Thép là sắt có pha một lượng cacbon nhỏ, thường dưới khoảng hai phần trăm, đủ để làm kim loại cứng hơn sắt nguyên chất nhiều lần mà chưa giòn như gang. Con người luyện được sắt từ quặng vào khoảng thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên ở vùng Cận Đông, và đã biết làm thép thủ công từ hơn hai nghìn năm trước. Nhưng thép chỉ thành vật liệu rẻ, sản xuất được hàng triệu tấn từ sau năm 1856, khi Henry Bessemer công bố phương pháp thổi không khí qua gang lỏng.
Bài này đi từ bản chất hoá học của thép, qua những lò rèn đầu tiên, đồ gang Trung Hoa, thép nồi nấu của Ấn Độ, cuộc cách mạng Bessemer, tới thép không gỉ và lò điện ngày nay. Cuối bài là chặng đường của sắt thép ở Việt Nam, từ đồ sắt khảo cổ đến những lò cao đầu tiên ở Thái Nguyên.
Sắt, gang, thép: một nguyên tố, ba vật liệu
Ba vật liệu này cùng gốc sắt, khác nhau chủ yếu ở lượng cacbon hoà vào. Chỉ vài phần trăm cacbon đủ đổi hẳn tính chất, vì các nguyên tử cacbon nhỏ chen vào giữa mạng tinh thể sắt, cản các lớp nguyên tử trượt lên nhau.
| Vật liệu | Lượng cacbon | Tính chất và cách dùng xưa |
|---|---|---|
| Sắt rèn | Rất thấp, gần như không có | Mềm, dẻo, dễ uốn, rèn được; lẫn xỉ thành thớ; dùng cho đinh, bản lề, hàng rào, xích |
| Thép | Khoảng từ vài phần nghìn đến dưới hai phần trăm | Cứng, bền, đàn hồi; có thể hoá cứng thêm bằng cách nung rồi làm nguội nhanh; dùng cho lưỡi dao, lò xo, kiếm |
| Gang | Trên khoảng hai phần trăm | Nóng chảy ở nhiệt độ thấp hơn nên đúc được; cứng nhưng giòn, gõ mạnh thì nứt; dùng cho nồi, chảo, ống, bệ máy |
Toàn bộ lịch sử luyện kim đen có thể đọc như cuộc chiến để điều khiển đúng lượng cacbon này: lò cổ cho ra sắt quá ít cacbon, lò cao cho ra gang quá nhiều cacbon, còn thép nằm ở khoảng giữa khó đạt. Ai làm chủ được khoảng giữa ấy với chi phí thấp thì làm chủ ngành thép.
Ngày nay thép còn được thêm các nguyên tố khác như mangan, crôm, niken, molypden để có những tính chất riêng, nên số mác thép thương mại lên tới hàng nghìn loại.
Sắt từ trời và những lò luyện đầu tiên
Trước khi biết luyện quặng, con người đã dùng sắt rơi từ trời. Thiên thạch sắt chứa sắt kim loại pha niken, có thể rèn nguội thành hạt cườm, lưỡi dao. Một con dao găm chôn trong lăng mộ pharaoh Tutankhamun đã được các nhà khoa học phân tích và xác định lưỡi làm từ sắt thiên thạch, một phát hiện được công bố năm 2016.
Luyện sắt từ quặng khó hơn luyện đồng nhiều: sắt nguyên chất nóng chảy ở hơn một nghìn năm trăm độ, vượt xa khả năng lò cổ. Người xưa giải quyết bằng lò luyện kiểu bloomery: trộn quặng với than củi, thổi gió bằng ống bễ để than cháy tạo môi trường khử, quặng biến thành một khối sắt xốp lẫn xỉ mà không cần chảy lỏng. Người thợ lôi khối nóng ra, đập liên tục để ép xỉ ra ngoài, thu được sắt rèn.
Kỹ thuật này xuất hiện ở vùng Anatolia và Cận Đông trong thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên. Sách cũ hay viết rằng người Hittite giữ độc quyền bí mật luyện sắt; giới sử học ngày nay coi đó là cách nói đơn giản hoá quá mức, vì sắt được làm ở nhiều nơi và lan dần chứ không bị một vương quốc khoá chặt. Từ khoảng năm 1200 trước Công nguyên, sắt phổ biến dần ở Địa Trung Hải và Trung Đông, giai đoạn các nhà khảo cổ gọi là thời đại đồ sắt. Sắt thắng đồng thau không vì tốt hơn ngay từ đầu, mà vì quặng sắt có ở khắp nơi, còn thiếc để làm đồng thau thì hiếm.
Gang Trung Hoa và thép nồi nấu Ấn Độ
Trung Hoa đi đường khác: nấu chảy. Từ khoảng thế kỷ V – IV trước Công nguyên, thợ Trung Hoa đã làm được gang lỏng, nhờ lò cao thổi gió mạnh và quặng có nhiều phốtpho làm hạ nhiệt độ chảy. Họ đúc nông cụ, nồi, khuôn hàng loạt, sớm hơn châu Âu hơn một nghìn năm.
Từ gang ra thép. Vì gang giòn, người Trung Hoa thời Hán phát triển kỹ thuật khuấy gang lỏng trong không khí để đốt bớt cacbon, thu được sắt rèn hoặc thép. Về nguyên lý, đây là tổ tiên xa của các phương pháp luyện thép từ gang sau này ở châu Âu.
Thép nồi nấu Nam Ấn. Ở Nam Ấn Độ và Sri Lanka, thợ luyện cho sắt cùng vật liệu chứa cacbon vào nồi đất kín, nung lâu để sắt hấp thụ cacbon và chảy thành thỏi thép đồng nhất, giới nghiên cứu gọi là thép wootz. Loại thép này được buôn sang Trung Đông và được cho là nguyên liệu của những thanh kiếm Damascus có vân sóng nổi tiếng.
Bí ẩn kiếm Damascus. Kỹ thuật làm kiếm vân thời cổ thất truyền khoảng thế kỷ XVIII – XIX. Các nhà luyện kim hiện đại đã tái tạo được thép có vân tương tự và có nhiều giả thuyết về vai trò của tạp chất vi lượng trong quặng gốc, nhưng chưa có lời giải được tất cả đồng thuận. Thứ bán ngày nay với tên "thép Damascus" thường là thép nhiều lớp gấp rèn, một kỹ thuật khác.
Lò cao, than cốc và cuộc cách mạng Bessemer
Châu Âu có lò cao làm ra gang từ khoảng cuối thời Trung đại. Năm 1709, ở Coalbrookdale nước Anh, Abraham Darby dùng than cốc thay than củi để chạy lò cao, gỡ được giới hạn của rừng: than củi cạn kiệt từng kìm hãm sản lượng sắt nước Anh. Gang rẻ đi, nhưng thép vẫn đắt, vì muốn biến gang thành thép phải khử cacbon thủ công hoặc nấu lại trong nồi nhỏ, mỗi mẻ vài chục cân.
Năm 1856, Henry Bessemer công bố phương pháp thổi luồng không khí qua đáy một lò hình quả lê chứa gang lỏng. Ôxi trong không khí đốt cháy cacbon và silic, và nhiệt sinh ra từ chính các phản ứng ấy đủ giữ kim loại ở trạng thái lỏng, không cần thêm nhiên liệu. Một mẻ vài tấn gang thành thép chỉ trong khoảng hai mươi phút. Ở Mỹ, William Kelly cũng phát triển ý tưởng tương tự trong cùng thời kỳ, và hai bên có tranh chấp về quyền ưu tiên.
Phương pháp Bessemer ban đầu gặp khó với quặng nhiều phốtpho, thứ làm thép giòn. Năm 1878, Sidney Gilchrist Thomas và người anh họ Percy Gilchrist tìm ra cách lót lò bằng vật liệu kiềm để hút phốtpho, mở khoá các mỏ quặng lớn ở lục địa châu Âu. Song song, lò bằng Siemens – Martin từ thập niên 1860 cho phép luyện thép chậm hơn nhưng dễ kiểm soát thành phần hơn, và thống trị sản xuất thép trong khoảng nửa đầu thế kỷ XX. Kết quả của chuỗi cải tiến này là đường ray, dầm cầu, khung nhà chọc trời, vỏ tàu biển bằng thép, những thứ định hình thế giới công nghiệp.
Vì sao một thanh thép cứng lên khi bị làm nguội đột ngột
Người thợ rèn nung lưỡi dao đỏ rực rồi nhúng nhanh vào nước hoặc dầu; lưỡi dao cứng hẳn lên. Hiện tượng này được biết đến từ thời cổ, nhưng chỉ đến thế kỷ XIX – XX, khi kính hiển vi kim loại và nhiễu xạ tia X ra đời, giới luyện kim mới giải thích được cơ chế. Ở nhiệt độ cao, các nguyên tử sắt xếp theo một kiểu mạng tinh thể có chỗ trống đủ rộng để hoà tan nhiều cacbon. Khi nguội chậm, mạng này chuyển sang kiểu khác chật hơn, cacbon có thời gian thoát ra tạo thành các lớp hợp chất xen kẽ, thép tương đối mềm.
Khi làm nguội đột ngột, cacbon không kịp thoát. Mạng tinh thể sắt vẫn chuyển kiểu nhưng bị các nguyên tử cacbon kẹt bên trong làm méo, tạo thành một cấu trúc rất cứng và rất giòn mà giới luyện kim gọi là mactenxit, theo tên nhà luyện kim người Đức Adolf Martens. Một lưỡi dao chỉ có mactenxit thì sắc nhưng dễ mẻ. Vì vậy người thợ nung lại lưỡi dao ở nhiệt độ thấp hơn nhiều, bước gọi là ram, để giải bớt ứng suất, đổi một chút độ cứng lấy độ dai.
Toàn bộ kỹ thuật nhiệt luyện, từ lưỡi kiếm thủ công đến bánh răng hộp số, xoay quanh việc điều khiển tốc độ nóng và nguội để chọn ra cấu trúc mong muốn. Đây cũng là lý do vì sao cùng một mác thép, hai người thợ có thể làm ra hai con dao khác hẳn nhau: thành phần chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại là lửa và nước.
Thép không gỉ: lớp áo crôm vô hình
Sắt gỉ vì ôxít sắt tạo thành lớp xốp, bong ra từng mảng, để lộ kim loại mới bên dưới cho quá trình tiếp diễn. Đầu thế kỷ XX, nhiều nhà luyện kim ở Anh, Đức, Pháp cùng thử nghiệm thép pha crôm. Harry Brearley ở Sheffield, nước Anh, thường được ghi nhận với loại thép không gỉ dùng làm dao ăn khoảng năm 1913, dù các nghiên cứu cùng thời ở Đức và Pháp cũng có phần đóng góp, nên danh hiệu "người phát minh" vẫn bị chia sẻ.
Cơ chế của thép không gỉ là khi lượng crôm đạt khoảng trên mười phần trăm, bề mặt thép tự tạo một lớp ôxít crôm cực mỏng, đặc, bám chắc, mắt thường không thấy được. Lớp này ngăn ôxi và nước chạm vào sắt bên dưới, và nếu bị xước, nó tự hình thành lại khi gặp không khí. Thêm niken giúp thép dẻo, dễ dập và không hút nam châm ở nhiều mác phổ biến; thêm molypden giúp chịu muối biển tốt hơn.
Người Việt gọi thép không gỉ là inox, từ mượn tiếng Pháp inoxydable, nghĩa là "không bị ôxi hoá". Tên gọi tiện nhưng dễ gây hiểu lầm: "không gỉ" chỉ đúng tương đối. Thép không gỉ có hàm lượng crôm thấp hoặc gặp môi trường mặn, axit vẫn có thể lên đốm gỉ, và các mác khác nhau chịu ăn mòn rất khác nhau. Đó là lý do cùng gọi chung là inox mà có loại dùng được ngoài biển, có loại chỉ nên dùng trong nhà.
Sắt thép ở Việt Nam và thép của thế kỷ XXI
Trên đất Việt, đồ sắt xuất hiện trong các di chỉ thuộc giai đoạn muộn của văn hoá Đông Sơn, bên cạnh đồ đồng thau nổi tiếng, và phổ biến dần trong những thế kỷ sau đó. Nghề rèn thủ công có mặt ở nhiều làng suốt các triều đại, làm dao, cuốc, lưỡi cày. Ngành gang thép công nghiệp hiện đại thì muộn hơn: khu gang thép ở Thái Nguyên được xây dựng từ đầu thập niên 1960 và cho ra mẻ gang đầu tiên trong những năm đó, thường được coi là cái nôi của ngành luyện kim Việt Nam. Ngày nay các khu liên hợp lớn có lò cao ở Hà Tĩnh, Quảng Ngãi và một số địa phương khác.
Trên thế giới, lò Bessemer và lò bằng đã nhường chỗ cho hai công nghệ chính. Lò thổi ôxi, phát triển ở Áo đầu thập niên 1950, thổi ôxi tinh khiết từ trên xuống gang lỏng, nhanh và sạch hơn nhiều. Lò hồ quang điện nấu chảy thép phế liệu bằng dòng điện qua điện cực than chì, cho phép sản xuất thép gần như hoàn toàn từ đồ cũ. Thép thường được nêu là vật liệu được tái chế nhiều nhất thế giới theo khối lượng, một phần vì nam châm tách thép khỏi rác dễ dàng.
Thách thức lớn nhất của thép hiện nay là khí thải: luyện gang trong lò cao dùng than cốc làm chất khử, và quá trình này thải ra lượng lớn khí điôxít cacbon. Nhiều dự án đang thử dùng hiđrô thay than để khử quặng, và tăng tỷ lệ thép tái chế trong lò điện. Sau hơn ba nghìn năm, bài toán của ngành thép vẫn là bài toán cũ, chỉ đổi đề: lấy ôxi ra khỏi quặng sắt bằng thứ gì, với cái giá nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gang giòn còn thép thì dẻo?
Gang chứa nhiều cacbon, phần cacbon dư tạo thành các mảnh than chì hoặc hợp chất sắt – cacbon cứng nằm xen trong kim loại, trở thành điểm khởi đầu vết nứt khi bị va đập. Thép có ít cacbon hơn nên cấu trúc đồng đều, chịu biến dạng mà không gãy ngay. Một số loại gang hiện đại được xử lý để than chì kết thành hạt cầu, nhờ đó dẻo hơn hẳn.
Thép không gỉ có hút nam châm không?
Tuỳ loại. Các mác có nhiều niken, như nhóm phổ biến dùng cho đồ bếp, thường không hút hoặc hút rất yếu vì cấu trúc tinh thể khác. Các mác ít hoặc không có niken thì hút nam châm. Vì vậy dùng nam châm để phân biệt inox "thật" hay "giả" là cách kiểm tra không đáng tin.
Henry Bessemer có phải người duy nhất nghĩ ra cách thổi khí luyện thép?
Không. Ở Mỹ, William Kelly cũng thử nghiệm ý tưởng thổi khí qua gang lỏng trong cùng giai đoạn và đã có tranh chấp về quyền ưu tiên. Phương pháp Bessemer còn cần nhiều cải tiến của người khác, như bổ sung mangan để khử ôxi dư và lót lò kiềm để hút phốtpho, mới dùng được rộng rãi.
Thời đại đồ sắt bắt đầu cùng lúc ở mọi nơi không?
Không. Mỗi vùng bước vào thời đại đồ sắt vào những thời điểm khác nhau, tuỳ nguồn quặng, giao lưu và kỹ thuật. Cận Đông và Địa Trung Hải khoảng cuối thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, nhiều vùng khác muộn hơn hàng thế kỷ. Ở một số nơi, con người chuyển gần như thẳng từ đồ đá sang đồ sắt.
Thép tái chế có kém thép mới không?
Thép có thể nấu lại nhiều lần mà tính chất cơ bản không suy giảm như sợi giấy. Khó khăn nằm ở tạp chất: đồng, thiếc lẫn trong phế liệu khó loại bỏ và có thể làm thép giòn khi cán nóng. Vì vậy phế liệu cần được phân loại, và một số loại thép cao cấp vẫn cần pha thêm sắt nguyên sinh.
Vì sao ngành thép thải nhiều khí nhà kính?
Quặng sắt là ôxít sắt; muốn lấy sắt ra phải gỡ ôxi, và trong lò cao việc này làm bằng cacbon từ than cốc, sinh ra khí điôxít cacbon. Lượng than còn dùng để tạo nhiệt rất lớn. Các hướng giảm thải gồm dùng hiđrô làm chất khử, tăng tỷ lệ thép tái chế trong lò điện và thu giữ khí thải.