Đồng hồ quả lắc là đồng hồ cơ dùng một con lắc đung đưa làm bộ phận giữ nhịp: mỗi lần quả lắc đi qua lại, bộ máy được nhả ra đúng một nấc. Ý tưởng nằm ở một tính chất mà Galileo Galilei đã chú ý từ đầu thế kỷ 17: với dao động nhỏ, thời gian một lần đung đưa của con lắc gần như không phụ thuộc vào biên độ. Năm 1656, nhà khoa học người Hà Lan Christiaan Huygens biến tính chất ấy thành chiếc đồng hồ quả lắc đầu tiên, và độ chính xác của việc đo giờ nhảy vọt.
Từ đó cho tới khi đồng hồ thạch anh xuất hiện vào thế kỷ 20, quả lắc là chuẩn mực của sự chính xác: trong đài thiên văn, trong phòng thí nghiệm, trong nhà ga, trong phòng khách. Ở Việt Nam, chiếc đồng hồ treo tường có quả lắc và tiếng gõ boong boong từng là tài sản đáng giá của nhiều gia đình. Bài này kể lại chuyện ra đời của nó và giải thích vì sao một vật đung đưa lại giữ nhịp tốt đến thế.
Trước quả lắc: đồng hồ cơ chạy sai cả chục phút mỗi ngày
Đồng hồ cơ chạy bằng quả nặng xuất hiện ở châu Âu khoảng cuối thế kỷ 13, đầu tiên trong các tu viện và tháp chuông thị trấn. Bộ phận giữ nhịp của chúng là một thanh ngang có hai quả nặng nhỏ ở hai đầu, xoay qua xoay lại, gọi là thanh lắc ngang; nó gắn với một trục có hai lá chặn ăn vào bánh răng cưa, gọi là bộ thoát kiểu trục lá.
Thanh lắc ngang không có chu kỳ tự nhiên riêng. Tốc độ nó xoay qua lại phụ thuộc vào lực đẩy từ quả nặng, vào ma sát, vào độ đặc của dầu bôi trơn. Hệ quả là các đồng hồ cơ thời ấy có thể sai lệch nhiều phút mỗi ngày, và người giữ đồng hồ phải chỉnh lại theo đồng hồ mặt trời gần như hằng ngày. Thời đó đa số đồng hồ chỉ có kim giờ; kim phút chưa mấy ý nghĩa khi sai số còn lớn như vậy.
Đồng hồ cơ khi ấy vẫn có giá trị lớn vì nó đánh chuông báo giờ cho cả cộng đồng, chạy cả ban đêm và mùa đông. Nhưng để đo những khoảng thời gian chính xác cho thiên văn học, hay để đồng hồ ở hai nơi khớp với nhau, cần một bộ phận giữ nhịp có chu kỳ tự nhiên ổn định. Quả lắc chính là thứ đó.
Galileo và tính đẳng thời của con lắc
Galileo Galilei nghiên cứu con lắc trong nhiều năm và nhận ra rằng thời gian một lần dao động của nó gần như không đổi dù dao động rộng hay hẹp, chỉ phụ thuộc vào chiều dài dây. Có một câu chuyện nổi tiếng kể rằng thời trẻ, ông quan sát chiếc đèn treo đung đưa trong nhà thờ lớn ở Pisa và đo nhịp bằng mạch đập của mình. Câu chuyện này do người học trò viết tiểu sử ông là Viviani kể lại về sau, và các nhà sử học coi đó là giai thoại có thể đã được tô vẽ.
Điều chắc chắn hơn là Galileo đã viết về tính đẳng thời của con lắc trong các công trình của mình, và về cuối đời, khi đã mù, ông có nghĩ tới việc dùng con lắc để điều khiển một chiếc đồng hồ. Con trai ông cùng Viviani có làm bản vẽ cho ý tưởng ấy, nhưng chiếc đồng hồ không được hoàn thành.
Về mặt vật lý, Galileo đúng nhưng chưa đúng hoàn toàn. Với con lắc treo trên dây và đi theo cung tròn, chu kỳ chỉ gần như không đổi khi góc lắc nhỏ; góc lắc lớn thì chu kỳ dài ra một chút. Chính Huygens về sau chứng minh điều này và tìm ra đường cong lý tưởng để chu kỳ không phụ thuộc biên độ, gọi là đường xycloit. Trong thực tế, các thợ đồng hồ giải quyết bằng cách đơn giản hơn: giữ cho quả lắc đung đưa với góc thật nhỏ.
Huygens năm 1656 và bộ máy của một chiếc đồng hồ quả lắc
Chiếc đồng hồ đầu tiên. Christiaan Huygens thiết kế chiếc đồng hồ quả lắc đầu tiên vào cuối năm 1656, và năm 1657 thợ đồng hồ Salomon Coster ở La Haye được cấp đặc quyền chế tạo theo thiết kế ấy. Năm 1658 Huygens công bố mô tả trong một chuyên luận ngắn; năm 1673 ông in tác phẩm lớn về đồng hồ quả lắc, trong đó có lý thuyết toán học về dao động.
Nguồn năng lượng. Một quả nặng treo trên dây cuốn quanh tang trống, hoặc một dây cót, kéo cả hệ bánh răng quay. Nếu không có gì ngăn, bánh răng sẽ quay vèo một mạch và quả nặng rơi xuống trong vài giây.
Bộ thoát. Bộ thoát là cầu nối giữa bánh răng và quả lắc. Mỗi nhịp lắc, nó nhả bánh răng cuối cùng tiến một răng rồi chặn lại; đồng thời, nó đẩy nhẹ quả lắc một cái để bù phần năng lượng mất do ma sát và sức cản không khí. Tiếng "tích tắc" bạn nghe chính là tiếng răng bánh xe va vào bộ thoát.
Quả lắc. Quả lắc là nhạc trưởng. Nó quyết định nhịp, bộ thoát chỉ việc đếm nhịp, còn hệ bánh răng chia nhịp ấy thành giây, phút, giờ để quay các kim.
Bộ thoát mỏ neo. Khoảng thập niên 1670 xuất hiện bộ thoát hình mỏ neo, cho phép quả lắc dao động với góc nhỏ, giảm sai số do biên độ. Ai là người phát minh còn tranh luận giữa vài thợ và nhà khoa học người Anh. Nhờ nó mà các đồng hồ cây cao với quả lắc dài khoảng một mét trở nên phổ biến.
Chiều dài quả lắc quyết định nhịp
Chu kỳ dao động nhỏ của con lắc đơn tính theo công thức T bằng 2π nhân căn bậc hai của L chia g, trong đó L là chiều dài tính từ điểm treo đến trọng tâm quả lắc, g là gia tốc trọng trường. Với g khoảng 9,8 mét trên giây bình phương, ta có các con số sau.
| Chiều dài gần đúng | Thời gian một lần đi (nửa chu kỳ) | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Khoảng 0,99 m | 1 giây | Đồng hồ cây cao, đồng hồ thiên văn — gọi là con lắc giây |
| Khoảng 0,25 m | 0,5 giây | Đồng hồ treo tường cỡ vừa |
| Khoảng 0,06 m | 0,25 giây | Đồng hồ để bàn nhỏ có quả lắc ngắn |
| Khoảng 4 m | 2 giây | Một số đồng hồ tháp lớn |
Công thức cho thấy hai điều thực tế. Thứ nhất, muốn đồng hồ chậm lại thì hạ quả lắc xuống, muốn nhanh hơn thì nâng lên; con ốc nhỏ dưới quả lắc làm đúng việc đó. Thứ hai, vì có g trong công thức, cùng một chiếc đồng hồ mang lên núi cao hoặc đến gần xích đạo sẽ chạy chậm đi một chút. Hiện tượng này từng giúp các nhà khoa học thế kỷ 17–18 nhận ra Trái Đất không tròn hoàn hảo mà phình ra ở xích đạo.
Nhiệt độ: kẻ thù lớn nhất của quả lắc
Kim loại nở ra khi nóng và co lại khi lạnh. Thanh treo quả lắc bằng sắt dài một mét có thể dài thêm khoảng một phần mười milimét khi trời nóng lên mười độ, đủ làm đồng hồ chậm đi vài giây mỗi ngày. Với một chiếc đồng hồ phòng khách thì chẳng sao, nhưng với đồng hồ thiên văn thì đó là sai số không chấp nhận được.
Thế kỷ 18, thợ đồng hồ người Anh nghĩ ra hai cách bù nhiệt nổi tiếng. George Graham dùng quả lắc chứa thủy ngân: khi nóng, thanh treo dài ra kéo quả lắc xuống, nhưng thủy ngân trong bình nở lên, nâng trọng tâm lên, hai hiệu ứng triệt tiêu nhau. John Harrison làm quả lắc kiểu khung lưới, ghép xen kẽ các thanh đồng thau và thép có độ nở khác nhau, sắp xếp sao cho chiều dài hiệu dụng gần như không đổi. Harrison về sau nổi tiếng hơn vì những chiếc đồng hồ đi biển giúp xác định kinh độ, nhưng đó là một câu chuyện khác.
Đến cuối thế kỷ 19, hợp kim sắt – niken có hệ số nở nhiệt rất thấp, gọi là invar, được nhà vật lý Charles Édouard Guillaume tìm ra. Thanh treo bằng invar giải quyết gọn gàng chuyện bù nhiệt, và ông nhận giải Nobel Vật lý năm 1920 cho công trình về các hợp kim này.
Ngoài nhiệt độ, áp suất không khí, độ ẩm, rung động của nền nhà đều làm quả lắc lệch nhịp. Những chiếc đồng hồ quả lắc chính xác nhất đầu thế kỷ 20 được đặt trong hộp kín hút bớt không khí, gắn vào tường đá dày, đặt trong hầm có nhiệt độ ổn định. Chúng đạt sai số cỡ phần nghìn giây mỗi ngày, trước khi đồng hồ thạch anh soán ngôi vào thập niên 1930–1940.
Quả lắc vào nhà: đồng hồ cây, đồng hồ treo tường và tiếng chuông
Khi bộ thoát mỏ neo cho phép quả lắc dài khoảng một mét dao động với góc nhỏ, thợ đồng hồ Anh bắt đầu đặt cả bộ máy, quả nặng và quả lắc vào một chiếc tủ gỗ cao đứng dưới sàn để che bụi và tránh va chạm. Dạng đồng hồ này trong tiếng Anh gọi là longcase, người Việt quen gọi là đồng hồ cây hay đồng hồ tủ đứng. Nó trở thành món đồ nội thất sang trọng ở châu Âu suốt thế kỷ 18 và 19.
Đồng hồ treo tường có quả lắc ngắn hơn, dùng dây cót thay quả nặng, rẻ và gọn hơn, nên phổ biến rộng rãi khi công nghiệp sản xuất đồng hồ hàng loạt phát triển ở Mỹ, Đức rồi Nhật Bản vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Đây là loại mà nhiều gia đình Việt Nam từng có: thân gỗ, mặt kính, quả lắc đồng vàng, chìa khoá lên dây cài bên trong.
Phần chuông là một bộ máy riêng nằm cạnh bộ máy giờ, có dây cót và hệ bánh răng của nó, được bộ máy giờ "mở khoá" vào đúng giờ hoặc nửa giờ. Giai điệu bốn nốt phổ biến trên nhiều đồng hồ có chuông, thường gọi là chuông Westminster, vốn được soạn cho tháp chuông một nhà thờ ở Cambridge cuối thế kỷ 18, rồi nổi tiếng khắp thế giới khi được dùng cho tháp đồng hồ của toà nhà Quốc hội Anh ở London.
Với nhiều người lớn tuổi, tiếng gõ chuông giữa đêm của chiếc đồng hồ treo tường là ký ức tuổi thơ. Chiếc đồng hồ không chỉ báo giờ: nó là nhịp của căn nhà, như tiếng trống canh của làng xưa.
Chỉnh một chiếc đồng hồ quả lắc treo tường cho chạy đúng
Nếu nhà bạn còn một chiếc đồng hồ quả lắc cũ đang chạy, vài bước dưới đây giúp nó giữ giờ tốt hơn. Phần tháo máy, lau dầu nên để thợ có kinh nghiệm làm.
- Treo đồng hồ thật thẳng và chắc. Nghe tiếng tích tắc: hai tiếng phải cách đều nhau. Nếu nghe "tích–tắc… tích–tắc" lệch nhịp, nghiêng nhẹ thân đồng hồ sang trái hoặc phải cho đến khi đều.
- Lên dây cót hoặc kéo quả nặng đúng định kỳ, thường mỗi tuần hoặc mỗi tám ngày tùy máy, đừng để chạy cạn rồi mới lên.
- So với một nguồn giờ chuẩn, như đồng hồ trên điện thoại, trong ít nhất ba đến bảy ngày để biết mỗi ngày nó nhanh hay chậm bao nhiêu.
- Nếu chạy nhanh, vặn ốc dưới quả lắc để hạ quả lắc xuống một chút; chạy chậm thì nâng lên. Mỗi lần chỉnh một ít rồi theo dõi tiếp vài ngày.
- Khi chỉnh kim, xoay kim phút theo chiều kim đồng hồ và từ từ, nhất là với máy có chuông, để bộ chuông kịp đánh.
- Tránh đặt đồng hồ cạnh cửa sổ nắng gắt, máy lạnh thổi thẳng hay nơi tường rung, vì nhiệt và rung đều làm nhịp lệch.
Một chiếc đồng hồ quả lắc gia đình chạy lệch dưới một phút mỗi tuần là đã khá tốt. Đừng kỳ vọng nó đúng như đồng hồ điện thoại; vẻ đẹp của nó nằm ở chỗ khác.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đồng hồ quả lắc không mang lên tàu biển được?
Tàu chòng chành làm quả lắc dao động thất thường, và gia tốc của tàu cộng vào trọng lực làm nhịp lệch đi. Đó là lý do việc đo kinh độ trên biển phải chờ đến những chiếc đồng hồ đi biển dùng bánh xe cân bằng và lò xo xoắn ở thế kỷ 18, thay cho quả lắc. Các đồng hồ quả lắc chỉ chính xác khi đứng yên trên nền vững.
Quả lắc nặng hơn có làm đồng hồ chạy chậm hơn không?
Theo công thức con lắc đơn, chu kỳ không phụ thuộc vào khối lượng quả lắc, chỉ phụ thuộc chiều dài và gia tốc trọng trường. Tuy nhiên quả lắc nặng ít bị ảnh hưởng bởi lực cản không khí và những cú đẩy không đều của bộ thoát, nên giữ nhịp ổn định hơn. Đó là lý do đồng hồ chính xác thường có quả lắc nặng.
Đồng hồ quả lắc ở Việt Nam phổ biến từ khi nào?
Không có mốc thời gian được giới nghiên cứu xác lập rõ ràng. Đồng hồ cơ phương Tây được biết là đã có mặt trong cung đình và giới thượng lưu ở nước ta từ khá sớm, rồi trở nên phổ biến hơn trong các gia đình thành thị vào thế kỷ 20. Nhiều gia đình còn giữ những chiếc đồng hồ treo tường nhập từ châu Âu hoặc Nhật Bản như kỷ vật.
Vì sao đồng hồ quả lắc kêu tích tắc mà đồng hồ treo tường bây giờ thì im lặng?
Tiếng tích tắc phát ra từ việc răng bánh thoát va vào bộ thoát mỗi nhịp lắc. Nhiều đồng hồ treo tường hiện nay dùng tinh thể thạch anh và động cơ bước nhỏ; loại kim nhảy từng giây vẫn có tiếng nhẹ, còn loại kim trôi thì quay liên tục nên gần như không có tiếng. Quả lắc trên một số đồng hồ thạch anh chỉ để trang trí, không giữ nhịp.
Huygens có phải người phát minh ra con lắc không?
Không. Con lắc như một vật treo đung đưa đã được biết từ lâu, và Galileo đã nghiên cứu tính đẳng thời của nó trước đó. Công của Huygens là biến con lắc thành bộ phận giữ nhịp cho đồng hồ một cách thành công, và xây dựng lý thuyết toán học về dao động của nó. Sự kết hợp giữa lý thuyết và chế tạo ấy mới là bước ngoặt.