UyenBac.comUyên Bác
Chất liệu làm nên thế giới

Giấy ra đời như thế nào: từ xưởng giấy đời Hán đến bột gỗ và cuốn sách ố vàng

Giấy được làm ra từ đâu, Thái Luân có thật sự phát minh ra giấy, giấy đi sang Ả Rập và châu Âu thế nào, và vì sao sách in thế kỷ XX lại ố vàng nhanh hơn sách cổ.

Hands lifting a bamboo papermaking screen from a vat of pale pulp in a dim workshop in Bac Ninh, wet blank sheets stacked nearby, soft side light, close-up

Giấy là một tấm mỏng được tạo thành khi các sợi thực vật, đã được đập, ngâm cho rời ra trong nước, được vớt lên bằng khuôn lưới rồi để khô thành một lớp đan xen bám chặt vào nhau. Kỹ thuật này ra đời ở Trung Hoa, muộn nhất là vào thời Tây Hán, tức khoảng hai thế kỷ trước Công nguyên theo các mảnh giấy khảo cổ. Năm 105, viên quan Thái Luân dâng lên triều đình một cách làm giấy cải tiến; vì thế ông được ghi danh là người phát minh, dù các phát hiện khảo cổ cho thấy giấy đã có trước ông.

Từ Trung Hoa, nghề giấy lan sang Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam, sang thế giới Hồi giáo rồi châu Âu, và mỗi nơi đổi nguyên liệu, đổi khuôn. Thế kỷ XIX, giấy chuyển từ sợi vải vụn sang bột gỗ, rẻ đi nhiều lần nhưng kéo theo một hệ quả bất ngờ mà các thư viện vẫn đang phải xử lý: sách ố vàng và giòn vụn. Bài này đi qua từng chặng.

Giấy là gì, và vì sao giấy cói, da thuộc không phải giấy

Định nghĩa của người làm giấy khá chặt: giấy là tấm được tạo từ sợi đã tách rời rồi kết lại trong nước. Định nghĩa ấy loại ra hai vật liệu viết nổi tiếng của thời cổ. Giấy cói của Ai Cập làm bằng cách cắt lõi thân cây cói thành thanh mỏng, xếp hai lớp vuông góc, ép và phơi khô; các thanh vẫn nguyên, không hề bị phân rã thành sợi, nên về kỹ thuật nó là một tấm ép, giống chiếu hơn giấy. Chữ "paper" trong tiếng Anh lại bắt nguồn từ tên cây cói, nên sự nhầm lẫn đã nằm ngay trong từ ngữ.

Da thuộc để viết, tức da bê, da cừu được cạo, căng và phơi, là vật liệu chính của sách chép tay châu Âu thời Trung đại. Nó bền, viết được hai mặt, nhưng mỗi cuốn sách lớn ngốn da của cả một đàn gia súc. Ở Trung Hoa trước giấy, người ta viết trên thẻ tre, thẻ gỗ buộc thành cuộn, hoặc trên lụa. Thẻ tre nặng và cồng kềnh; lụa thì đắt.

Giấy thắng vì nó gom được ưu điểm của cả hai: nhẹ như lụa, rẻ như tre, làm được từ phế phẩm như vải rách, lưới đánh cá cũ, vỏ cây. Bản chất kỹ thuật của nó là lợi dụng một tính chất của sợi xenlulô: khi sợi được đập cho tơi và ướt, các bề mặt sợi tạo liên kết hiđrô với nhau lúc nước bay hơi. Không cần keo nào, tờ giấy tự giữ được hình dạng. Vì thế giấy ướt mềm nhũn: nước chen vào và cắt đứt chính những liên kết ấy.

Thái Luân và những mảnh giấy có trước Thái Luân

Sử sách Trung Hoa, cụ thể là Hậu Hán thư, chép rằng năm 105 Thái Luân, một hoạn quan phụ trách xưởng chế tác của triều Đông Hán, dâng lên vua phương pháp làm giấy từ vỏ cây, đầu gai, vải rách và lưới cũ. Trong nhiều thế kỷ, đó là câu trả lời chuẩn cho câu hỏi ai phát minh ra giấy.

Khảo cổ học thế kỷ XX làm bức tranh phức tạp hơn. Ở nhiều di chỉ phía tây bắc Trung Quốc, các nhà khảo cổ tìm thấy những mảnh giấy được xác định thuộc thời Tây Hán, sớm hơn Thái Luân khoảng hai đến ba thế kỷ; trên một số mảnh còn có nét vẽ hoặc chữ. Giới nghiên cứu hiện nay phần lớn coi giấy là sản phẩm hình thành dần trong giới thợ thủ công, có thể ban đầu dùng để gói, lót, rồi mới dùng để viết; vai trò của Thái Luân là cải tiến, chuẩn hoá và được triều đình công nhận. Niên đại cụ thể của từng mảnh giấy sớm vẫn còn được bàn, nên cách nói thận trọng là "giấy đã có từ thời Tây Hán".

Dù vậy, việc giấy gắn với tên Thái Luân không phải là sai hoàn toàn. Một kỹ thuật chỉ thay đổi xã hội khi nó được làm ra đều đặn, với nguyên liệu rẻ, ở quy mô lớn. Sau thời Đông Hán, giấy dần thay thế thẻ tre trong giấy tờ hành chính, và đến khoảng thế kỷ IV thì đã là vật liệu viết chủ yếu ở Trung Hoa. Từ giấy mới có in khắc gỗ, rồi tiền giấy, rồi những thư viện sách in khổng lồ đời Tống.

Cách làm một tờ giấy thủ công, bước nào cũng có lý do

Dù là giấy dó Việt Nam, giấy washi Nhật hay giấy vải vụn châu Âu, quy trình thủ công có chung một khung. Hiểu từng bước là hiểu vì sao tờ giấy có độ bền, độ mịn khác nhau.

  1. Chọn và ngâm nguyên liệu. Vỏ cây, cây gai, tre non hay vải vụn được ngâm nước, có khi ngâm với vôi hoặc nước tro, để làm mềm và rửa bớt các chất không phải xenlulô như keo, sáp, chất gỗ.
  2. Nấu và đập. Nguyên liệu được nấu lâu rồi giã bằng chày, cối hoặc đập trên đá cho đến khi sợi tách tơi nhưng không gãy quá vụn. Đập kỹ thì giấy mịn và chắc; đập quá tay thì sợi ngắn, giấy giòn.
  3. Khuấy thành dịch bột. Bột sợi được đánh tan trong bể nước lớn. Ở Đông Á, người ta thường thêm nhớt từ một số loài cây để sợi lơ lửng đều và chậm lắng, giúp tờ giấy mỏng mà đồng đều.
  4. Xeo giấy. Người thợ nhúng khuôn có mành tre hoặc lưới đồng vào bể, vớt lên một lớp bột mỏng, lắc nhẹ cho sợi đan chéo nhau, để nước rút qua mành. Động tác này quyết định độ dày và độ đều của tờ giấy.
  5. Ép và phơi. Các lớp giấy ướt được xếp chồng, ép cho ráo nước rồi tách từng tờ ra phơi hoặc dán lên tường ấm cho khô.
  6. Hồ và là. Với giấy để viết mực nước, người ta phủ thêm một lớp hồ để mực không loang, rồi miết cho mặt giấy láng.

Nhìn tờ giấy thủ công dưới ánh sáng, bạn có thể thấy những vệt song song mờ: đó là dấu của các nan mành tre hoặc dây lưới của khuôn. Ở châu Âu, thợ còn uốn dây đồng thành hình biểu tượng gắn lên lưới để tạo hình chìm, dấu hiệu riêng của từng xưởng, nay là một nguồn quan trọng để giới nghiên cứu xác định niên đại giấy cổ.

Đường đi của giấy: Samarkand, Baghdad và các xưởng ở Tây Ban Nha, Ý

Kỹ thuật làm giấy sang Triều Tiên và Nhật Bản khoảng thế kỷ VI – VII. Về hướng tây, câu chuyện được kể nhiều nhất là sau trận Talas năm 751 giữa quân nhà Đường và quân Abbasid, một số tù binh người Hán biết làm giấy đã truyền nghề ở Samarkand. Nhiều nhà sử học ngày nay xem câu chuyện này thận trọng: giấy có thể đã đến Trung Á qua con đường buôn bán sớm hơn, và chuyện tù binh có thể là cách người đời sau giải thích gọn một quá trình kéo dài. Điều ít tranh cãi là đến cuối thế kỷ VIII, Baghdad đã có xưởng giấy, và giấy nhanh chóng thành vật liệu của bộ máy hành chính và học thuật trong thế giới Hồi giáo.

Thợ Ả Rập thích nghi nghề giấy với nguyên liệu tại chỗ: thiếu vỏ cây dâu và cây gai kiểu Trung Hoa, họ dùng vải lanh, vải bông cũ. Giấy vải vụn từ đó trở thành truyền thống của phương Tây suốt gần một nghìn năm.

Giấy vào châu Âu qua Tây Ban Nha thời Hồi giáo cai trị, với xưởng giấy ở Xàtiva được nhắc từ thế kỷ XII. Đến thế kỷ XIII, các xưởng ở Fabriano, miền trung nước Ý, đưa vào ba cải tiến quan trọng: dùng búa đập chạy bằng sức nước thay cho cối giã tay, hồ giấy bằng keo động vật để hợp với bút lông chim, và hình chìm. Khi máy in chữ rời của Gutenberg ra đời giữa thế kỷ XV, châu Âu đã có sẵn mạng lưới xưởng giấy, và chính nguồn giấy dồi dào ấy làm cho sách in bùng lên nhanh.

Giấy dó và giấy của người Việt

Ở Việt Nam, loại giấy truyền thống nổi tiếng nhất là giấy dó, làm từ vỏ cây dó, một loài cây bụi mọc ở trung du và miền núi phía Bắc. Vỏ dó cho sợi dài, dai, nên tờ giấy mỏng mà khó rách, thấm mực tốt, chịu được thời gian nếu giữ khô ráo. Giấy dó là nền của văn bản Hán Nôm, của sắc phong, gia phả, và là chất liệu in tranh dân gian Đông Hồ, nơi người thợ quét thêm lớp điệp làm từ vỏ sò nghiền để mặt giấy óng ánh.

Ở kinh thành Thăng Long xưa, vùng ven Hồ Tây nổi tiếng với các làng làm giấy như Yên Thái, Hồ Khẩu, đến mức tên "giấy Bưởi" vẫn còn trong văn chương. Các phường giấy này đã mai một gần hết trong thế kỷ XX khi đô thị lan rộng và giấy công nghiệp rẻ hơn. Nghề giấy dó hiện chủ yếu được giữ ở một vài làng tại tỉnh Bắc Ninh và vài địa phương khác, phần lớn phục vụ tranh, thư pháp, phục chế tài liệu cổ.

Thời điểm nghề giấy đến đất Việt chưa thể xác định chính xác. Do vị trí gần Trung Hoa và việc dùng chữ Hán trong hành chính từ rất sớm, giới nghiên cứu cho rằng người Việt biết dùng giấy từ khá sớm, nhưng niên đại cụ thể của nghề làm giấy tại chỗ vẫn còn bỏ ngỏ. Đây là chỗ nên dừng ở mức "từ lâu đời" thay vì đưa ra một con số mà không có tư liệu chắc chắn đi kèm.

Từ giấy vải vụn sang bột gỗ: máy xeo và cái giá phải trả

Cơn khát vải vụn. Đến thế kỷ XVIII, báo chí và sách in tăng vọt ở châu Âu, Bắc Mỹ trong khi vải vụn có hạn. Thiếu nguyên liệu trở thành vấn đề thật của ngành giấy, có nơi cấm xuất khẩu vải vụn, có nơi kêu gọi dân chúng thu gom giẻ rách.

Máy xeo giấy liên tục. Năm 1799, Louis-Nicolas Robert ở Pháp được cấp bằng sáng chế cho chiếc máy làm giấy thành một dải liên tục trên băng lưới chạy vòng. Ý tưởng được anh em Fourdrinier tài trợ phát triển ở Anh đầu thế kỷ XIX, và loại máy này đến nay vẫn mang tên họ. Từ đây giấy không còn là từng tờ nữa mà là cuộn dài hàng cây số.

Bột gỗ cơ học và bột gỗ hoá học. Thập niên 1840, kỹ thuật mài gỗ thành bột được phát triển ở Đức; nửa sau thế kỷ XIX, các quy trình nấu gỗ bằng hoá chất ra đời, trong đó quy trình kraft cuối thế kỷ cho bột giấy rất dai và nay là phương pháp phổ biến nhất thế giới. Gỗ có ở khắp nơi, nên giá giấy giảm mạnh, mở đường cho báo giá rẻ, sách phổ thông, bao bì giấy.

Sách ố vàng và giòn vụn. Giấy làm từ gỗ mài còn nhiều lignin, chất gắn kết thớ gỗ, dễ ôxi hoá và ngả vàng khi gặp ánh sáng. Thêm vào đó, cách hồ giấy bằng nhựa thông và phèn phổ biến từ thế kỷ XIX tạo ra môi trường axit, làm chuỗi xenlulô đứt dần. Kết quả là nhiều sách, báo in từ giữa thế kỷ XIX đến nửa sau thế kỷ XX giòn tới mức gãy vụn khi lật, trong khi nhiều sách chép tay trên giấy vải vụn hàng trăm năm tuổi vẫn còn dẻo. Từ cuối thế kỷ XX, giấy không axit dần trở thành chuẩn cho sách và tài liệu lưu trữ.

Giấy và rừng hôm nay. Ngày nay một phần lớn bột giấy đến từ rừng trồng và giấy tái chế. Sợi giấy ngắn đi mỗi lần tái chế, nên không thể quay vòng mãi; ngành giấy luôn phải bổ sung sợi mới. Đó là lý do giấy tái chế thường dùng cho bìa hộp, giấy vệ sinh, giấy báo hơn là giấy viết cao cấp.

Câu hỏi thường gặp

Thái Luân có phải người phát minh ra giấy không?

Sử sách ghi ông dâng phương pháp làm giấy năm 105, nhưng các mảnh giấy khảo cổ thời Tây Hán cho thấy giấy đã có trước đó khoảng hai thế kỷ. Cách hiểu phổ biến của giới nghiên cứu hiện nay là Thái Luân cải tiến và chuẩn hoá kỹ thuật, được triều đình ghi nhận, chứ không phải người đầu tiên làm ra giấy.

Vì sao giấy báo cũ nhanh vàng còn giấy in văn phòng giữ trắng lâu?

Giấy báo thường làm từ bột gỗ cơ học còn nhiều lignin, chất này ôxi hoá và ngả vàng khi gặp ánh sáng, không khí. Giấy văn phòng làm từ bột hoá học đã tách gần hết lignin và được tẩy trắng, nhiều loại còn hồ theo cách không axit, nên bền màu hơn hẳn.

Giấy dó khác giấy công nghiệp ở điểm nào?

Giấy dó làm từ sợi vỏ cây dó dài và dai, được đập tay nên sợi ít bị cắt ngắn, vì vậy tờ giấy mỏng mà khó rách, mềm và thấm mực tốt. Giấy công nghiệp thường dùng sợi gỗ ngắn hơn, có thêm chất độn và hồ để mặt giấy phẳng, trắng, in nhanh, phù hợp sản xuất số lượng lớn.

Hình chìm trên giấy là gì và để làm gì?

Hình chìm là chỗ giấy mỏng hơn hoặc dày hơn xung quanh, chỉ thấy rõ khi soi dưới ánh sáng. Thợ châu Âu tạo nó bằng cách gắn dây kim loại uốn thành hình lên lưới khuôn. Ban đầu đó là dấu của xưởng; về sau hình chìm được dùng để chống làm giả trên tiền giấy và giấy tờ có giá trị.

Giấy cói Ai Cập có phải là giấy không?

Theo định nghĩa kỹ thuật thì không. Giấy cói làm bằng cách xếp chồng các thanh mỏng cắt từ thân cây cói rồi ép khô, các thanh vẫn giữ nguyên chứ không bị tách thành sợi rồi kết lại trong nước như giấy thật. Tuy vậy, từ "paper" trong nhiều thứ tiếng châu Âu lại bắt nguồn từ tên cây cói.

Giấy có thể tái chế bao nhiêu lần?

Mỗi lần tái chế, sợi xenlulô bị cắt ngắn và yếu đi, nên số vòng có giới hạn. Con số thường được nêu trong tài liệu ngành là khoảng năm đến bảy lần, tuỳ loại giấy và công nghệ. Vì vậy giấy tái chế luôn cần được trộn thêm một phần sợi mới để giữ độ bền.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138