Sứ ra đời ở Trung Hoa: từ nghề gốm men nung nhiệt độ cao, thợ gốm phương Bắc và phương Nam dần làm ra loại đồ trắng, cứng, gõ kêu trong, mỏng tới mức ánh sáng xuyên qua được. Mốc "sứ thật đầu tiên" tuỳ cách định nghĩa: nhiều học giả Trung Quốc đặt nó vào thời Đông Hán, còn theo chuẩn châu Âu về độ trắng và độ thấu quang thì phải đến khoảng thời Tuỳ – Đường. Dù chọn mốc nào, Trung Hoa đã làm sứ hơn một nghìn năm trước khi châu Âu tìm ra công thức vào đầu thế kỷ XVIII.
Câu chuyện của sứ vì thế là câu chuyện của một bí quyết kỹ thuật: thứ đất nào, nung ở nhiệt độ nào, và vì sao những thứ tưởng đơn giản ấy khiến các vương triều châu Âu tốn cả thế kỷ, cả gia tài để giải mã. Bài này cũng phân biệt rõ gốm, sành, sứ, ba chữ người Việt hay dùng lẫn, và nhìn lại đồ hoa lam Việt Nam trong dòng chảy chung.
Gốm, sành, sứ: khác nhau ở đất và ở lửa
Trong tiếng Việt hằng ngày, "gốm sứ" thường được gọi chung. Người làm nghề và giới nghiên cứu phân biệt khá rõ ba nhóm, chủ yếu theo loại đất và nhiệt độ nung, vì hai yếu tố này quyết định bên trong vật liệu có bao nhiêu phần đã chảy thành thuỷ tinh.
| Nhóm | Đất và nhiệt độ | Tính chất |
|---|---|---|
| Gốm đất nung | Đất sét thường, nung thấp, thường dưới khoảng một nghìn độ | Xương xốp, thấm nước nếu không tráng men, gõ tiếng đục; nồi đất, chum vại, ngói, gạch |
| Sành (gốm đá) | Đất sét chịu lửa, nung khoảng một nghìn hai trăm đến một nghìn ba trăm độ | Xương đặc, gần như không thấm nước dù không men, gõ kêu chắc nhưng không thấu quang; chum sành, bình sành |
| Sứ | Cao lanh trộn đá sứ hoặc trường thạch, nung khoảng một nghìn hai trăm năm mươi đến hơn một nghìn ba trăm độ | Xương trắng, rất đặc, mỏng thì ánh sáng xuyên qua, gõ ngân trong; bát đĩa sứ, sứ cách điện, sứ vệ sinh |
Ranh giới giữa sành và sứ không hoàn toàn sắc nét, và đây chính là gốc của tranh luận về niên đại sứ. Tiếng Hán dùng chữ "từ" để gọi chung mọi đồ men nung nhiệt độ cao, bao gồm cả nhiều loại mà phương Tây xếp vào gốm đá. Vì thế khi một tài liệu Trung Quốc nói "sứ có từ thời Đông Hán" còn một tài liệu châu Âu nói "sứ ra đời thời Đường", hai bên có thể đang không nói về cùng một thứ.
Một cách tự kiểm đơn giản: soi đáy bát chỗ không tráng men. Xương sứ trắng mịn, gần như không hút nước khi nhỏ một giọt lên; xương gốm đất nung ngả đỏ, nâu và hút nước ngay.
Bên trong lò nung: điều gì biến đất thành sứ
Nguyên liệu cốt lõi của sứ là cao lanh, một loại đất sét trắng giàu khoáng kaolinit, rất ít sắt nên nung không ngả màu. Tên gọi quốc tế kaolin bắt nguồn từ Cao Lĩnh, tên một ngọn đồi gần Cảnh Đức Trấn ở tỉnh Giang Tây, nơi khai thác loại đất này từ lâu. Cao lanh một mình rất khó nung chảy; nó tạo khung xương chịu lửa cho món đồ không bị sụp trong lò.
Thành phần thứ hai là thứ đá chứa trường thạch, người Trung Hoa gọi là đá sứ. Khi nung lên trên một nghìn hai trăm độ, trường thạch chảy thành pha thuỷ tinh, len vào giữa các hạt khoáng và gắn chúng lại. Cùng lúc, kaolinit biến đổi và sinh ra những tinh thể hình kim rất nhỏ tên là mullit, đan xen như cốt thép trong bê tông. Thuỷ tinh lấp kín lỗ rỗng nên sứ không thấm nước và cho ánh sáng đi qua; tinh thể mullit làm nó cứng và bền.
Muốn có những phản ứng ấy cần lò đủ nóng và giữ nhiệt đủ lâu. Thợ gốm Trung Hoa từ sớm đã xây lò rồng dài men theo sườn đồi, lợi dụng độ dốc để kéo gió, rồi về sau là các kiểu lò hình quả trứng ở Cảnh Đức Trấn. Kiểm soát lửa và không khí trong lò còn quyết định màu men: cùng một loại men chứa sắt, nung thiếu ôxi cho màu xanh ngọc, đủ ôxi lại ra màu vàng nâu. Bí quyết nằm ở sự kết hợp đúng đất, đúng đá, đúng lò và kinh nghiệm canh lửa, nên không dễ sao chép chỉ bằng cách nhìn sản phẩm.
Từ men ngọc đến thanh hoa: nghìn năm sứ Trung Hoa
Đồ gốm men tro nung nhiệt độ cao xuất hiện ở Trung Hoa từ thời Thương, được gọi là "tiền sứ". Đến thời Đông Hán, các lò ở vùng Chiết Giang ngày nay làm ra đồ men xanh có xương đặc, nhiều học giả Trung Quốc xem là sứ thật đầu tiên. Thời Đường, người ta nói đến hai dòng nổi tiếng: đồ trắng của lò Hình ở phương Bắc và đồ men xanh của lò Việt ở phương Nam. Thời Tống, nghề sứ đạt độ tinh tế được giới sưu tầm đời sau xếp vào hàng mẫu mực, với những dòng men đơn sắc trầm, rạn và các danh lò mà tên tuổi được nhắc mãi.
Bước ngoặt có ảnh hưởng lớn nhất tới thế giới là sứ thanh hoa, tức sứ trắng vẽ lam dưới men, hoàn thiện ở Cảnh Đức Trấn thời Nguyên, thế kỷ XIV. Màu lam đến từ côban, phần lớn nhập từ vùng Ba Tư theo các con đường buôn bán thời Mông Cổ, nên đồ thanh hoa sớm là kết quả của giao lưu chứ không phải sản phẩm thuần nội địa. Sang thời Minh, Cảnh Đức Trấn có lò ngự dụng chuyên làm cho triều đình và trở thành trung tâm sứ lớn nhất thế giới trong nhiều thế kỷ, với quy trình chia nhỏ cho từng nhóm thợ: người nhào đất, người chuốt, người vẽ viền, người vẽ hoa.
Đồ sứ Trung Hoa theo đường biển tới Đông Nam Á, Ấn Độ, Trung Đông và Đông Phi từ rất sớm; mảnh sứ được tìm thấy ở nhiều cảng cổ dọc các bờ biển ấy. Trong tiếng Anh, chữ "china" viết thường đến nay vẫn có nghĩa là đồ sứ, một dấu vết ngôn ngữ cho thấy với người châu Âu, sứ và Trung Hoa từng gần như là một.
Châu Âu săn bí quyết sứ: hai thế kỷ thử sai
Vàng trắng. Từ thế kỷ XVI, thương nhân Bồ Đào Nha rồi Hà Lan chở sứ Trung Hoa về châu Âu với khối lượng ngày càng lớn. Sứ được trưng trong các phòng riêng của cung điện, và giới quý tộc châu Âu sẵn sàng trả giá rất cao. Cách gọi sứ là "vàng trắng" xuất hiện trong nhiều tài liệu về giai đoạn này.
Những bản bắt chước bằng đất nung. Xưởng gốm ở Delft, Hà Lan, và nhiều nơi khác làm đồ đất nung phủ men thiếc màu trắng đục rồi vẽ lam theo kiểu Trung Hoa. Trông giống, nhưng xương vẫn là đất nung xốp, dễ mẻ. Ở Florence thế kỷ XVI, xưởng của nhà Medici làm được một loại "sứ mềm" pha thuỷ tinh, nhưng số lượng ít và chất lượng không ổn định.
Meissen, đầu thế kỷ XVIII. Ở Sachsen, nhà giả kim Johann Friedrich Böttger, làm việc cùng nhà khoa học Ehrenfried Walther von Tschirnhaus dưới sự bảo trợ và giám sát của quân chủ xứ này, tìm ra cách làm sứ cứng từ cao lanh khoảng năm 1708. Năm 1710, xưởng sứ hoàng gia được lập ở Meissen, và bí quyết được giữ nghiêm ngặt. Phần đóng góp chính xác của từng người vẫn còn được giới sử học bàn, vì Tschirnhaus mất ngay trước khi công thức hoàn thiện.
Sứ xương ở Anh. Thiếu nguồn cao lanh chất lượng như Trung Hoa, thợ gốm Anh cuối thế kỷ XVIII phát triển loại sứ trộn tro xương động vật, gọi là sứ xương. Josiah Spode thường được ghi nhận là người chuẩn hoá công thức vào khoảng cuối thế kỷ ấy. Sứ xương trắng ngà, mỏng, khá bền va đập, và trở thành dòng đặc trưng của Anh.
Bí quyết lọt ra ngoài. Bất chấp lệnh giữ bí mật, thợ Meissen bỏ trốn hoặc bị lôi kéo, mang công thức tới Vienna và nhiều xưởng khác. Chỉ trong vài thập kỷ, châu Âu có hàng chục xưởng sứ, và sứ dần thôi là đồ của riêng cung đình.
Đồ hoa lam Việt Nam trong dòng chảy chung
Thợ gốm Việt từ thời Lý – Trần đã làm đồ men ngọc, men nâu, men trắng nung nhiệt độ cao; đến khoảng thế kỷ XIV – XV, đồ hoa lam, tức vẽ lam côban dưới men, phát triển mạnh và được xuất khẩu đi nhiều nơi ở Đông Nam Á và xa hơn. Các lò ở vùng Chu Đậu, nay thuộc thành phố Hải Phòng sau khi hợp nhất với tỉnh Hải Dương cũ, là một trong những trung tâm được nhắc đến nhiều nhất.
Một bằng chứng nổi tiếng về quy mô xuất khẩu là con tàu đắm ngoài khơi Cù Lao Chàm, thành phố Đà Nẵng ngày nay, được khai quật cuối thập niên 1990, chở theo một lượng rất lớn đồ gốm hoa lam Việt Nam thế kỷ XV. Những phát hiện như vậy cho thấy đồ gốm Đại Việt từng tham gia trực tiếp vào thương mại gốm sứ khu vực, có lúc lấp chỗ trống khi nguồn hàng Trung Hoa bị hạn chế bởi chính sách cấm biển của nhà Minh, một cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu đưa ra nhưng không phải là lời giải duy nhất.
Về mặt vật liệu, cần nói cho chính xác: phần lớn đồ hoa lam Việt Nam cổ có xương màu trắng xám hoặc ngà, nhiều nhà nghiên cứu xếp vào nhóm gốm đá nung nhiệt độ cao hơn là sứ cao lanh đúng nghĩa theo chuẩn Cảnh Đức Trấn. Gọi chúng là "gốm hoa lam" vì thế phản ánh đúng chất liệu hơn. Điều đó không làm giảm giá trị: nét vẽ phóng khoáng, men dày và dáng riêng làm đồ hoa lam Việt dễ nhận ra giữa các dòng gốm cùng thời.
Sứ hôm nay: từ bát cơm đến sứ cách điện và răng sứ
Những tính chất từng làm sứ thành món xa xỉ, gồm không thấm nước, chịu nhiệt, cứng, cách điện, trơ với hoá chất, ngày nay đưa nó vào những chỗ ít ai để ý. Các dòng vật liệu được gọi chung là "sứ" trong đời sống Việt hiện nay khá đa dạng.
- Bát đĩa, ấm chén. Sứ trắng sản xuất công nghiệp bằng khuôn ép, khuôn rót hồ, nung trong lò tuynel hay lò con thoi chạy khí, giá chỉ bằng một phần nhỏ so với vài thế kỷ trước.
- Sứ vệ sinh. Bồn cầu, lavabo là sứ hoặc gần với sứ: xương đặc, men bóng không bám bẩn, chịu nước suốt đời sử dụng.
- Sứ cách điện. Những chuỗi đĩa sứ treo dây trên cột điện cao thế tận dụng khả năng cách điện và chịu thời tiết của vật liệu này, một ứng dụng phổ biến từ cuối thế kỷ XIX khi lưới điện ra đời.
- Gạch porcelain. Loại gạch lát nền ép từ bột nguyên liệu mịn, nung ở nhiệt độ cao tới mức hút nước rất thấp, về bản chất gần với sứ nên chịu mài mòn tốt.
- Gốm kỹ thuật. Ôxít nhôm, ôxít ziriconi tinh khiết tạo ra các loại "sứ" không còn dùng cao lanh: thân cách điện của bugi, răng sứ, dao gốm, linh kiện điện tử. Giới vật liệu gọi chung là gốm kỹ thuật, nhưng vẫn chung nguyên lý thiêu kết bột ở nhiệt độ cao.
Cũng vì dễ vỡ khi va đập mạnh và khi đổi nhiệt đột ngột, sứ chưa bao giờ thay thế được kim loại ở mọi chỗ. Sự cạnh tranh của nhựa, inox và thuỷ tinh cường lực trong bếp hiện đại là lời nhắc rằng mỗi chất liệu giữ được chỗ đứng nhờ đúng những ưu điểm mà vật liệu khác thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một chiếc bát là sứ hay sành?
Soi bát lên ánh sáng: sứ mỏng thường cho ánh sáng xuyên qua mờ mờ, sành thì không. Gõ nhẹ bằng móng tay, sứ ngân trong và dài hơn. Nhìn chân đế chỗ không tráng men, xương sứ trắng mịn, xương sành thường xám, nâu và thô hơn. Các cách này chỉ cho kết quả tương đối, không thay được giám định.
Vì sao đồ sứ cổ Trung Hoa hay có màu lam?
Màu lam đến từ côban, một chất tạo màu chịu được nhiệt độ rất cao của lò sứ mà vẫn giữ màu dưới lớp men. Không nhiều chất màu làm được điều đó, nên vẽ lam dưới men trở thành lối trang trí bền và phổ biến. Côban thời Nguyên phần lớn nhập từ vùng Ba Tư, về sau Trung Hoa dùng thêm nguồn trong nước.
Sứ xương có thật sự chứa xương không?
Có. Sứ xương truyền thống của Anh dùng tro xương động vật đã nung làm một thành phần lớn trong phối liệu, cùng cao lanh và đá chứa trường thạch. Tro xương giúp xương sứ trắng ngà, mỏng mà vẫn khá bền. Tỷ lệ xương thay đổi theo nhà sản xuất và theo tiêu chuẩn của từng nước.
Đất cao lanh ở Việt Nam có không?
Có. Việt Nam có nhiều mỏ cao lanh ở miền Bắc, miền Trung và Nam Bộ, được khai thác cho công nghiệp gốm sứ, gạch ốp lát, giấy và sơn. Chất lượng mỗi mỏ khác nhau, nhất là hàm lượng sắt, nên không phải cao lanh nào cũng làm được sứ trắng cao cấp mà không qua tuyển lọc.
Sứ có chịu được lò vi sóng và máy rửa bát không?
Về vật liệu, sứ trắng trơn chịu nhiệt và chịu nước tốt. Vấn đề thường nằm ở lớp trang trí: viền vàng, viền bạc có kim loại có thể đánh tia lửa trong lò vi sóng, và một số màu vẽ trên men phai dần sau nhiều lần rửa máy. Nên xem hướng dẫn của nhà sản xuất cho từng món.
Vì sao châu Âu mất nhiều thời gian mới làm được sứ?
Họ thiếu đồng thời ba thứ: hiểu biết về vai trò của cao lanh, nguồn nguyên liệu phù hợp và lò đạt được nhiệt độ đủ cao trong thời gian đủ lâu. Các bản bắt chước sớm dùng thuỷ tinh hoặc đất nung phủ men trắng, trông giống nhưng không có cấu trúc của sứ. Chỉ khi tìm đúng loại đất và đúng nhiệt, châu Âu mới làm được sứ cứng.