UyenBac.comUyên Bác
Đồ dùng trong nhà

Lịch sử cây kim khâu: từ kim xương thời đồ đá đến kim thép có lỗ xỏ chỉ

Cây kim khâu có từ thời đồ đá, đã giúp con người may áo chống rét ra sao, kim thép được làm qua những bước nào và vì sao kim máy may có lỗ ở đầu mũi.

Macro photograph of a weathered wooden sewing box with steel needles fanned out beside a polished bone needle and a brass thimble, warm side light, shallow depth of field

Cây kim khâu là một trong những công cụ cổ nhất con người còn dùng gần như nguyên dạng: một thân mảnh, một đầu nhọn, một lỗ xỏ sợi. Những chiếc kim bằng xương có lỗ đã xuất hiện từ thời đồ đá cũ, hàng chục nghìn năm trước, và hình dạng cơ bản ấy gần như không đổi cho đến chiếc kim thép trong hộp chỉ nhà bạn.

Bài này đi qua lịch sử cây kim: vì sao giới khảo cổ coi nó là một phát minh lớn, kim kim loại thay kim xương thế nào, một cây kim thép được làm ra qua những công đoạn gì, và vì sao kim máy may lại có lỗ ở đầu mũi, ngược hẳn kim tay. Cuối bài là cây kim trong đời sống người Việt, từ hộp kim chỉ của bà đến các làng thêu.

Kim xương có lỗ: một phát minh của thời đồ đá cũ

Trước khi có kim, con người đã khâu da thú bằng dùi: một mũi nhọn bằng xương hoặc đá đục lỗ trên tấm da, rồi luồn sợi gân hay sợi thực vật qua bằng tay. Cách này chậm và đường khâu thưa. Chiếc kim có lỗ gộp hai động tác làm một: mũi kim đục lỗ và kéo sợi đi qua trong cùng một lần đâm, cho phép khâu những đường dày, kín.

Những chiếc kim xương có lỗ cổ nhất được biết hiện nay có niên đại vài chục nghìn năm, tìm thấy ở Siberia, Trung Quốc và nhiều nơi ở châu Âu. Con số cụ thể của chiếc cổ nhất còn được bàn cãi, vì việc xác định niên đại tầng đất và việc phân biệt kim thật với mảnh xương vỡ đều không đơn giản; bạn sẽ gặp các tài liệu đưa ra mốc khác nhau. Điều giới nghiên cứu khá thống nhất là kim có lỗ trở nên phổ biến trong giai đoạn cuối thời đồ đá cũ.

Vì sao điều này quan trọng? Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng kim khâu giúp làm ra quần áo vừa người, có tay, có lớp, kín gió, thay cho tấm da khoác lên vai. Với những nhóm người sống ở vùng lạnh trong thời kỳ băng hà, quần áo may khít là khác biệt giữa chịu được mùa đông hay không. Đây là một giả thuyết được nhiều người chấp nhận, dù khó chứng minh trực tiếp vì da và sợi hiếm khi còn lại sau hàng chục nghìn năm.

Từ đồng, sắt đến thép: cây kim đổi chất liệu

Khi con người biết luyện đồng, kim đồng thau xuất hiện bên cạnh kim xương. Kim kim loại có thể làm mảnh hơn, thân tròn đều hơn, nhưng đồng mềm, dễ cong. Các nền văn minh Ai Cập, Lưỡng Hà, Trung Hoa cổ đều để lại kim đồng trong các hiện vật khai quật, cùng với kim xương vẫn tiếp tục được dùng song song.

Kim sắt rồi kim thép mới thật sự giải quyết được bài toán vừa mảnh vừa cứng. Ở châu Âu thời trung đại, kim thép tốt là hàng quý, thường đến từ các trung tâm thủ công có kỹ thuật luyện thép, và việc buôn kim đi kèm các tuyến thương mại lớn. Đến thế kỷ 18 và 19, vùng Redditch ở Anh trở thành một trong những trung tâm làm kim lớn nhất thế giới, cung cấp kim khâu cho nhiều nước.

Ở Trung Quốc, kim thép cũng có lịch sử dài và gắn với nghề thêu lụa tinh xảo. Các nghề thêu ở Đông Á đòi kim rất mảnh để đi chỉ tơ tách sợi, và điều này thúc đẩy kỹ thuật kéo sợi kim loại thật nhỏ. Người Việt tiếp nhận nghề thêu và kim thép trong giao lưu lâu dài với phương Bắc; mốc thời gian cụ thể không có tài liệu chắc chắn để khẳng định.

Một chi tiết ít được để ý là cây kim từng là hàng buôn đường dài thật sự. Nhỏ, nhẹ, khó làm và ai cũng cần, kim là thứ hàng lý tưởng cho người buôn gánh và thương thuyền: một gói kim chiếm rất ít chỗ mà bán được giá. Trong nhiều thế kỷ, ở những vùng không có thợ luyện thép giỏi, một cây kim thép tốt được giữ gìn cẩn thận, gãy mũi thì mài lại chứ không vứt, và việc đánh rơi kim là chuyện cả nhà phải cúi xuống tìm.

Một cây kim thép được làm ra như thế nào

Cây kim trông đơn giản nhưng làm ra nó cần nhiều bước, và mỗi bước từng là một nghề riêng trong các xưởng kim ở thế kỷ 19. Quy trình hiện đại đã được máy móc hoá, nhưng thứ tự công đoạn về cơ bản vẫn như sau.

  1. Kéo sợi thép: thép được kéo qua các khuôn nhỏ dần cho tới đường kính của cây kim, rồi cắt thành đoạn dài gấp đôi một cây kim.
  2. Nắn thẳng: các đoạn thép được lăn qua lại để thẳng tuyệt đối; kim cong một chút là đâm lệch và gãy.
  3. Mài mũi: hai đầu mỗi đoạn được mài nhọn. Ở thế kỷ 19, thợ mài mũi kim hít bụi thép và bụi đá mài suốt ngày, nghề này nổi tiếng là làm tổn thương phổi và rút ngắn tuổi thọ người thợ.
  4. Dập lỗ: phần giữa đoạn thép được dập dẹt rồi đục hai lỗ, sau đó bẻ đôi thành hai cây kim, mỗi cây có một lỗ ở đuôi.
  5. Nhiệt luyện: kim được nung đỏ rồi làm nguội thật nhanh để thép cứng lại, sau đó nung lần nữa ở nhiệt độ thấp hơn để bớt giòn. Kim đạt chuẩn phải đủ cứng để không mòn mũi, nhưng đủ dẻo để hơi cong dưới lực ngón tay mà không gãy đôi giữa chừng.
  6. Đánh bóng: kim được lăn trong hỗn hợp chất mài nhiều giờ để mặt thân trơn, lỗ không còn gờ sắc cắt đứt chỉ.
  7. Mạ và phân loại: nhiều loại kim được mạ để chống gỉ, sau đó chia theo cỡ và kiểu mũi rồi đóng gói.

Công đoạn đánh bóng lỗ kim ít người nghĩ tới nhưng quyết định trải nghiệm khâu: lỗ còn gờ thì chỉ cứ đứt sau vài mũi. Đó là lý do kim rất rẻ vẫn có loại dùng dễ chịu và loại khó chịu, dù nhìn bằng mắt thường giống hệt nhau.

Đọc một cây kim: mũi, lỗ và cỡ

Một hộp kim khâu tay thường có nhiều kiểu lẫn lộn. Phân biệt chúng chủ yếu nhờ hình dạng mũi, hình dạng lỗ và độ dài thân.

Kiểu kimĐặc điểmDùng cho
Kim khâu thườngMũi nhọn, lỗ tròn nhỏ, thân trung bìnhKhâu vá, đính cúc, may tay thông dụng
Kim thêuMũi nhọn, lỗ dài dẹtLỗ dài để xỏ nhiều sợi chỉ thêu cùng lúc
Kim lenMũi tù tròn, lỗ rất toLuồn qua mắt len đan mà không tách sợi
Kim mũi tùĐầu trònVải dệt kim, vải thun, để mũi kim lách giữa các sợi
Kim daMũi hình lưỡi cắt ba cạnhRạch da thay vì đẩy sợi, vì da không có khe giữa sợi
Kim ngắnThân ngắn, lỗ nhỏKhâu chần bông, đường mũi nhỏ và đều

Về cỡ kim, nhiều hệ đánh số theo quy ước ngược với trực giác: số càng lớn thì kim càng mảnh. Mỗi nhà sản xuất và mỗi loại kim có thể dùng hệ số khác nhau, nên cách chắc nhất vẫn là so trực tiếp với độ dày chỉ và vải định dùng.

Vì sao kim máy may có lỗ ở đầu mũi

Kim khâu tay có lỗ ở đuôi vì bàn tay đẩy cả cây kim xuyên qua vải rồi kéo ra phía bên kia. Máy may thì không làm thế được: kim máy chỉ đâm xuống rồi rút lên, không bao giờ đi xuyên hết. Vì vậy lỗ phải nằm sát mũi. Kim mang sợi chỉ trên xuống dưới mặt vải, tạo một vòng chỉ nhỏ, rồi một bộ phận bên dưới móc lấy vòng ấy và quấn quanh sợi chỉ dưới cuộn trong suốt. Hai sợi khoá vào nhau giữa lớp vải, gọi là mũi khoá.

Ý tưởng đặt lỗ ở mũi kim kết hợp với mũi khoá hai sợi là nền tảng của máy may hiện đại. Lịch sử giai đoạn này có nhiều tranh chấp bằng sáng chế ở Mỹ giữa thế kỷ 19; tên Elias Howe thường được nhắc gắn với bằng sáng chế năm 1846 về máy may mũi khoá, còn Walter Hunt được ghi nhận đã chế tạo một cơ cấu tương tự sớm hơn nhưng không đăng ký kịp. Nhiều nhà phát minh khác cũng đóng góp, và người đưa máy may thành hàng phổ biến lại là một người khác nữa.

Một cây kim máy may còn có rãnh dọc thân để sợi chỉ nằm gọn khi kim đâm qua vải, và một phần thân dẹt ở chuôi để lắp đúng chiều vào máy. Lắp ngược chiều, rãnh nằm sai phía, máy sẽ bỏ mũi liên tục. Đây là lỗi hay gặp nhất của người mới dùng máy may gia đình.

Họ hàng của cây kim: kim băng, kim gút và cái đê

Kim băng, tức chiếc ghim có lò xo và nắp che mũi, là một hậu duệ trực tiếp của cây kim. Các loại trâm cài có lò xo đã có từ thời cổ đại ở châu Âu và Địa Trung Hải, nhưng kiểu kim băng uốn từ một sợi thép với vòng lò xo ở đuôi và nắp ở đầu được Walter Hunt đăng ký bằng sáng chế ở Mỹ năm 1849. Đây là một mốc khá chắc trong lịch sử đồ dùng gia đình.

Kim gút, loại ghim có đầu tròn dùng để giữ vải trước khi may, cũng là một nghề làm riêng. Ở châu Âu thế kỷ 18, việc làm ghim được dùng làm ví dụ nổi tiếng về phân công lao động trong sách kinh tế học, vì một chiếc ghim nhỏ phải qua hàng chục công đoạn do những người khác nhau làm.

Cái đê khâu, vật hình chén nhỏ chụp lên đầu ngón tay để đẩy kim, xuất hiện từ rất sớm bằng da, đồng hoặc xương. Mặt đê có nhiều lỗ lõm nông để đuôi kim tựa vào mà không trượt. Ở Việt Nam, đê khâu bằng đồng hay nhôm từng có trong hộp kim chỉ của nhiều bà nhiều mẹ, nay ít người dùng hơn vì khâu tay đã thưa.

Cây kim trong đời sống và tiếng nói người Việt

Trong nhà người Việt, hộp kim chỉ là một vật quen thuộc: vài cây kim cài trên miếng vải hay cuộn chỉ, cuộn chỉ trắng chỉ đen, vài chiếc cúc dự phòng. Ở thế hệ trước, khâu vá quần áo là việc thường ngày của gia đình, và việc xỏ chỉ giúp bà, giúp mẹ là ký ức của nhiều người.

Nghề thêu tay có truyền thống lâu đời ở miền Bắc. Làng Quất Động, nay thuộc Hà Nội, nổi tiếng với nghề thêu, và tương truyền ông tổ nghề là Lê Công Hành, người đã học nghề thêu và mang về truyền lại cho dân làng. Câu chuyện này thuộc dạng truyền thuyết làng nghề; giới sử học xem đó là ký ức cộng đồng hơn là sự kiện được ghi chép đầy đủ. Ở Huế, nghề thêu cũng phát triển gắn với nhu cầu của cung đình và các gia đình quyền quý.

Tiếng Việt dùng hình ảnh cây kim trong nhiều thành ngữ. Mò kim đáy bể chỉ việc tìm thứ gần như không thể thấy. Cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra nói rằng điều giấu giếm rồi sẽ lộ. Kim chỉ trở thành từ chỉ cả việc khâu vá nói chung. Những thành ngữ ấy cho thấy cây kim đủ gần gũi để thành thước đo của sự nhỏ bé và sự sắc nhọn trong cách nói hằng ngày.

Câu hỏi thường gặp

Chiếc kim khâu cổ nhất có niên đại bao nhiêu năm?

Những chiếc kim xương có lỗ cổ nhất được biết có niên đại vài chục nghìn năm, tìm thấy ở Siberia, Trung Quốc và châu Âu. Con số chính xác của chiếc cổ nhất còn được tranh luận vì khó xác định niên đại tầng đất và khó phân biệt kim với mảnh xương vỡ.

Vì sao kim khâu tay có lỗ ở đuôi còn kim máy có lỗ ở mũi?

Kim tay được đẩy xuyên hết qua vải rồi kéo ra phía bên kia, nên lỗ ở đuôi kéo chỉ theo. Kim máy chỉ đâm xuống rồi rút lên, nên lỗ phải ở sát mũi để mang chỉ xuống dưới vải, tạo vòng cho bộ phận bên dưới móc lấy.

Kim băng do ai phát minh?

Trâm cài có lò xo đã có từ thời cổ đại, nhưng kiểu kim băng uốn từ một sợi thép có vòng lò xo và nắp che mũi được Walter Hunt đăng ký bằng sáng chế ở Mỹ năm 1849. Đây là mốc thường được nhắc trong lịch sử đồ dùng gia đình.

Vì sao chỉ hay bị đứt ở lỗ kim?

Thường do lỗ kim còn gờ sắc sau khi dập, chưa được đánh bóng kỹ, hoặc lỗ quá nhỏ so với sợi chỉ nên chỉ bị cọ mạnh mỗi lần kéo. Kim rẻ có thể giống hệt kim tốt bằng mắt thường nhưng khác nhau ở độ nhẵn của lỗ.

Số càng lớn thì kim càng to hay càng nhỏ?

Với nhiều hệ đánh số kim khâu tay, số càng lớn thì kim càng mảnh, ngược với trực giác. Tuy vậy mỗi loại kim và mỗi nhà sản xuất có thể theo quy ước khác, kể cả kim máy may có hệ riêng, nên nên so trực tiếp với chỉ và vải định dùng.

Cái đê khâu dùng để làm gì?

Đê là chiếc chén nhỏ chụp lên đầu ngón tay giữa để đẩy đuôi kim xuyên qua vải dày mà không bị kim đâm vào tay. Mặt đê có nhiều lỗ lõm nông giữ đuôi kim không trượt. Vật này có từ rất sớm, làm bằng da, xương hoặc kim loại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138