Cao su thiên nhiên là polyme đàn hồi lấy từ mủ của cây cao su, một loài cây gốc ở lưu vực sông Amazon; người bản địa châu Mỹ đã dùng nó từ hàng nghìn năm trước, nhưng chỉ sau phát minh lưu hoá năm 1839 của Charles Goodyear, cao su mới thành vật liệu công nghiệp. Cuối thế kỷ XIX, hạt giống cao su được đưa từ Brazil sang Anh rồi sang các thuộc địa châu Á, và chỉ vài thập kỷ sau, Đông Nam Á trở thành vùng trồng cao su lớn nhất thế giới.
Việt Nam nằm trong câu chuyện ấy từ những ngày đầu: cây cao su được trồng thử ở Nha Trang cuối thế kỷ XIX, rồi đồn điền lan rộng ở miền Đông Nam Bộ thời Pháp thuộc. Bài này kể vì sao một thứ nhựa cây dính tay lại thành vật liệu của lốp xe, găng tay, gioăng máy, và vì sao đến nay lốp máy bay vẫn cần cao su từ cây.
Mủ cây và chuỗi phân tử biết co giãn
Khi người công nhân cạo một đường mỏng trên vỏ cây cao su, dòng mủ trắng đục chảy ra. Mủ không phải nhựa cây theo nghĩa thông thường mà là một hệ huyền phù: những hạt cao su li ti lơ lửng trong nước, được giữ không dính vào nhau bởi lớp protein bao quanh. Thêm axit, các hạt kết lại thành khối; ép và phơi khô thì thành tờ cao su sống.
Thành phần chính của cao su thiên nhiên là polyisopren, chuỗi dài nối từ hàng nghìn đơn vị isopren. Ở trạng thái nghỉ, các chuỗi cuộn tròn và rối vào nhau như một nắm sợi len. Kéo căng, các chuỗi duỗi ra; buông tay, chuyển động nhiệt kéo chúng cuộn lại. Độ đàn hồi của cao su vì vậy có bản chất khác lò xo kim loại: nó đến từ xu hướng các chuỗi trở về trạng thái hỗn độn hơn, một ví dụ quen thuộc trong sách nhiệt động học.
Nhưng cao su sống có hai nhược điểm lớn. Trời nóng, các chuỗi trượt lên nhau, vật liệu dính nhớp và bốc mùi; trời lạnh, nó cứng và giòn. Một đôi ủng cao su sống mùa hè chảy nhão, mùa đông nứt toác. Gần như toàn bộ lịch sử công nghiệp cao su thế kỷ XIX là cuộc tìm cách sửa hai nhược điểm ấy. Lời giải cuối cùng, như phần sau sẽ kể, không phải là tìm một loại mủ khác mà là thay đổi cấu trúc bên trong của chính các chuỗi phân tử, biến một đám sợi rời thành một tấm lưới.
Người châu Mỹ cổ và những quả bóng nảy
Các dân tộc ở Trung Mỹ đã làm cao su từ rất sớm, ít nhất từ thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên theo các hiện vật bóng cao su tìm thấy ở vùng duyên hải vịnh Mexico. Họ làm bóng đặc cho môn đánh bóng mang tính nghi lễ, làm đế dép, dây buộc, keo dán, và phủ mủ lên vải cho không thấm nước. Tên gọi "Olmec" mà người đời sau dùng cho một nền văn hoá cổ ở vùng này bắt nguồn từ tiếng Nahuatl, thường được dịch là "người của xứ cao su".
Một nghiên cứu cuối thập niên 1990 của các nhà khoa học vật liệu và khảo cổ đã chỉ ra rằng người Mesoamerica không dùng mủ thô mà trộn mủ với nước ép của một loài dây leo họ bìm bìm. Hợp chất trong nước ép làm cao su bền và nảy hơn, và bằng cách đổi tỷ lệ trộn, họ có thể làm ra cao su có tính chất khác nhau cho từng mục đích. Đó là một dạng xử lý vật liệu có chủ đích, ra đời hơn ba nghìn năm trước phát minh lưu hoá ở châu Âu.
Người châu Âu biết đến cao su qua các đoàn thám hiểm. Thế kỷ XVIII, nhà khoa học Pháp Charles Marie de La Condamine gửi mẫu mủ từ Nam Mỹ về Viện Hàn lâm Khoa học Paris và mô tả cách người bản địa dùng nó. Tiếng Pháp gọi vật liệu này là caoutchouc, từ một từ bản địa thường được giải thích là "cây chảy nước mắt", và chữ "cao su" trong tiếng Việt chính là phiên âm từ đó. Còn tên tiếng Anh "rubber" có gốc từ việc chà xoá: năm 1770, nhà hoá học Joseph Priestley ghi nhận rằng chất này xoá được vết bút chì.
Từ áo mưa Macintosh đến phát minh lưu hoá
Vải chống thấm, 1823. Nhà hoá học Scotland Charles Macintosh hoà cao su vào dung môi rồi kẹp lớp cao su giữa hai lớp vải, tạo ra vải không thấm nước. Áo khoác làm từ loại vải này phổ biến đến mức trong tiếng Anh, chữ mackintosh thành tên gọi chung của áo mưa. Nhưng nhược điểm nhiệt độ vẫn còn nguyên.
Charles Goodyear và lưu huỳnh. Nhà phát minh người Mỹ Charles Goodyear dành nhiều năm thử trộn cao su với đủ loại chất. Năm 1839, ông phát hiện hỗn hợp cao su với lưu huỳnh khi bị nung nóng biến thành vật liệu đàn hồi ổn định, không chảy khi nóng, không giòn khi lạnh. Chuyện ông vô tình làm rơi hỗn hợp lên bếp lò nóng được kể rất nhiều; đó là phiên bản phổ biến, chi tiết thì không thể kiểm chứng. Ông được cấp bằng sáng chế ở Mỹ năm 1844 và gặp nhiều tranh chấp, cuộc đời vướng nợ nần dù phát minh của ông nuôi cả một ngành công nghiệp.
Thomas Hancock ở Anh. Thomas Hancock, người đã phát minh máy nhào cao su, được cấp bằng sáng chế về lưu hoá ở Anh năm 1843, sau khi được xem các mẫu cao su của Goodyear. Hai bên tranh chấp, và câu hỏi ai có quyền ưu tiên về lưu hoá tại Anh vẫn được nhắc như một vụ việc kinh điển về bằng sáng chế.
Lưu hoá làm gì bên trong vật liệu. Các nguyên tử lưu huỳnh tạo những cầu nối ngang giữa các chuỗi polyisopren. Chuỗi vẫn co duỗi được, nhưng không còn trượt hẳn qua nhau, nên vật liệu luôn trở về hình dạng ban đầu. Ít cầu nối cho cao su mềm như dây thun; nhiều cầu nối cho cao su cứng như ebonit, từng dùng làm vỏ bút máy, quân cờ, phím đàn.
Lốp hơi và cơn khát mủ cao su
Lốp bơm hơi được Robert William Thomson ở Scotland cấp bằng sáng chế từ giữa thập niên 1840, nhưng chưa thành công về thương mại. Năm 1888, John Boyd Dunlop, một bác sĩ thú y sống ở Belfast, làm lại ý tưởng lốp hơi cho xe đạp và lần này nó bùng lên cùng phong trào xe đạp, rồi ô tô. Một chiếc lốp cần nhiều cao su hơn hẳn đôi ủng hay tấm áo mưa, và số xe tăng theo cấp số. Nhu cầu cao su thế giới cuối thế kỷ XIX vì vậy tăng vọt.
Nguồn cung lúc đó chủ yếu là cây mọc hoang trong rừng Amazon và cây, dây leo cho mủ ở châu Phi. Ở Amazon, thời giá cao su lên cao biến những thành phố như Manaus thành nơi giàu có bậc nhất, trong khi những người khai thác mủ, nhiều người là dân bản địa và lao động nghèo, sống trong cảnh nợ nần và bị bóc lột nặng nề. Ở Nhà nước Tự do Congo dưới quyền cai trị cá nhân của vua Bỉ Leopold II, việc ép dân khai thác cao su gắn với bạo lực và tội ác quy mô lớn, được ghi nhận trong các báo cáo điều tra đầu thế kỷ XX và ngày nay được giới sử học coi là một trong những trang đen tối nhất của thời thuộc địa.
Cao su vì thế không chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Nó là ví dụ rõ về việc một vật liệu mới trong đời sống ở các nước công nghiệp có thể kéo theo những hệ quả nặng nề ở nơi khai thác nguyên liệu, một bài học vẫn được nhắc lại khi bàn về chuỗi cung ứng của các vật liệu khác hôm nay.
Hạt giống vượt đại dương và đồn điền châu Á
Năm 1876, Henry Wickham, một người Anh sống ở Brazil, chuyển khoảng bảy mươi nghìn hạt cây cao su từ Amazon về Vườn Thực vật Hoàng gia Kew ở London. Câu chuyện thường được kể như một vụ "buôn lậu", nhưng nhiều nhà sử học chỉ ra rằng lúc đó Brazil chưa có luật cấm xuất hạt giống; cách kể "trộm hạt" phần nào được chính Wickham và người đời sau tô đậm. Chỉ một phần nhỏ hạt nảy mầm; cây con được gửi sang Ceylon, tức Sri Lanka ngày nay, và Singapore.
Ở Singapore, nhà thực vật học Henry Nicholas Ridley nghiên cứu cách cạo mủ theo đường xoắn trên vỏ để lấy mủ nhiều lần mà không làm chết cây, và kiên trì vận động các chủ đồn điền trồng cao su. Đầu thế kỷ XX, đồn điền cao su lan nhanh ở Malaya, Sumatra, và chỉ trong khoảng hai thập kỷ, sản lượng cao su trồng ở châu Á vượt sản lượng khai thác rừng Amazon. Cây cao su ở châu Á còn có lợi thế là không bị loài nấm gây bệnh lá vốn tàn phá các đồn điền thử nghiệm ở Nam Mỹ.
Kỹ thuật cạo mủ đến nay vẫn gần giống thời Ridley. Người công nhân đi cạo từ sáng sớm, vì khi trời mát, áp suất trong các ống dẫn mủ của cây cao hơn và mủ chảy được lâu hơn trước khi đông lại ở miệng vết cạo. Mỗi nhát cạo chỉ bóc một lớp vỏ mỏng, để vỏ tái sinh dần qua nhiều năm khai thác.
Cây cao su ở Việt Nam và cao su tổng hợp
Cây cao su được đưa vào Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Bác sĩ Alexandre Yersin, người lập trạm nghiên cứu ở Nha Trang, được ghi nhận là một trong những người trồng thử và nghiên cứu cao su sớm ở đây, tại khu Suối Dầu, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà. Đầu thế kỷ XX, các công ty Pháp lập đồn điền rộng lớn trên đất đỏ bazan miền Đông Nam Bộ. Điều kiện sống và làm việc của công nhân cao su thời ấy rất khắc nghiệt, còn in trong câu ca dao quen thuộc "cao su đi dễ khó về, khi đi trai tráng khi về bủng beo". Ngày nay cao su được trồng nhiều ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và một phần miền Trung; các tỉnh như Đồng Nai sau khi hợp nhất với Bình Phước cũ, Tây Ninh, Gia Lai, Đắk Lắk có diện tích cao su lớn, và Việt Nam thuộc nhóm nước sản xuất, xuất khẩu cao su thiên nhiên lớn trên thế giới.
Song song với cao su từ cây là cao su tổng hợp. Thập niên 1930, các nhà hoá học Đức phát triển cao su styren – butađien, một loại cao su tổng hợp làm từ nguyên liệu dầu mỏ và than. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, khi các đồn điền Đông Nam Á bị cắt khỏi các nước Đồng minh, Mỹ triển khai một chương trình công nghiệp quy mô lớn để sản xuất cao su tổng hợp thay thế. Từ đó, cao su tổng hợp chiếm tỷ trọng lớn trong tổng lượng cao su tiêu thụ thế giới.
Tuy vậy, cao su thiên nhiên chưa bị thay thế. Trong những ứng dụng chịu tải nặng và nhiệt lớn như lốp máy bay, lốp xe tải, lốp xe công trình, cao su từ cây vẫn có những ưu điểm về độ bền xé và ít sinh nhiệt khi biến dạng liên tục mà vật liệu tổng hợp khó sánh. Chiếc lốp xe máy bạn đi hằng ngày thường là hỗn hợp của cả hai, cùng muội than, sợi bố và nhiều phụ gia khác, mỗi thành phần đảm nhận một phần việc.
Câu hỏi thường gặp
Cây cao su có nguồn gốc từ đâu?
Cây cao su cho mủ thương mại chủ yếu là loài Hevea brasiliensis, gốc ở lưu vực sông Amazon, Nam Mỹ. Ngoài loài này, nhiều loài cây và dây leo khác ở châu Mỹ, châu Phi, châu Á cũng cho mủ chứa cao su, nhưng sản lượng hoặc chất lượng thấp hơn nên ít được trồng quy mô lớn.
Lưu hoá cao su là gì?
Lưu hoá là quá trình nung cao su với lưu huỳnh và một số chất trợ, để tạo các cầu nối ngang giữa các chuỗi phân tử. Nhờ đó cao su giữ được độ đàn hồi trong một khoảng nhiệt độ rộng, không dính khi nóng, không giòn khi lạnh, bền với dầu và mài mòn hơn. Gần như mọi sản phẩm cao su kỹ thuật đều đã qua lưu hoá.
Vì sao công nhân cạo mủ cao su vào lúc trời chưa sáng?
Vào sáng sớm, nhiệt độ thấp và cây ít thoát hơi nước, áp suất trong các ống dẫn mủ dưới vỏ cây cao hơn, nên mủ chảy nhiều và lâu hơn trước khi đông lại ở vết cạo. Khi nắng lên, mủ đông nhanh, lượng thu được giảm. Lịch cạo cụ thể thay đổi theo vùng và theo mùa.
Henry Wickham có buôn lậu hạt cao su không?
Cách kể phổ biến gọi việc Wickham chuyển hạt cao su từ Brazil về Anh năm 1876 là buôn lậu. Nhiều nhà sử học cho rằng khi đó Brazil chưa có quy định cấm xuất khẩu hạt giống, nên chữ "buôn lậu" không chính xác về pháp lý, và câu chuyện đã được kịch tính hoá về sau, một phần bởi chính Wickham.
Cao su tổng hợp làm từ gì?
Phần lớn cao su tổng hợp làm từ các hoá chất gốc dầu mỏ như butađien, styren, isopren, cloropren, được trùng hợp thành chuỗi dài. Mỗi loại có tính chất riêng: có loại chịu dầu, có loại chịu nhiệt, có loại kín khí dùng làm săm. Sau khi trùng hợp, cao su tổng hợp cũng cần lưu hoá như cao su thiên nhiên.
Cục tẩy bút chì có liên quan gì đến cao su?
Có. Năm 1770, Joseph Priestley ghi nhận cao su xoá được vết chì, và tên tiếng Anh rubber bắt nguồn từ công dụng chà xoá này. Than chì bám lỏng trên bề mặt giấy, cao su dính hơn giấy nên kéo các hạt than chì đi. Nhiều cục tẩy ngày nay làm bằng nhựa vinyl thay vì cao su.