UyenBac.comUyên Bác
Đồ dùng trong nhà

Lịch sử cây chổi: từ bó cành khô đến chổi đót, chổi rơm và chổi nhựa

Cây chổi tưởng không có lịch sử, nhưng nó đã đổi dạng nhiều lần. Chổi cao lương phẳng ra đời thế nào, chổi đót, chổi rơm, chổi tre của người Việt làm từ gì.

Wide shot of a sunlit courtyard in rural Vietnam, a bundle of drying broom grass stalks spread on bamboo mats, an older person seen from behind tying a broom, warm afternoon light

Cây chổi là một trong những dụng cụ cổ nhất của loài người mà gần như không để lại dấu vết khảo cổ, vì nó làm từ cỏ, cành và rơm, những thứ mục đi sau vài năm. Ta không biết chiếc chổi đầu tiên ra đời khi nào, nhưng biết khá rõ chiếc chổi đã đổi dạng ra sao trong hai trăm năm qua, và vì sao mỗi vùng lại có một kiểu chổi riêng.

Bài này kể lại cây chổi qua các chất liệu: bó cành, cỏ cao lương, rơm, đót, tre, rồi sợi nhựa; giải thích vì sao chổi phải có đầu sợi chẻ nhỏ, vì sao quét nhà làm bụi bay, và người Việt đã làm chổi từ những thứ mọc quanh nhà mình ra sao.

Bó cành và cái tên của cây chổi

Chiếc chổi sớm nhất có lẽ chỉ là một nắm cành nhỏ hoặc cỏ dài bó lại, cầm tay quét tro bếp, lá rụng, đất cát quanh chỗ ở. Không cần kỹ thuật gì, bất cứ nền văn hoá nào có nhà ở và bếp lửa đều có thể tự nghĩ ra. Chính vì đơn giản và làm bằng chất liệu dễ mục, chổi hầu như không còn lại trong các lớp khảo cổ, và các nhà sử học chỉ biết về nó qua tranh vẽ, văn bản và đồ vật hiếm hoi được bảo quản trong điều kiện khô.

Tên tiếng Anh broom chính là tên một loài cây bụi hoa vàng mọc nhiều ở châu Âu, có cành mảnh, dẻo, từng được bó lại làm chổi. Cái tên của chất liệu trở thành tên của dụng cụ, một hiện tượng ngôn ngữ khá phổ biến. Kiểu chổi bó cành buộc quanh một cán gỗ, đầu chổi tròn, tồn tại ở châu Âu suốt nhiều thế kỷ, và đến nay vẫn còn được dùng để quét lá ở vườn.

Điểm yếu của chổi bó cành là đầu chổi tròn, cứng, rụng nhanh. Nó quét được rác lớn nhưng không gom được bụi mịn trên nền nhà phẳng, và mỗi lần quét lại để lại cành gãy. Phải đến khi có một chất liệu tốt hơn và một cách bó khác, chiếc chổi mới thật sự thay đổi.

Cỏ cao lương và chiếc chổi phẳng

Cuối thế kỷ 18, ở vùng New England của Mỹ, người ta bắt đầu trồng một giống cao lương có chùm bông dài, dai, xoè ra như sợi, chuyên để làm chổi. Tên một nông dân ở Massachusetts là Levi Dickenson thường được nhắc gắn với việc trồng và làm chổi từ giống cây này vào khoảng năm 1797. Chi tiết về người đầu tiên có thể chưa hoàn toàn chắc chắn, nhưng việc chổi cao lương phát triển thành một ngành sản xuất ở Mỹ trong thế kỷ 19 là điều được ghi nhận rõ.

Thay đổi thứ hai là hình dáng. Cộng đồng Shaker, một nhóm cư dân sống tập thể ở Mỹ nổi tiếng về đồ gỗ và dụng cụ giản dị, thường được ghi công là đã phổ biến kiểu chổi phẳng vào đầu thế kỷ 19: bó sợi được ép dẹt bằng một khuôn kẹp rồi khâu ngang nhiều đường cho giữ dáng. Đầu chổi phẳng tiếp xúc với nền nhà theo một đường dài, gom được bụi mịn tốt hơn hẳn đầu chổi tròn.

Cùng với máy bó chổi và máy khâu chổi, chổi phẳng cao lương thành hàng công nghiệp, rẻ, đồng đều. Hình dáng chiếc chổi quét nhà mà phần lớn thế giới dùng trong thế kỷ 20, với đầu xoè hình thang và cán dài, bắt nguồn từ đây.

Vì sao chổi quét được bụi: cơ chế của những đầu sợi

Đầu sợi chẻ nhỏ là bí quyết. Sợi chổi tốt có đầu tách ra nhiều nhánh mảnh, giống chùm bông cao lương hay bông đót. Những nhánh mảnh ấy luồn được vào khe gạch, ôm lấy hạt bụi nhỏ. Chổi nhựa đời sau phải xẻ đầu sợi bằng máy để bắt chước đặc điểm tự nhiên này.

Độ đàn hồi quyết định lực quét. Sợi quá cứng thì bật bụi lên không khí thay vì đẩy nó đi; sợi quá mềm thì bị bẹp xuống và trượt qua rác. Sợi tốt cong vừa phải khi ép xuống nền và bật lại, đẩy rác theo hướng quét.

Quét nhà làm bụi bay là chuyện vật lý. Hạt bụi rất nhỏ bị luồng khí do chổi tạo ra và cú bật của sợi chổi hất lên, lơ lửng một lúc rồi rơi lại chỗ khác. Quét chậm, đầu chổi nghiêng sát nền, hoặc làm ẩm nhẹ nền trước khi quét làm giảm hiện tượng này. Đó cũng là lý do người ta phát minh cây lau nhà và máy hút bụi.

Tĩnh điện giúp và cũng làm phiền. Sợi nhựa cọ xát với nền nhà khô có thể tích điện, hút bụi và tóc bám vào đầu chổi. Điều này giúp gom tóc, nhưng cũng làm bụi bám chặt vào chổi, phải giũ hoặc rửa thường xuyên.

Chổi của người Việt: mỗi vùng một chất liệu

Ở Việt Nam, cây chổi gần như luôn làm từ thứ cây cỏ có sẵn quanh nhà, nên mỗi vùng có kiểu chổi riêng. Bảng dưới đây so các loại chổi truyền thống hay gặp.

Loại chổiChất liệuDùng cho
Chổi đótBông của cây đót, có nơi gọi là cây chít, mọc ở đồi núiQuét nền nhà trong, sợi mềm, gom bụi mịn tốt
Chổi rơmRơm lúa hoặc cọng bông lúa đã tuốt hạt, bó chặtQuét nhà, quét sân ở nông thôn đồng bằng, rẻ và tự làm được
Chổi treCành tre nhỏ hoặc nan tre chẻ, bó vào cánQuét sân, quét lá rụng, quét đường; cứng, chịu được nền đất
Chổi cọng dừaGân lá dừa tước sạch, bó thành chùmPhổ biến ở miền Nam, quét sân, quét lá; cũng dùng chà rửa
Chổi lông gàLông gà buộc quanh một que trePhủi bụi đồ đạc, bàn thờ, tủ kính, nơi không quét được
Chổi nhựaSợi nhựa tổng hợp đúc vào đếDùng mọi nơi, bền với nước, rửa được, nay phổ biến nhất

Bảng cho thấy một quy luật: chổi quét trong nhà dùng sợi mềm, mảnh; chổi quét ngoài sân dùng sợi cứng, thô. Người Việt thường có ít nhất hai cây chổi trong nhà, một cho nền trong, một cho sân, và không dùng lẫn để khỏi mang đất cát vào trong.

Chổi đót: từ bông cỏ trên đồi đến cây chổi trong nhà

Cây đót là một loài cỏ lớn sống nhiều năm, mọc trên đồi núi ở vùng nhiệt đới châu Á, có chùm bông dài, mảnh, xoè ra như chiếc quạt khi khô. Ở Việt Nam, đót mọc nhiều ở vùng trung du và miền núi phía Bắc và miền Trung. Chùm bông đót được thu hái khi vừa chín tới, rồi phơi khô, tuốt bớt hạt và phần bông vụn, sau đó bó lại thành chổi.

Một cây chổi đót thủ công qua nhiều bước: chọn những bông đều nhau, xếp thành lớp, buộc chặt phần cuống bằng dây mây, dây nilon hoặc dây thép, rồi bọc phần cán bằng chính cuống đót hoặc tra vào một ống tre. Chổi tốt có đầu xoè đều, sợi không rụng khi quét mạnh. Ở một số địa phương, việc hái đót và bó chổi là nghề phụ quan trọng của người dân vùng đồi trong những tháng nông nhàn.

Chổi đót mềm, nhẹ, gom bụi mịn rất tốt trên nền gạch hoa và nền xi măng, nên lâu nay vẫn được nhiều gia đình ưa dùng dù chổi nhựa rẻ và bền hơn. Điểm yếu của nó là sợ nước: ướt lâu thì mục và rụng sợi, nên chổi đót thường được treo lên hoặc dựng đầu lên trên khi cất.

Cán ngắn hay cán dài: chuyện tư thế quét

Một khác biệt dễ nhận ra giữa các vùng là độ dài cán chổi. Chổi quét nhà ở châu Âu và Bắc Mỹ thường có cán dài ngang ngực, người quét đứng thẳng. Ở nhiều nơi tại châu Á, trong đó có Việt Nam, chổi đót, chổi rơm truyền thống có cán ngắn hoặc gần như không có cán, người quét phải cúi lưng hay ngồi xổm. Khác biệt này gắn với thói quen sinh hoạt: nhà ngồi bệt, trải chiếu, nền nhà thấp gần tầm tay, góc gầm giường, gầm phản cần với tới.

Chổi cán ngắn cho phép kiểm soát đầu chổi rất chính xác, quét sạch từng góc và khe, nhưng làm mỏi lưng nếu quét lâu. Chổi cán dài quét nhanh trên diện tích rộng, đứng thẳng lưng được, nhưng khó với vào gầm thấp. Nhiều gia đình Việt hiện nay có cả hai: chổi cán dài cho nền nhà rộng, chổi ngắn cho góc khuất và bậc cầu thang.

Sự chuyển dịch sang chổi cán dài trong các đô thị Việt Nam đi cùng với kiểu nhà mới, bàn ghế cao, nền gạch rộng và việc ít ngồi bệt hơn. Những chiếc chổi đót cán ngắn kiểu cũ thì vẫn còn, nhất là ở nông thôn và trong những gia đình quen tay với nó. Một dụng cụ giản dị như cây chổi phản chiếu khá rõ cách con người sắp xếp không gian sống của mình.

Chổi tre cán dài, cái hót rác và người quét đường

Chiếc chổi trong nhà luôn đi cùng một người bạn: cái hót rác, miền Nam gọi là ki hốt rác. Hót rác xưa đan bằng tre, hình chiếc mẹt nhỏ có một mép phẳng sát đất; sau thay bằng tôn, rồi bằng nhựa đúc. Chi tiết quan trọng nhất của nó là mép trước thật mỏng, áp sát nền, để chổi đẩy rác lên mà không để lại một đường bụi. Loại hót rác cán dài có nắp lật giúp người quét không phải cúi, xuất hiện nhiều ở các toà nhà và nơi công cộng.

Ở các đô thị Việt Nam, hình ảnh quen thuộc gắn với cây chổi là những người công nhân vệ sinh quét đường lúc đêm khuya và sáng sớm. Họ dùng chổi tre cán rất dài, đầu chổi to, quét được cả một vệt đường mỗi lần đưa tay, cùng chiếc xe đẩy gom rác. Chổi cán dài cho phép đứng thẳng lưng khi làm việc nhiều giờ, và đầu chổi tre cứng chịu được mặt đường nhám, lá cây, vỏ chai, thứ mà chổi đót mềm không làm nổi.

Kiểu chổi tre quét đường thường được làm từ cành tre nhỏ hoặc nan tre chẻ mảnh bó quanh một cán gỗ hay cán tre, buộc bằng dây thép. Chổi mòn nhanh vì ma sát với mặt đường, nên nhu cầu thay thế đều đặn, nuôi sống một nghề bó chổi nhỏ ở các vùng có nhiều tre. Ở nhiều nơi, chổi nhựa cán dài đã thay dần chổi tre, nhưng chổi tre vẫn còn vì rẻ và tự làm được.

Chổi nhựa, cây lau nhà và tương lai của việc quét

Từ nửa sau thế kỷ 20, sợi nhựa tổng hợp dần thay cho sợi tự nhiên trong chổi công nghiệp. Sợi nhựa bền, không mục khi ướt, rửa được bằng nước, có thể đúc thành nhiều màu, nhiều độ cứng. Nhược điểm là sợi nhựa trơn và đầu tù, quét bụi mịn kém hơn sợi tự nhiên nếu không được xẻ đầu. Nhiều chổi nhựa hiện nay có sợi được cắt vát và xẻ đầu để khắc phục.

Song song với chổi là những dụng cụ làm cùng việc theo cách khác. Cây lau nhà dùng nước để bụi bám vào sợi vải thay vì bay lên. Máy quét thảm có chổi quay đã có từ cuối thế kỷ 19, rồi máy hút bụi điện ra đời đầu thế kỷ 20, hút bụi vào túi thay vì đẩy nó đi. Gần đây, máy hút bụi tự động chạy quanh nhà dùng chính hai chiếc chổi nhỏ quay ở hai bên để gom rác vào miệng hút.

Dù vậy, chiếc chổi cán dài vẫn có mặt trong gần như mọi nhà, cạnh chiếc hót rác. Nó không cần điện, không cần sạc, sửa được bằng một đoạn dây, và vẫn là cách nhanh nhất để dọn một đống lá hay mảnh vỡ trên sàn. Đó là lý do một dụng cụ cổ đến thế vẫn chưa bị thay thế.

Câu hỏi thường gặp

Chổi đót làm từ cây gì?

Chổi đót làm từ bông của cây đót, một loài cỏ lớn sống nhiều năm mọc trên đồi núi vùng nhiệt đới châu Á, có nơi gọi là cây chít. Bông được hái, phơi khô, tuốt bớt hạt rồi bó thành chổi. Sợi mềm nên hợp quét bụi mịn trong nhà.

Ai phát minh ra chiếc chổi phẳng?

Cộng đồng Shaker ở Mỹ thường được ghi công là đã phổ biến kiểu chổi phẳng vào đầu thế kỷ 19, bằng cách ép dẹt bó sợi cao lương trong khuôn kẹp rồi khâu ngang. Đầu chổi phẳng gom bụi tốt hơn đầu chổi tròn kiểu cũ.

Vì sao quét nhà lại làm bụi bay lên?

Hạt bụi rất nhẹ bị luồng khí do chổi tạo ra và cú bật của sợi chổi hất lên không khí, lơ lửng rồi rơi lại chỗ khác. Quét chậm, giữ đầu chổi nghiêng sát nền, hoặc lau ẩm thay vì quét giúp giảm bụi bay.

Chổi tre và chổi đót khác nhau thế nào?

Chổi tre làm từ cành hoặc nan tre, sợi cứng, thô, hợp quét sân, quét lá và nền đất. Chổi đót sợi mềm, mảnh, đầu xoè, hợp quét nền gạch trong nhà. Dùng chổi tre trong nhà thì bụi mịn lọt qua, dùng chổi đót ngoài sân thì nhanh hỏng.

Vì sao chổi đót không nên để ướt?

Sợi đót là chất liệu thực vật, ướt lâu sẽ mềm nhũn, mốc và mục ở phần buộc, làm sợi rụng dần. Chổi đót nên được để khô, treo lên hoặc dựng đầu chổi lên trên để sợi không bị đè cong và thông thoáng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138