Nhôm chiếm khoảng tám phần trăm khối lượng vỏ Trái Đất, nhiều nhất trong các kim loại, nhưng nó bám chặt với ôxi đến mức con người chỉ tách được những hạt nhôm đầu tiên vào thập niên 1820. Suốt mấy chục năm sau đó, nhôm đắt đến mức được trưng bày cạnh vàng bạc. Chỉ đến năm 1886, khi hai nhà phát minh ở Mỹ và Pháp cùng tìm ra cách điện phân nhôm, kim loại này mới rẻ dần và trở thành vỏ lon, giấy gói, khung cửa, thân máy bay.
Ít chất liệu nào có quãng đời đảo chiều mạnh như vậy: từ báu vật của triển lãm thế giới thành thứ người ta vò nát rồi vứt sau khi uống. Bài này kể vì sao nhôm khó lấy, ai đã lấy được nó, quy trình từ quặng đỏ đến thỏi bạc, vì sao nhôm không gỉ như sắt, và vì sao tái chế một vỏ lon lại có ý nghĩa lớn đến thế về năng lượng.
Nhiều nhất mà khó lấy nhất
Trong vỏ Trái Đất, nhôm chỉ đứng sau ôxi và silic về khối lượng. Nó có mặt trong đất sét, đá granit, mica, trường thạch, tức là gần như dưới mọi bước chân. Thế nhưng không ai tìm thấy những cục nhôm kim loại nằm sẵn trong tự nhiên như vàng hay đồng. Lý do là nhôm có ái lực rất mạnh với ôxi: nguyên tử nhôm nào lộ ra cũng nhanh chóng kết hợp với ôxi thành nhôm ôxít, một hợp chất cực kỳ bền.
Với sắt, người xưa dùng than nung đỏ để giật ôxi ra khỏi quặng. Với nhôm, cách đó vô dụng: ở nhiệt độ lò thời ấy, cacbon không đủ sức tách ôxi khỏi nhôm. Vì vậy dù đã dùng hợp chất của nhôm từ thời cổ, như phèn chua để cầm màu nhuộm vải, làm trong nước hay thuộc da, con người không hề biết trong phèn có một kim loại.
Người Việt cũng quen với phèn chua từ lâu: đánh phèn vào chum nước đục cho cặn lắng xuống, dùng phèn để giữ màu khi nhuộm, ngâm phèn cho măng, cho mứt giòn. Cơ chế làm trong nước là các ion nhôm tạo thành hiđrôxít dạng keo, gom các hạt bùn lơ lửng thành cụm đủ nặng để chìm. Nhà máy nước hiện đại vẫn dùng muối nhôm theo đúng nguyên lý ấy, chỉ là định lượng chính xác hơn. Hàng nghìn năm con người dùng nhôm hằng ngày mà chưa từng nhìn thấy nhôm.
Đến đầu thế kỷ XIX, các nhà hoá học châu Âu đã đoán rằng "đất phèn", tức nhôm ôxít, là ôxít của một kim loại chưa biết. Nhà hoá học Anh Humphry Davy, người tách được natri và kali bằng điện, đã thử tách nhôm nhưng không thành; ông đặt tên cho nguyên tố giả định ấy, và tên gọi về sau tồn tại song song hai dạng: aluminium ở Anh và nhiều nước, aluminum ở Mỹ. Chữ "nhôm" trong tiếng Việt được cho là phiên âm từ dạng tiếng Pháp aluminium, đọc gọn lại.
Những gam nhôm đầu tiên và thời kỳ "bạc từ đất sét"
Ørsted và Wöhler mở đầu. Năm 1825, nhà vật lý Đan Mạch Hans Christian Ørsted báo cáo đã thu được một lượng nhỏ nhôm không tinh khiết bằng cách khử nhôm clorua với hỗn hống kali. Năm 1827, nhà hoá học Đức Friedrich Wöhler cải tiến phương pháp và thu được bột nhôm; khoảng hai mươi năm sau ông mới có được những hạt đủ lớn để mô tả tính chất.
Sainte-Claire Deville làm nhôm thành thỏi. Giữa thập niên 1850, nhà hoá học Pháp Henri Sainte-Claire Deville thay kali bằng natri rẻ hơn và đưa quy trình lên quy mô xưởng nhỏ. Tại Triển lãm Thế giới Paris năm 1855, những thỏi nhôm được trưng bày như một kim loại mới lạ, được nhắc với cái tên "bạc từ đất sét". Giá nhôm giảm nhiều so với trước nhưng vẫn rất đắt.
Giai thoại bàn tiệc hoàng đế. Sách phổ biến khoa học hay kể Hoàng đế Napoléon III dùng bộ dao dĩa bằng nhôm cho khách quý nhất, còn khách thường dùng vàng. Câu chuyện được nhắc lại rất nhiều nhưng nguồn gốc ban đầu khó truy được, nên nên coi đây là giai thoại minh hoạ cho việc nhôm từng hiếm, không phải sự kiện đã được xác minh chi tiết.
Chóp nhôm trên Đài tưởng niệm Washington. Năm 1884, đỉnh Đài tưởng niệm Washington ở Mỹ được gắn một khối chóp nhỏ bằng nhôm đúc, vừa làm đầu thu sét vừa là món trang trí đắt giá. Đây là một trong những vật thể bằng nhôm lớn nhất thời ấy, chỉ khoảng hai năm trước khi nhôm thôi là của hiếm.
Năm 1886: hai người, hai nước, một phương pháp
Năm 1886, Charles Martin Hall ở Mỹ và Paul Héroult ở Pháp, làm việc độc lập, cùng tìm ra cách sản xuất nhôm bằng điện phân. Ý tưởng then chốt là hoà tan nhôm ôxít vào criolit nóng chảy, một khoáng chất chứa nhôm, natri và flo. Nhôm ôxít nguyên chất chỉ chảy ở hơn hai nghìn độ, nhưng tan trong criolit nóng chảy ở khoảng chín trăm năm mươi độ. Cho dòng điện lớn chạy qua bể, nhôm lỏng tách ra và đọng xuống đáy, còn ôxi kết hợp với điện cực than và cháy dần thành khí.
Sự trùng hợp giữa hai người được nhắc nhiều: cả hai sinh năm 1863 và cùng mất năm 1914, và phương pháp đến nay vẫn mang tên chung Hall – Héroult. Điều kiện để phát minh này thành công là điện: máy phát điện công nghiệp mới trở nên đủ mạnh và đủ rẻ trong cùng giai đoạn. Không có dòng điện hàng chục nghìn ampe, ý tưởng điện phân chỉ nằm trên giấy.
Năm 1888, nhà hoá học Áo Carl Josef Bayer hoàn thiện phương pháp tinh chế nhôm ôxít từ quặng bauxite bằng dung dịch xút. Hai quy trình Bayer và Hall – Héroult ghép lại thành dây chuyền sản xuất nhôm vẫn được dùng gần như nguyên vẹn về nguyên lý đến ngày nay. Trong vài thập kỷ, giá nhôm giảm xuống còn một phần nhỏ so với thời Deville, và nhôm bước vào đời sống thường ngày.
Từ quặng đỏ đến thỏi nhôm sáng
Dây chuyền nhôm ngày nay gồm hai nhà máy khác hẳn nhau: nhà máy alumin xử lý quặng, nhà máy điện phân biến alumin thành kim loại. Mỗi bước để lại một bài toán kỹ thuật và môi trường riêng.
- Khai thác bauxite. Quặng bauxite, đặt tên theo làng Les Baux ở miền nam nước Pháp nơi nó được mô tả sớm, là đất đá phong hoá giàu nhôm hiđrôxít, thường có màu đỏ nâu vì lẫn ôxít sắt.
- Hoà tách bằng xút. Quặng nghiền được nấu với dung dịch natri hiđrôxít nóng dưới áp suất. Nhôm tan vào dung dịch, còn sắt, silic và các tạp chất khác lắng thành bã gọi là bùn đỏ.
- Kết tủa và nung. Dung dịch được làm nguội, cho mầm tinh thể để nhôm hiđrôxít kết tủa, rồi nung ở nhiệt độ cao thành bột alumin trắng như bột mì.
- Điện phân. Alumin được hoà vào bể criolit nóng chảy trong các bình điện phân xếp thành dãy dài; dòng điện rất lớn tách nhôm lỏng ở đáy bình.
- Đúc và pha hợp kim. Nhôm lỏng được hút ra, pha thêm magiê, silic, đồng, kẽm hay mangan tuỳ mục đích, rồi đúc thành thỏi, tấm, phôi để cán, đùn, kéo.
Hai điểm nóng của dây chuyền là bùn đỏ và điện. Bùn đỏ có tính kiềm mạnh, khối lượng lớn, phải chứa trong hồ có kiểm soát; cách xử lý và tái sử dụng nó là đề tài nghiên cứu lâu năm. Còn điện phân ngốn điện khổng lồ, đến mức các nhà máy nhôm thường đặt gần nguồn thuỷ điện hoặc điện giá rẻ. Ở Việt Nam, Tây Nguyên có trữ lượng bauxite lớn; hai nhà máy alumin Tân Rai và Nhân Cơ nay đều thuộc tỉnh Lâm Đồng, sau khi Đắk Nông cũ hợp nhất vào Lâm Đồng. Các dự án bauxite này từng là đề tài thảo luận rộng rãi về môi trường khi được triển khai.
Vì sao nhôm nhẹ mà không gỉ như sắt
Nhôm có khối lượng riêng chỉ khoảng một phần ba của thép. Một khung cửa, một thân xe hay một chiếc máy bay bằng nhôm vì thế nhẹ hơn nhiều so với cùng kích thước bằng thép. Nhôm nguyên chất lại khá mềm; sức mạnh của nhôm dùng trong kỹ thuật đến từ hợp kim. Đầu thế kỷ XX, nhà luyện kim Đức Alfred Wilm phát hiện một hợp kim nhôm pha đồng, magiê và mangan tự cứng dần sau khi nhiệt luyện, hiện tượng gọi là hoá già. Hợp kim ấy, được biết với tên duralumin, trở thành vật liệu của khí cầu và máy bay, mở đầu mối gắn bó giữa nhôm và ngành hàng không.
Nghịch lý là chính tính "ham ôxi" khiến nhôm khó luyện lại là lý do nó bền ngoài trời. Khi gặp không khí, bề mặt nhôm lập tức phủ một lớp nhôm ôxít mỏng vài phần triệu milimét, đặc, trong suốt, bám chắc. Khác với gỉ sắt bong tróc, lớp này đóng kín bề mặt và ngăn quá trình ôxi hoá đi sâu. Nồi nhôm để lâu xỉn màu chính là vì lớp ôxít dày dần, không phải vì kim loại bị ăn mòn hết.
Người ta còn chủ động làm dày lớp áo này bằng điện, quy trình gọi là anod hoá. Lớp ôxít dày có nhiều lỗ li ti, có thể nhuộm màu rồi bịt kín, cho ra những khung cửa màu đồng, màu đen hay vỏ máy tính bằng nhôm nhiều màu. Tuy vậy lớp ôxít không chịu được môi trường kiềm mạnh hoặc axit mạnh, và nhôm tiếp xúc trực tiếp với một số kim loại khác trong môi trường ẩm có thể bị ăn mòn điện hoá, điều người làm cửa và đóng tàu đều phải tính.
Vỏ lon, giấy bạc và bài toán năng lượng
Trong bếp, nhôm có mặt qua giấy bạc gói đồ ăn. Người Việt gọi nó là giấy bạc hay giấy thiếc, và cái tên sau có lý do lịch sử: trước khi nhôm rẻ, lá mỏng để gói hàng được làm bằng thiếc. Đầu thế kỷ XX, lá nhôm cán mỏng dần thay thế lá thiếc vì nhẹ hơn, rẻ hơn và không để lại mùi kim loại, nhưng tên cũ vẫn ở lại trong ngôn ngữ nhiều nước.
Lon nước uống bằng nhôm phổ biến từ khoảng thập niên 1960, khi kỹ thuật dập vuốt cho phép làm thân lon liền một khối với thành rất mỏng. Một vỏ lon là một bài tập kỹ thuật thú vị: thành mỏng hơn sợi tóc mấy lần nhưng chịu được áp suất khí bên trong nhờ hình trụ và đáy lõm hình vòm.
Chính ở vỏ lon mà ý nghĩa của tái chế nhôm hiện rõ nhất. Sản xuất nhôm từ alumin cần lượng điện rất lớn, còn nấu chảy nhôm cũ chỉ cần một phần nhỏ, thường được nêu là khoảng năm phần trăm năng lượng so với làm nhôm mới. Nhôm cũng không suy giảm tính chất cơ bản khi nấu lại, nên một vỏ lon có thể quay về thành vỏ lon. Ở Việt Nam, mạng lưới đồng nát thu mua lon nhôm, nồi nhôm hỏng từ lâu đã vận hành như một hệ thống tái chế tự phát, trước cả khi chữ "kinh tế tuần hoàn" xuất hiện trên báo.
Một công dụng nữa ai cũng gặp là khung cửa nhôm kính. Nhôm mềm đủ để đùn ép: phôi nhôm nung nóng bị nén qua một khuôn thép có lỗ hình dạng phức tạp, chui ra thành thanh dài có tiết diện y hệt lỗ khuôn, giống kem đánh răng bóp ra khỏi tuýp. Nhờ vậy, những thanh định hình có rãnh, gờ, hốc rỗng để lắp kính và gioăng được sản xuất hàng loạt, nhẹ và không cần sơn chống gỉ như thép. Đây là lý do nhôm thay thế dần khung gỗ, khung sắt ở cửa sổ nhà phố Việt Nam từ cuối thế kỷ XX.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phát hiện ra nhôm?
Không có một người duy nhất. Humphry Davy đề xuất sự tồn tại và tên gọi của nguyên tố nhưng không tách được. Hans Christian Ørsted năm 1825 và Friedrich Wöhler năm 1827 lần lượt thu được nhôm kim loại ở dạng chưa tinh khiết hoặc dạng bột. Henri Sainte-Claire Deville đưa nó thành sản phẩm xưởng, còn Hall và Héroult làm nó trở nên rẻ.
Vì sao nhôm từng đắt hơn cả bạc?
Vì trước năm 1886, nhôm chỉ tách được bằng phản ứng với natri hoặc kali kim loại, bản thân các chất này đã đắt và khó sản xuất. Quy trình phức tạp, sản lượng nhỏ nên giá rất cao. Khi phương pháp điện phân ra đời và điện công nghiệp rẻ đi, giá nhôm giảm rất nhanh trong vài thập kỷ.
Bùn đỏ là gì?
Bùn đỏ là phần bã còn lại sau khi hoà tách nhôm khỏi quặng bauxite bằng dung dịch xút. Nó chứa ôxít sắt, ôxít silic, titan và còn tính kiềm mạnh. Mỗi tấn alumin sản xuất ra để lại một lượng bùn đỏ lớn, phải chứa trong hồ có đê bao và giám sát. Tìm cách tận dụng bùn đỏ là hướng nghiên cứu của nhiều nước.
Nồi nhôm bị xỉn đen có phải đã hỏng không?
Lớp xỉn thường là lớp nhôm ôxít dày lên hoặc cặn khoáng từ nước, không có nghĩa nồi bị thủng hay mòn hết. Nhôm có thể phản ứng với thức ăn rất chua hoặc rất mặn để lâu. Về chuyện dùng đồ nhôm có ảnh hưởng sức khoẻ hay không, bài này không đưa ra lời khuyên; bạn nên tham khảo khuyến nghị của cơ quan y tế.
Vì sao máy bay làm bằng nhôm mà không làm bằng thép?
Vì với cùng một độ bền cần thiết, hợp kim nhôm cho kết cấu nhẹ hơn nhiều so với thép, và trọng lượng là yếu tố sống còn của máy bay. Từ cuối thế kỷ XX, vật liệu composite sợi cacbon chiếm tỷ lệ ngày càng lớn trong thân và cánh các dòng máy bay mới, nhưng hợp kim nhôm vẫn được dùng rất rộng rãi.