền giọng nói chưa rõ. Ở Mỹ, Antonio Meucci, một người nhập cư gốc Ý, đã thử nghiệm thiết bị truyền tiếng nói từ nhiều năm trước nhưng không đủ tiền duy trì đơn bảo hộ. Năm 2002, Hạ viện Hoa Kỳ thông qua một nghị quyết ghi nhận công lao của Meucci. Như nhiều phát minh khác, điện thoại là kết quả của nhiều người cùng đi tới một ý tưởng trong cùng một giai đoạn.
Bên trong ống nghe: biến giọng nói thành điện và ngược lại
Micro than. Ở ống nói của điện thoại bàn cổ điển là một hộp nhỏ chứa hạt than, đậy bằng một màng mỏng. Khi bạn nói, sóng âm làm màng rung, ép các hạt than lúc chặt lúc lỏng. Hạt than ép chặt thì điện trở giảm, lỏng ra thì điện trở tăng. Dòng điện một chiều đi qua hộp than vì thế dao động theo đúng nhịp giọng nói. Micro than được phát triển cuối thập niên 1870 nhờ nhiều người, trong đó có Thomas Edison và David Hughes.
Ưu điểm của hạt than. Micro than không chỉ chuyển đổi mà còn khuếch đại: năng lượng của dòng điện lấy từ nguồn, giọng nói chỉ điều khiển nó. Nhờ vậy tín hiệu đủ mạnh đi xa mà không cần linh kiện khuếch đại điện tử, thứ chưa tồn tại thời đó. Micro than được dùng trong điện thoại suốt gần một thế kỷ.
Loa ở ống nghe. Đầu kia, dòng điện biến thiên chạy qua cuộn dây quấn quanh một nam châm, làm từ trường mạnh yếu theo nhịp, kéo một màng kim loại mỏng rung theo. Màng rung đẩy không khí, tạo lại âm thanh gần giống giọng người nói.
Nghe thấy tiếng mình. Khi nói vào điện thoại bàn, bạn nghe nhỏ tiếng của chính mình trong ống nghe. Đây là chủ ý thiết kế, gọi là âm phản hồi. Nếu không nghe thấy tiếng mình, người ta có xu hướng nói to dần vì tưởng đầu kia không nghe; ngược lại, nếu âm phản hồi quá lớn, người ta nói nhỏ đi.
Tổng đài nhân công: những người cắm dây
Chiếc điện thoại đầu tiên chỉ nối hai máy với nhau bằng một đường dây riêng. Muốn gọi cho mười người thì phải kéo mười đường dây, rõ ràng không khả thi. Lời giải là tổng đài: mỗi thuê bao kéo một đường dây về một điểm trung tâm, ở đó người trực nối đường dây của người gọi với đường dây của người được gọi. Tổng đài thương mại đầu tiên đi vào hoạt động ở New Haven, Hoa Kỳ, đầu năm 1878.
Bàn tổng đài là một tấm bảng đầy lỗ cắm, mỗi lỗ là một thuê bao. Khi bạn nhấc máy hoặc quay tay cho máy phát điện nhỏ trong điện thoại chạy, một đèn hoặc một nắp nhỏ trên bảng bật lên. Điện thoại viên cắm một dây vào lỗ của bạn, hỏi muốn gọi ai, rồi cắm đầu dây còn lại vào lỗ người được gọi và bấm chuông cho máy bên kia reo.
Những điện thoại viên đầu tiên ở Mỹ là các thiếu niên nam, vốn làm việc ở các văn phòng điện báo. Họ nhanh chóng bị thay bằng phụ nữ, những người được các công ty đánh giá là lịch sự và kiên nhẫn hơn với khách. Nghề điện thoại viên trở thành một trong những nghề phổ biến của phụ nữ thành thị cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.
Tổng đài nhân công có một điểm yếu dễ thấy: người trực nghe được, và quyết định nối cuộc gọi tới đâu. Tương truyền, Almon Strowger, chủ một nhà tang lễ ở Mỹ, nghĩ ra tổng đài tự động vì nghi ngờ điện thoại viên địa phương chuyển khách của ông sang đối thủ. Câu chuyện này chưa được kiểm chứng chắc chắn, nhưng bằng sáng chế tổng đài tự động của ông năm 1891 thì có thật.
Đĩa quay số: vì sao số 0 nằm sau số 9
Tổng đài tự động cần biết bạn muốn gọi số nào mà không có người hỏi. Lời giải là đĩa quay số. Khi bạn đặt ngón tay vào lỗ số 5 và quay tới chặn, rồi buông tay, lò xo kéo đĩa quay về, và trong lúc quay về, một công tắc bên trong ngắt mạch đúng năm lần. Tổng đài đếm số lần ngắt để biết bạn vừa quay số 5. Quay số 1 là một lần ngắt, số 9 là chín lần.
Số 0 không thể biểu diễn bằng không lần ngắt, vì như vậy tổng đài không biết bạn có quay hay không. Vì thế số 0 được gán mười lần ngắt và nằm sau số 9 trên đĩa, ở vị trí xa chặn nhất. Đây là lý do số 0 nằm cuối dãy số trên điện thoại, một thứ tự vẫn được giữ trên bàn phím điện thoại ngày nay.
Tốc độ quay về của đĩa được điều tiết bằng một bộ hãm ly tâm nhỏ, để các xung ngắt đều nhau, khoảng mười xung mỗi giây. Quay số có nhiều chữ số 9 và 0 mất thời gian hơn số có nhiều chữ số 1 và 2. Ở một số nước, khi phân bổ mã vùng đầu tiên, các thành phố lớn được gán mã quay nhanh, tức ít xung, để tiết kiệm thời gian cho số đông người gọi.
Bên trong tổng đài, mỗi chuỗi xung làm các bộ chuyển mạch cơ điện nhảy từng nấc tới đúng vị trí, chọn dần nhóm thuê bao rồi tới thuê bao cụ thể. Tiếng lạch cạch của những dãy chuyển mạch đó là âm thanh đặc trưng của các tổng đài cơ điện thế kỷ 20.
Phím bấm hai âm: mỗi phím là một cặp tần số
Năm 1963, hệ thống điện thoại Bell ở Mỹ đưa ra điện thoại phím bấm phát âm thay cho đĩa quay số. Mỗi phím phát cùng lúc hai âm: một âm theo hàng và một âm theo cột của phím trên bàn phím.
| Hàng / Cột | 1209 Hz | 1336 Hz | 1477 Hz |
|---|---|---|---|
| 697 Hz | 1 | 2 | 3 |
| 770 Hz | 4 | 5 | 6 |
| 852 Hz | 7 | 8 | 9 |
| 941 Hz | * | 0 | # |
Chọn hai âm mà không chọn một âm vì một âm đơn dễ bị giọng nói hay tiếng ồn trên đường dây giả lập ngẫu nhiên, còn tổ hợp đúng hai tần số trong bảng này rất khó xuất hiện tự nhiên. Các tần số cũng được chọn để không phải bội số của nhau, tránh nhầm lẫn do sóng hài. Hệ thống này có tên quốc tế là DTMF, đa tần âm kép.
Phím bấm âm nhanh hơn quay số nhiều, và vì âm thanh đi được qua đường thoại, nó cho phép điều khiển từ xa: bấm số để chọn trong menu tổng đài tự động, nhập mã khi nghe lời nhắn. Khi bạn nghe tổng đài hướng dẫn bấm phím 1 để gặp bộ phận nào đó, máy đang lắng nghe đúng những cặp tần số trong bảng trên. Phím sao và phím thăng được thêm vào cho những dịch vụ như vậy.
Vì sao điện thoại bàn vẫn reo khi mất điện
Một điều làm nhiều người ngạc nhiên: điện thoại bàn kiểu truyền thống, nối bằng dây đồng thẳng về tổng đài, vẫn gọi được khi cả khu phố mất điện. Lý do là nó không dùng điện nhà bạn. Tổng đài cấp một điện áp một chiều khoảng 48 vôn trên cặp dây, đủ nuôi micro than và mạch điện của máy. Tổng đài có ắc quy và máy phát dự phòng riêng. Khi có cuộc gọi đến, tổng đài gửi một dòng xoay chiều điện áp cao hơn để làm chuông reo.
Khi bạn nhấc ống nghe, móc treo bật lên, đóng mạch. Tổng đài thấy có dòng điện chạy trên cặp dây, hiểu là bạn đang muốn gọi, và gửi âm báo mời quay số. Đặt ống nghe xuống là ngắt mạch, kết thúc cuộc gọi. Toàn bộ trạng thái của chiếc máy được tổng đài đọc qua việc có dòng điện hay không, cơ chế đơn giản đến mức gần như không hỏng.
Cặp dây đồng thường được xoắn vào nhau. Xoắn dây làm nhiễu từ bên ngoài tác động gần như bằng nhau lên cả hai dây và triệt tiêu nhau, giữ cho cuộc gọi bớt tiếng rè. Cáp mạng máy tính ngày nay vẫn dùng đúng nguyên lý dây xoắn đôi này.
Điện thoại bàn qua mạng internet, phổ biến ở văn phòng hiện nay, thì khác: nó cần nguồn điện và kết nối mạng, mất điện là ngừng. Ở Việt Nam, điện thoại bàn từng là tài sản quan trọng của nhiều gia đình thành thị những năm 1990 và đầu những năm 2000, trước khi điện thoại di động phổ biến. Số thuê bao cố định giảm dần từ đó, nhưng nhiều cơ quan, bệnh viện, khách sạn vẫn dùng điện thoại bàn cho đường dây nội bộ và số liên hệ ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra điện thoại?
Alexander Graham Bell được cấp bằng sáng chế ở Mỹ ngày 7 tháng 3 năm 1876. Tuy vậy, Elisha Gray nộp hồ sơ cùng ngày, Philipp Reis ở Đức và Antonio Meucci ở Mỹ cũng có thiết bị trước đó. Quyền ưu tiên đến nay vẫn được giới sử học bàn cãi.
Micro than trong điện thoại hoạt động thế nào?
Sóng âm làm màng rung, ép các hạt than lúc chặt lúc lỏng, làm điện trở thay đổi theo giọng nói. Dòng điện đi qua vì thế dao động theo nhịp nói. Micro than còn khuếch đại tín hiệu vì năng lượng lấy từ nguồn điện chứ không từ giọng nói.
Vì sao số 0 trên đĩa quay số nằm sau số 9?
Đĩa quay số báo số bằng cách ngắt mạch đúng bằng số đó lần. Số 0 không thể là không lần ngắt nên được gán mười lần ngắt, vì thế nằm sau số 9. Thứ tự này vẫn được giữ trên bàn phím điện thoại.
Vì sao điện thoại bàn vẫn gọi được khi mất điện?
Điện thoại bàn truyền thống lấy điện từ tổng đài qua cặp dây đồng, khoảng 48 vôn một chiều, không dùng điện nhà. Tổng đài có nguồn dự phòng riêng. Điện thoại bàn qua mạng internet thì cần điện nhà nên mất điện là ngừng.
Âm bấm phím điện thoại là gì?
Mỗi phím phát cùng lúc hai âm, một theo hàng và một theo cột, gọi là DTMF. Tổ hợp hai tần số khó xuất hiện tự nhiên nên tổng đài nhận đúng phím. Đây cũng là cách bạn chọn mục trong tổng đài tự động bằng phím.
Vì sao nói vào điện thoại bàn lại nghe tiếng mình?
Đó là âm phản hồi được thiết kế có chủ ý. Nghe được tiếng mình, người nói tự điều chỉnh âm lượng vừa phải. Không có âm phản hồi, người ta có xu hướng nói to dần vì tưởng đầu bên kia không nghe rõ.