Điện tín là cách gửi tin bằng những xung điện chạy trên dây: người gửi đóng ngắt mạch điện theo một bộ mã, đầu dây bên kia một nam châm điện hút nhả theo nhịp đó, và người nhận dịch nhịp ấy thành chữ. Từ thập niên 1840, lần đầu tiên trong lịch sử, tin tức đi nhanh hơn người, ngựa hay tàu thuyền chở nó.
Bài này kể lại con đường từ những tháp tín hiệu quang học ở Pháp đến máy điện báo, mã Morse, sợi cáp vượt đại dương, rồi những bức điện tính tiền từng chữ đã đẻ ra cả một lối viết riêng. Phần cuối nói về điện tín ở Việt Nam và vì sao chữ Telex còn sống trong bộ gõ tiếng Việt.
Trước dòng điện: tháp tín hiệu quang học
Thập niên 1790, ở Pháp, Claude Chappe và các anh em xây dựng hệ thống tháp tín hiệu quang học. Trên nóc mỗi tháp là một cột với các cánh tay gỗ có thể xoay thành nhiều tư thế, mỗi tư thế ứng với một ký hiệu trong bảng mã. Người trực tháp dùng ống nhòm nhìn tháp bên cạnh, chép lại tư thế, rồi đặt cánh tay tháp mình theo đúng tư thế đó để tháp kế tiếp nhìn thấy. Tuyến đầu tiên nối Paris với Lille, đi vào hoạt động năm 1794.
Hệ thống này truyền tin nhanh hơn ngựa nhiều lần trong điều kiện thời tiết tốt. Nhưng nó có giới hạn rõ: không chạy được vào ban đêm, sương mù hay mưa to; cần rất nhiều người trực; và mỗi tháp chỉ cách nhau vài chục cây số. Nó chủ yếu phục vụ nhà nước và quân đội. Chữ télégraphe, nghĩa là viết từ xa, được đặt ra cho chính hệ thống quang học này, rồi được truyền lại cho điện tín.
Điện báo cần ba thứ mà khoa học đầu thế kỷ 19 lần lượt mang lại. Năm 1800, Alessandro Volta công bố pin điện, nguồn dòng điện ổn định đầu tiên. Năm 1820, Hans Christian Ørsted phát hiện dòng điện làm lệch kim la bàn, tức điện sinh ra từ trường. Giữa thập niên 1820, nam châm điện ra đời, và Joseph Henry ở Mỹ cải tiến nó thành loại mạnh, có thể hoạt động ở cuối một đoạn dây dài. Có đủ ba mảnh này, việc biến dòng điện chạy trên dây thành chuyển động cơ học ở đầu bên kia chỉ còn là chuyện thiết kế.
Ở nhiều nước khác, hệ thống tín hiệu quang học tương tự cũng được dựng trong nửa đầu thế kỷ 19. Tất cả đều bị điện báo thay thế trong vòng vài chục năm.
Điện báo ra đời ở Anh và Mỹ
Kim chỉ của Cooke và Wheatstone. Năm 1837, William Cooke và Charles Wheatstone ở Anh được cấp bằng sáng chế cho máy điện báo dùng kim từ. Dòng điện chạy qua cuộn dây làm lệch các kim trên mặt máy, kim chỉ vào chữ cái. Hệ thống này được các công ty đường sắt Anh dùng để báo tàu giữa các ga.
Morse và Vail. Ở Mỹ, Samuel Morse, vốn là họa sĩ, cùng Alfred Vail phát triển máy điện báo chỉ dùng một mạch điện đóng ngắt. Chính việc chỉ có hai trạng thái đóng và ngắt, với độ dài khác nhau, đòi hỏi một bộ mã để biểu diễn chữ cái. Vai trò của Vail trong việc hoàn thiện bộ mã và thiết bị được nhiều nhà sử học đánh giá là rất lớn.
Bức điện năm 1844. Quốc hội Mỹ cấp tiền xây tuyến thử nghiệm giữa Washington và Baltimore. Ngày 24 tháng 5 năm 1844, Morse gửi bức điện nổi tiếng gồm bốn chữ "What hath God wrought", một câu do con gái một người bạn của ông chọn, nay được lưu giữ như mốc mở đầu của điện báo thương mại.
Lan ra khắp nơi. Chỉ trong hai thập niên, dây điện báo chạy dọc đường sắt khắp châu Âu và Bắc Mỹ. Các hãng thông tấn dùng điện báo để chuyển tin, các sở giao dịch dùng để báo giá, và giờ đồng hồ giữa các thành phố bắt đầu được đồng bộ bằng tín hiệu điện báo.
Mã Morse: chấm, gạch và tần suất chữ cái
Mã Morse biểu diễn mỗi chữ cái bằng một chuỗi tín hiệu ngắn và dài, gọi là chấm và gạch. Gạch dài gấp ba chấm; khoảng nghỉ giữa các chữ và giữa các từ cũng có độ dài quy ước. Điểm thông minh của bộ mã là chữ hay dùng nhất có mã ngắn nhất. Trong tiếng Anh, chữ E xuất hiện nhiều nhất và được mã bằng đúng một chấm, chữ T bằng một gạch. Những chữ hiếm như Q, J thì mã dài.
Câu chuyện thường được kể là người làm bộ mã đã đến một xưởng in, đếm số con chữ chì trong hộc của từng chữ cái để biết chữ nào dùng nhiều. Dù chi tiết có đúng như vậy hay không, nguyên tắc gán mã ngắn cho ký tự hay gặp chính là ý tưởng mà một thế kỷ sau các nhà lý thuyết thông tin phát triển thành phương pháp nén dữ liệu.
Bộ mã Morse ban đầu dùng ở Mỹ có những khoảng nghỉ bên trong chữ, dễ gây nhầm. Ở châu Âu, một bộ mã sửa đổi gọn hơn được dùng từ giữa thế kỷ 19, rồi được chuẩn hoá thành mã Morse quốc tế. Năm 1865, các nước châu Âu lập Liên minh Điện báo Quốc tế ở Paris để thống nhất quy tắc, biểu phí và mã; tổ chức này về sau trở thành Liên minh Viễn thông Quốc tế, một trong những tổ chức quốc tế lâu đời nhất còn hoạt động.
Những người điện báo viên lành nghề không đọc chấm gạch trên giấy mà nghe tiếng lách cách của máy nhận rồi viết thẳng ra chữ, như nghe một thứ tiếng. Tín hiệu cấp cứu SOS, ba chấm ba gạch ba chấm, được chọn vì dễ gõ, dễ nhận ra, và được quy định trong một công ước quốc tế về vô tuyến điện báo đầu thế kỷ 20.
Cáp xuyên đại dương: những mốc chính
Dây điện báo trên đất liền chạy theo đường sắt. Vượt biển là chuyện khác hẳn: sợi cáp phải cách điện dưới nước mặn, chịu được áp suất đáy biển, và được thả xuống bằng tàu.
| Mốc | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1851 | Cáp ngầm qua eo biển Manche nối Anh và Pháp đi vào hoạt động | Chứng minh cáp ngầm dưới biển dùng được |
| 1858 | Cáp xuyên Đại Tây Dương đầu tiên truyền được điện | Chỉ chạy vài tuần rồi hỏng |
| 1866 | Cáp xuyên Đại Tây Dương bền vững hoàn thành | Tin giữa châu Âu và Bắc Mỹ đi trong vài phút thay vì khoảng mười ngày đi tàu |
| Thập niên 1870 | Mạng cáp nối châu Âu với Ấn Độ, Đông Nam Á, Úc | Hình thành mạng điện báo toàn cầu |
Vật liệu then chốt cho cáp ngầm là gutta-percha, một loại nhựa cây ở Đông Nam Á, mềm khi nóng và cứng lại khi nguội, không thấm nước, cách điện tốt. Nhu cầu gutta-percha cho cáp ngầm lớn tới mức việc khai thác cây này ở vùng Mã Lai từng gây cạn kiệt cục bộ.
Sợi cáp năm 1858 hỏng một phần vì người vận hành tăng điện áp quá cao với hy vọng tín hiệu mạnh hơn. Bài học này góp phần thúc đẩy các nghiên cứu về truyền tín hiệu trên đường dây dài, trong đó có công trình của nhà vật lý William Thomson, sau là Lord Kelvin, về cách tín hiệu bị kéo dài, nhoè đi trên cáp dài.
Tính tiền theo chữ và văn phong điện tín
Gửi điện tín được tính tiền theo số chữ, kể cả địa chỉ. Hệ quả là người ta viết ngắn đến mức tối đa: bỏ hết từ nối, đại từ, mạo từ, chỉ giữ chữ mang thông tin. Lối viết này có tên riêng, văn phong điện tín, và vẫn được dùng như một hình ảnh cho cách viết cụt lủn. Trong tiếng Anh, chữ STOP được dùng để ngắt câu trong bức điện, một phần vì dấu chấm dễ bị bỏ sót hoặc hiểu nhầm khi truyền.
Các doanh nghiệp còn đi xa hơn: dùng sổ mã thương mại, trong đó một từ quy ước thay cho cả một câu dài như "hàng đã xuất, thanh toán theo hợp đồng". Bên gửi và bên nhận cùng có cuốn sổ mã, vừa tiết kiệm tiền vừa giữ bí mật kinh doanh với người ngoài.
Ở Việt Nam, điện tín, hay điện báo, được triển khai cùng hệ thống bưu điện thời Pháp thuộc vào nửa sau thế kỷ 19 và tồn tại đến cuối thế kỷ 20. "Đánh điện" trở thành cụm từ quen thuộc cho mọi tin gấp: tin ốm đau, tin cưới hỏi, tin báo về. Do thiết bị truyền chữ Latinh không có dấu, điện tín tiếng Việt thường viết không dấu, và nhiều câu chuyện hiểu lầm vì một bức điện không dấu đã thành chuyện kể quen thuộc trong dân gian. Người gửi phải chọn từ sao cho khi bỏ dấu vẫn khó đọc sai.
Vì cùng mạng điện báo có máy telex, máy in chữ từ xa dùng bàn phím, người Việt hình thành quy ước gõ tiếng Việt bằng chữ cái Latinh không dấu, ví dụ gõ hai chữ a liền nhau cho â. Bộ gõ Telex trên máy tính và điện thoại ngày nay mang tên này vì kế thừa lối quy ước đó.
Điện tín lùi vào lịch sử
Điện thoại, rồi máy telex, máy fax, rồi thư điện tử và tin nhắn lần lượt lấy đi các vai trò của điện tín. Năm 2006, công ty điện báo lớn nhất Hoa Kỳ ngừng dịch vụ điện tín. Năm 2013, Ấn Độ đóng cửa dịch vụ điện tín quốc gia sau hơn một thế kỷ rưỡi hoạt động. Ở Việt Nam, dịch vụ điện báo thu hẹp dần theo cùng xu hướng khi điện thoại và tin nhắn phổ biến.
Mã Morse lại sống lâu hơn điện tín. Nó vẫn được dùng trong cộng đồng vô tuyến nghiệp dư, trong huấn luyện quân sự và hàng hải ở một số nơi, và như một cách liên lạc dự phòng khi thiết bị phức tạp hỏng: một ngọn đèn nháy, một tiếng gõ vào ống kim loại đều mang được chấm và gạch. Năm 1999, hàng hải quốc tế chính thức chuyển sang hệ thống cứu nạn vệ tinh và tín hiệu số, chấm dứt vai trò bắt buộc của Morse trên tàu biển.
Ý tưởng cốt lõi của điện tín, biến thông tin thành chuỗi hai trạng thái rồi gửi qua dây, chính là ý tưởng của mọi mạng số hôm nay. Mỗi tin nhắn bạn gửi đi cũng là những xung bật tắt, chỉ nhanh hơn hàng tỉ lần và không cần người ngồi nghe tiếng lách cách để dịch.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra điện tín?
Không có một người duy nhất. Cooke và Wheatstone ở Anh được cấp bằng sáng chế máy điện báo kim năm 1837. Samuel Morse cùng Alfred Vail ở Mỹ phát triển máy điện báo một mạch và bộ mã chấm gạch, gửi bức điện nổi tiếng năm 1844.
Mã Morse hoạt động thế nào?
Mỗi chữ cái được biểu diễn bằng một chuỗi tín hiệu ngắn và dài, gọi là chấm và gạch, gạch dài gấp ba chấm. Chữ hay dùng có mã ngắn, ví dụ chữ E chỉ là một chấm. Khoảng nghỉ giữa chữ và giữa từ cũng có độ dài quy ước.
Vì sao điện tín viết cụt lủn?
Vì điện tín tính tiền theo số chữ, kể cả địa chỉ. Người gửi bỏ hết từ nối, đại từ, chỉ giữ chữ mang thông tin. Doanh nghiệp còn dùng sổ mã thương mại, một từ quy ước thay cho cả câu dài để tiết kiệm.
Tín hiệu SOS có nghĩa là gì?
SOS không phải viết tắt của câu nào. Nó được chọn vì dạng mã ba chấm, ba gạch, ba chấm rất dễ gõ và dễ nhận ra, và được quy định làm tín hiệu cấp cứu trong một công ước quốc tế về vô tuyến điện báo đầu thế kỷ 20.
Vì sao bộ gõ tiếng Việt có tên là Telex?
Tên gọi bắt nguồn từ quy ước gõ tiếng Việt bằng chữ cái không dấu trên mạng telex, máy in chữ từ xa dùng bàn phím. Quy ước như gõ hai chữ a cho â được kế thừa vào bộ gõ trên máy tính và điện thoại.
Điện tín ở Việt Nam còn không?
Điện tín từng là cách báo tin gấp phổ biến ở Việt Nam suốt thế kỷ 20, với cụm từ quen thuộc là đánh điện. Khi điện thoại và tin nhắn phổ biến, dịch vụ này thu hẹp dần. Nếu cần thông tin hiện hành, bạn nên hỏi trực tiếp bưu cục.