UyenBac.comUyên Bác
Đo thời gian và lịch

Đồng hồ mặt trời: lịch sử, cách hoạt động và vì sao nó lệch với đồng hồ treo tường

Đồng hồ mặt trời đo giờ bằng bóng nắng ra sao, vì sao cọc chỉ bóng phải nghiêng theo vĩ độ và vì sao nó lệch đồng hồ thường tới mười mấy phút.

Old bronze equatorial sundial on a stone pedestal in a quiet courtyard garden in Huế, long morning shadow across the plain dial, low angle, warm sunlight, no people

Đồng hồ mặt trời là dụng cụ đo giờ bằng bóng của một vật chắn nắng — thường là một cái cọc hay một tấm kim loại hình tam giác — rơi lên một mặt có vạch chia. Khi Mặt Trời đi qua bầu trời từ đông sang tây, bóng quay theo hướng ngược lại, và vị trí của bóng cho biết đã đến giờ nào trong ngày. Đây là cách đo thời gian lâu đời nhất mà loài người còn để lại hiện vật, và cũng là thứ đã đặt ra quy ước "kim quay về bên phải" mà mọi chiếc đồng hồ treo tường hôm nay còn giữ.

Nhưng nếu đặt một chiếc đồng hồ mặt trời chuẩn trong sân nhà ở Hà Nội hay Cần Thơ, bạn sẽ thấy nó hiếm khi khớp với điện thoại. Có ngày nó nhanh hơn, có ngày chậm hơn, có lúc lệch mười mấy phút. Đó không phải lỗi của dụng cụ: đồng hồ mặt trời đo đúng thứ nó đo, là vị trí thật của Mặt Trời, còn đồng hồ treo tường đo một thứ thời gian đã được con người "là phẳng" cho tiện. Bài này đi từ những cái cọc cắm đất đầu tiên tới lý do vì sao cái cọc ấy phải nghiêng, và vì sao hai loại giờ lại chênh nhau.

Từ cái cọc cắm đất đến mặt đồng hồ bằng đá

Ý tưởng gốc đơn giản đến mức khó gán cho một người phát minh: cắm một cây gậy thẳng đứng xuống đất và nhìn bóng của nó. Bóng dài vào sáng sớm, ngắn dần tới trưa, rồi dài lại về chiều; hướng bóng cũng xoay đều. Người làm nông, người chăn thả ở nhiều nền văn minh hẳn đã nhận ra điều này từ rất sớm. Cây gậy ấy về sau được gọi bằng một từ Hy Lạp là gnomon, nghĩa đen là "cái chỉ báo" hay "kẻ biết"; trong tiếng Việt thường gọi là cọc chỉ bóng hay kim bóng.

Những hiện vật đo giờ bằng bóng nắng cổ nhất mà giới khảo cổ biết tới đến từ Ai Cập cổ đại, vào khoảng giữa thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên. Đó là những thước đá hình chữ L hoặc những mặt đá có khắc vạch, dùng để chia phần ban ngày thành các đoạn. Người Babylon, người Hy Lạp rồi người La Mã tiếp tục cải tiến; người La Mã mang đồng hồ mặt trời đặt ở quảng trường, và các tác giả La Mã còn để lại lời phàn nàn rằng đồng hồ ở các nơi chẳng cái nào chỉ giống cái nào.

Ở Trung Hoa, dụng cụ tương tự gọi là nhật quỹ: một đĩa đá tròn đặt nghiêng, có một que xuyên qua tâm. Khu vực Đông Á, trong đó có Việt Nam, dùng các dụng cụ đo bóng nắng trong công việc thiên văn và lịch pháp của triều đình, song tài liệu cụ thể về từng chiếc ở nước ta còn ít, nên ở đây chỉ dừng ở mức nói chung. Điều chắc chắn là ở mọi nơi, đồng hồ mặt trời trả lời một câu hỏi thực tế: còn bao lâu nữa thì hết ngày.

Vì sao cọc chỉ bóng phải nghiêng theo vĩ độ

Cọc thẳng đứng cho giờ không đều. Một cây gậy cắm thẳng có bóng xoay theo Mặt Trời, nhưng góc xoay mỗi giờ không bằng nhau và thay đổi theo mùa. Sáng tháng Sáu và sáng tháng Mười Hai, cùng một vị trí bóng lại ứng với hai giờ khác nhau. Muốn khắc một bộ vạch dùng được quanh năm, cách cắm thẳng đứng không ổn.

Mặt Trời quay quanh trục Trái Đất, không quay quanh cái cọc. Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời là hệ quả của việc Trái Đất tự quay quanh trục của nó. Nếu cọc chỉ bóng được đặt song song với trục ấy, tức là chĩa thẳng về phía thiên cực, thì Mặt Trời xoay quanh cọc đều đặn 15 độ mỗi giờ bất kể mùa nào. Bóng khi ấy rơi đúng vạch giờ quanh năm.

Góc nghiêng bằng vĩ độ nơi đặt. Để song song với trục Trái Đất, cọc phải nghiêng so với mặt đất nằm ngang một góc bằng vĩ độ địa phương và hướng về phương bắc thật (không phải bắc từ của la bàn). Ở Hà Nội, vĩ độ khoảng 21 độ, cọc nghiêng chừng 21 độ; ở TP.HCM, vĩ độ gần 11 độ, cọc gần như nằm thoai thoải. Một chiếc đồng hồ mặt trời mua từ châu Âu đem về Việt Nam đặt nguyên trạng sẽ chỉ sai giờ, vì nó được tính cho vĩ độ khác.

Ai nghĩ ra điều này. Việc dùng cọc song song trục Trái Đất được nhiều sách lịch sử khoa học gắn với các nhà thiên văn Trung Đông và châu Âu khoảng thế kỷ 13–14, nhưng ai là người đầu tiên thì còn nhiều ý kiến. Điều quan trọng là từ đó, đồng hồ mặt trời mới chỉ được những "giờ bằng nhau" mà ta dùng hôm nay.

Ba kiểu đồng hồ mặt trời thường gặp

Tuy hình dáng muôn vẻ, phần lớn đồng hồ mặt trời rơi vào ba kiểu chính, khác nhau ở chỗ mặt nhận bóng nằm theo hướng nào.

KiểuMặt nhận bóngVạch giờHay gặp ở đâu
Nằm ngangSong song mặt đấtKhông đều, dày ở hai bên trưa, thưa về sáng và chiềuSân vườn, công viên, khuôn viên trường
Thẳng đứngTrên tường, thường quay về hướng namKhông đều, chỉ dùng được khi nắng chiếu vào tườngMặt tiền nhà thờ cổ, toà nhà công ở châu Âu
Xích đạo (kiểu nhật quỹ)Song song mặt phẳng xích đạo, vuông góc với cọcĐều nhau, mỗi giờ 15 độĐài quan sát cổ, bảo tàng, mô hình học tập

Kiểu xích đạo dễ hiểu nhất vì vạch chia đều như mặt đồng hồ, nhưng có một đặc điểm thú vị: ở Bắc bán cầu, từ khoảng xuân phân đến thu phân bóng rơi lên mặt trên của đĩa, nửa năm còn lại bóng rơi lên mặt dưới. Vì vậy nhật quỹ cổ thường khắc vạch ở cả hai mặt. Kiểu nằm ngang phổ biến hơn trong vườn vì đặt lên bệ là xong, đổi lại người làm phải tính góc của từng vạch theo vĩ độ.

Vì sao đồng hồ mặt trời lệch đồng hồ thường tới mười mấy phút

Đồng hồ mặt trời chỉ "giờ mặt trời thật": đúng 12 giờ là lúc Mặt Trời lên cao nhất trên bầu trời nơi bạn đứng. Đồng hồ trong nhà chỉ "giờ chuẩn" của cả một múi giờ. Giữa hai thứ ấy có hai khoản chênh cộng lại.

Khoản thứ nhất là kinh độ. Việt Nam dùng giờ của kinh tuyến 105 độ Đông. Nơi nằm đúng kinh tuyến ấy thì giữa trưa mặt trời trùng với 12 giờ đồng hồ (chưa tính khoản thứ hai). Cứ mỗi độ kinh lệch về phía đông, Mặt Trời lên đỉnh sớm hơn khoảng 4 phút. Hà Nội ở khoảng 105,8 độ nên sớm hơn chừng 3 phút; TP.HCM ở khoảng 106,7 độ nên sớm hơn chừng 7 phút; Điện Biên ở khoảng 103 độ thì lại muộn hơn chừng 8 phút. Khoản này cố định quanh năm.

Khoản thứ hai thay đổi theo ngày, các nhà thiên văn gọi là phương trình thời gian. Quỹ đạo Trái Đất hình elip, nên có lúc Trái Đất đi nhanh, có lúc đi chậm; trục Trái Đất lại nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo. Hai hiệu ứng này khiến khoảng cách giữa hai lần Mặt Trời lên đỉnh không phải lúc nào cũng đúng 24 giờ. Cộng dồn lại, giờ mặt trời có thể nhanh hơn giờ trung bình hơn 16 phút vào khoảng đầu tháng Mười Một, và chậm hơn khoảng 14 phút vào giữa tháng Hai. Chỉ khoảng bốn ngày trong năm hai thứ giờ này trùng nhau.

Vì thế những chiếc đồng hồ mặt trời công phu thường kèm một bảng hiệu chỉnh hoặc một đường cong hình số 8 (gọi là analemma) để người xem cộng trừ. Chính sự lệch này cũng là một lý do khiến thế kỷ 17–19 người ta dần chuyển sang tin đồng hồ cơ hơn: đồng hồ cơ chạy đều, còn Mặt Trời thì không.

Giờ "không đều" của người xưa

Trước khi có giờ bằng nhau, nhiều nền văn minh chia ban ngày thành một số phần cố định, bất kể ngày dài hay ngắn. Người Hy Lạp và La Mã chia từ lúc mặt trời mọc đến lúc lặn thành 12 phần. Mùa hè ngày dài nên mỗi "giờ" ban ngày dài hơn; mùa đông ngày ngắn thì mỗi giờ ngắn đi. Các nhà sử học gọi đó là giờ theo mùa hay giờ không đều.

Với một xã hội sống theo nắng, giờ không đều không phải bất tiện mà là hợp lý: "giờ thứ ba" luôn là lúc buổi sáng đã đi được một phần tư, dù là tháng nào. Đồng hồ mặt trời thời ấy được khắc vạch cho đúng kiểu giờ này, thường là những đường cong trên một mặt lõm hình chén. Ở Việt Nam và Đông Á, cách chia ngày đêm thành 12 canh giờ theo địa chi, ban đêm chia thành năm canh, là một hệ thống quy ước khác, cũng gắn với nhịp sáng tối nhiều hơn là với phút giây.

Giờ bằng nhau chỉ phổ biến trong đời sống khi đồng hồ cơ xuất hiện ở các thành phố châu Âu từ cuối thế kỷ 13 trở đi. Một bánh răng không biết mùa hè dài hay ngắn; nó chỉ quay đều. Khi ấy, đồng hồ mặt trời đổi vai: từ chỗ là chiếc đồng hồ chính, nó trở thành công cụ để chỉnh chiếc đồng hồ cơ cho đúng vào giữa trưa. Đến tận thế kỷ 19, ở nhiều thị trấn, người giữ đồng hồ nhà thờ hay toà thị chính vẫn đối chiếu với một chiếc đồng hồ mặt trời gần đó.

Tự làm một chiếc đồng hồ mặt trời kiểu xích đạo

Kiểu xích đạo dễ làm nhất vì vạch chia đều. Bạn chỉ cần một tấm bìa cứng hoặc gỗ mỏng hình tròn, một que tre thẳng, thước đo độ và một la bàn hay ứng dụng chỉ hướng.

  1. Chia mép tấm tròn thành 24 phần bằng nhau, mỗi phần 15 độ, đánh dấu một vạch là 12 giờ; các vạch hai bên lần lượt là 11 và 13, 10 và 14…
  2. Xuyên que tre qua tâm, vuông góc với mặt tấm tròn, sao cho que nhô ra cả hai phía.
  3. Tìm phương bắc thật. La bàn chỉ bắc từ; ở Việt Nam độ lệch giữa bắc từ và bắc thật nhỏ, nhưng muốn chính xác thì dùng cách đo bóng: đánh dấu đầu bóng của một cây gậy thẳng vào buổi sáng và buổi chiều khi bóng dài bằng nhau, đường nối hai điểm chạy theo hướng đông – tây.
  4. Đặt que tre trong mặt phẳng bắc – nam, đầu trên chĩa về phía bắc, nghiêng so với mặt đất một góc bằng vĩ độ nơi bạn ở. Tấm tròn khi ấy tự nằm song song với mặt phẳng xích đạo.
  5. Xoay tấm tròn sao cho vạch 12 giờ nằm ngay phía dưới que, trên đường bắc – nam.
  6. Đọc giờ theo bóng que. Nhớ cộng trừ khoản kinh độ và khoản phương trình thời gian nói ở trên để so với đồng hồ thường.

Từ khoảng xuân phân (20–21/3) đến thu phân (22–23/9), Mặt Trời nằm ở phía bắc xích đạo trời nên bóng rơi lên mặt trên của tấm tròn; nửa năm còn lại bóng rơi lên mặt dưới. Muốn dùng cả năm, bạn kẻ vạch ở cả hai mặt.

Đồng hồ mặt trời còn dạy gì cho người hôm nay

Ngày nay chẳng ai cần đồng hồ mặt trời để biết giờ, nhưng nó vẫn là một trong những dụng cụ dạy thiên văn hiệu quả nhất. Đứng cạnh một cái cọc vào những ngày khác nhau trong năm, học sinh tự thấy được độ cao Mặt Trời thay đổi theo mùa, thấy vì sao mùa hè bóng trưa ở miền Nam gần như biến mất, thấy được rằng "giữa trưa" ở Lạng Sơn và ở Cà Mau không rơi vào cùng một phút.

Đồng hồ mặt trời cũng để lại dấu vết trong những thứ quen thuộc. Kim đồng hồ quay theo chiều mà ta gọi là chiều kim đồng hồ chính vì ở Bắc bán cầu, nơi đồng hồ cơ ra đời, bóng trên mặt đồng hồ mặt trời nằm ngang xoay theo chiều ấy. Con số 12 ở đỉnh mặt đồng hồ cũng ứng với giữa trưa, lúc bóng trên những chiếc đồng hồ mặt trời châu Âu chĩa thẳng về phía bắc.

Và nó nhắc một điều căn bản về thời gian: giờ đồng hồ là một quy ước xã hội, còn giờ mặt trời là hiện tượng tự nhiên. Từ khi có đường sắt, điện tín rồi máy bay, con người chọn đồng bộ với nhau thay vì đồng bộ với bầu trời. Chiếc cọc chỉ bóng trong vườn chỉ cho bạn thấy cái giá nhỏ của lựa chọn ấy: vài phút chênh, đổi lấy cả một thế giới chạy chung một nhịp.

Câu hỏi thường gặp

Đồng hồ mặt trời có dùng được vào ban đêm hay ngày nhiều mây không?

Không. Nó chỉ hoạt động khi có nắng đủ để tạo bóng rõ. Chính vì nhược điểm này mà người xưa phát triển song song đồng hồ nước, đồng hồ hương, đồng hồ cát và về sau là đồng hồ cơ để đo giờ khi trời âm u hoặc ban đêm. Ánh trăng tròn có thể tạo bóng mờ, nhưng giờ đọc được sẽ sai vì Mặt Trăng di chuyển khác Mặt Trời.

Có thể đặt một chiếc đồng hồ mặt trời mua sẵn ở bất cứ đâu không?

Chỉ khi nó được làm cho đúng vĩ độ nơi đặt, hoặc có cơ cấu chỉnh góc nghiêng. Đồng hồ trang trí bán đại trà thường tính cho một vĩ độ nào đó ở châu Âu hoặc Bắc Mỹ, đặt ở Việt Nam sẽ chỉ sai vài chục phút, nhất là buổi sáng sớm và chiều muộn. Muốn đúng, bạn nên tự tính lại góc vạch hoặc chọn kiểu xích đạo có thể chỉnh góc.

Ở xích đạo thì đồng hồ mặt trời đặt thế nào?

Ở đúng xích đạo, trục Trái Đất song song với mặt đất, nên cọc chỉ bóng nằm ngang theo hướng bắc – nam, còn mặt nhận bóng kiểu xích đạo thì dựng thẳng đứng. Càng gần xích đạo, kiểu nằm ngang càng khó đọc vì bóng rất ngắn vào giữa trưa. Đây là lý do ở miền Nam nước ta kiểu xích đạo hoặc kiểu thẳng đứng thường dễ dùng hơn.

Công thức tính góc vạch giờ cho đồng hồ mặt trời nằm ngang là gì?

Với vĩ độ φ và số giờ cách giữa trưa là t, góc θ giữa vạch giờ và đường 12 giờ thỏa mãn tan θ bằng sin φ nhân tan của 15 độ nhân t. Ví dụ ở vĩ độ khoảng 21 độ, vạch 1 giờ chiều chỉ lệch đường trưa hơn 5 độ một chút, trong khi trên mặt xích đạo nó lệch đúng 15 độ. Vì vậy vạch trên mặt nằm ngang dồn sát nhau quanh trưa.

Đường cong hình số 8 khắc trên một số đồng hồ mặt trời có ý nghĩa gì?

Đó là analemma, vết vị trí Mặt Trời nếu ghi lại vào cùng một giờ đồng hồ mỗi ngày trong suốt một năm. Chiều cao của đường cong phản ánh mùa, chiều ngang phản ánh phương trình thời gian. Khi bóng chạm đường cong ở đúng nhánh của tháng hiện tại, đồng hồ cho giờ trung bình thay vì giờ mặt trời thật, tức là gần với đồng hồ đeo tay hơn.

Đồng hồ mặt trời có chính xác không?

Một chiếc làm cẩn thận, đặt đúng hướng và đúng góc, đọc được tới vài phút, với kiểu lớn có thể chính xác hơn nữa. Giới hạn đến từ việc bóng có viền mờ vì Mặt Trời không phải một điểm sáng mà là một đĩa, và từ việc mắt người khó đọc vạch nhỏ. Sai số lớn nhất thường không nằm ở dụng cụ mà ở việc quên hiệu chỉnh kinh độ và phương trình thời gian.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138