Cái phích nước ra đời trong phòng thí nghiệm vật lý, để giữ những chất khí hoá lỏng ở nhiệt độ cực thấp, chứ không phải để giữ nước sôi pha trà. Nguyên lý của nó, một lớp chân không kẹp giữa hai vách kính tráng bạc, đã đi từ bàn thí nghiệm ở London cuối thế kỷ 19 đến từng góc nhà người Việt, nơi cái phích từng là đồ không thể thiếu bên ấm chén.
Bài này kể lại chuyện ra đời của bình chân không, giải thích vì sao ruột phích giữ nóng được lâu đến thế và vì sao nó dễ vỡ, rồi nhìn lại thời cái phích là món đồ quý của các gia đình Việt, trước khi ấm đun siêu tốc và bình giữ nhiệt inox thay chỗ.
James Dewar và chiếc bình cho khí hoá lỏng
Cuối thế kỷ 19, các nhà vật lý châu Âu chạy đua làm lạnh những chất khí như oxy, nitơ, hydro xuống đến khi chúng hoá lỏng. Vấn đề là chất lỏng ở nhiệt độ thấp như thế bay hơi rất nhanh, vì nhiệt từ môi trường xung quanh liên tục truyền vào bình chứa. Nhà khoa học người Scotland James Dewar, làm việc ở Viện Hoàng gia tại London, giải bài toán này bằng một chiếc bình hai lớp vách kính, hút hết không khí giữa hai lớp. Chiếc bình thường được ghi mốc năm 1892.
Dewar không đăng ký bằng sáng chế cho chiếc bình. Đến đầu thế kỷ 20, hai người thợ thổi thuỷ tinh ở Đức nhận ra chiếc bình này có thể dùng cho đời sống hằng ngày: giữ đồ uống nóng hoặc lạnh. Họ lập công ty sản xuất bình chân không bán ra thị trường vào khoảng năm 1904, và tên gọi thương mại của công ty về sau thành từ chung để chỉ loại bình này trong tiếng Anh. Dewar từng tranh chấp với công ty ấy về quyền đối với phát minh nhưng không thắng.
Trong giới khoa học, chiếc bình đến nay vẫn được gọi theo tên Dewar. Những bình chứa nitơ lỏng trong bệnh viện, phòng thí nghiệm, trại giống vật nuôi đều là hậu duệ trực tiếp của chiếc bình ấy, chỉ to hơn và bằng kim loại.
Vì sao ruột phích giữ nhiệt: ba đường truyền nhiệt bị chặn
Nhiệt đi bằng ba đường. Nhiệt truyền qua vật chất tiếp xúc nhau, gọi là dẫn nhiệt; qua dòng chất lỏng hay khí chuyển động, gọi là đối lưu; và qua sóng điện từ, gọi là bức xạ, như hơi ấm ta cảm thấy khi đứng gần bếp lửa. Một chiếc bình giữ nhiệt tốt phải chặn được cả ba.
Lớp chân không chặn dẫn nhiệt và đối lưu. Giữa hai vách kính của ruột phích gần như không còn không khí. Không có phân tử khí thì nhiệt không thể truyền qua bằng va chạm, cũng không có dòng khí nào mang nhiệt đi. Đây là phần quan trọng nhất của thiết kế.
Lớp tráng bạc chặn bức xạ. Mặt trong của khoảng chân không được tráng một lớp kim loại sáng bóng, thường là bạc, giống mặt gương. Lớp này phản xạ phần lớn bức xạ nhiệt trở lại bên trong thay vì để nó thoát ra. Đó là lý do ruột phích nhìn bóng như gương.
Cổ bình và nút là chỗ thất thoát chính. Hai vách kính phải nối với nhau ở cổ bình, nên ở đó nhiệt vẫn dẫn được qua kính. Nút phích cũng để thoát nhiệt. Vì vậy phích càng đầy, nút càng kín thì nước càng nóng lâu; phích vơi một nửa nguội nhanh hơn vì khoảng không khí bên trên đối lưu với nút.
Kính được chọn vì giữ được chân không. Thuỷ tinh kín khí, dẫn nhiệt kém, dễ tạo hình hai lớp. Nhược điểm là giòn. Chân không bên trong làm vỏ kính chịu áp suất khí quyển ép từ ngoài vào, nên chỉ một vết nứt nhỏ cũng đủ để ruột phích vỡ hẳn.
Vì sao ruột phích dễ vỡ và tiếng kêu quen thuộc
Người dùng phích lâu năm đều quen với âm thanh của một ruột phích vừa vỡ: một tiếng nổ nhỏ hay tiếng xèo, rồi tiếng kính lạo xạo khi lắc. Nguyên nhân hay gặp nhất là sốc nhiệt: rót nước sôi vào ruột phích đang lạnh, hoặc nước lạnh vào ruột đang nóng. Mặt trong vách giãn nở nhanh trong khi mặt ngoài chưa kịp, tạo ứng suất làm kính nứt. Kinh nghiệm dân gian rót một ít nước ấm tráng trước rồi mới đổ đầy nước sôi chính là cách giảm sốc nhiệt.
Nguyên nhân thứ hai là va đập. Ruột phích nằm trong vỏ, được đỡ ở đáy bằng một miếng đệm và giữ ở cổ bằng một vòng đệm. Phích bị đánh rơi, vỏ có thể không sao nhưng ruột bên trong đã nứt. Chiếc núm nhỏ ở đáy ruột phích, nơi người thợ hàn kín sau khi hút chân không, là điểm yếu dễ vỡ nhất.
Một cách thử ruột phích từng được nhiều người truyền nhau: áp tai vào miệng phích rỗng, ruột còn tốt sẽ nghe tiếng ù vang như trong vỏ ốc, ruột đã mất chân không thì nghe khác, hoặc sờ thân vỏ thấy nóng lên khi có nước sôi bên trong. Dấu hiệu chắc chắn nhất vẫn là nước nguội nhanh bất thường so với trước.
Cái phích trong nhà người Việt
Ở Việt Nam, đặc biệt ở miền Bắc, cái phích từng gắn chặt với thói quen uống trà. Sáng sớm đun một ấm nước sôi đổ vào phích, cả ngày có nước nóng pha trà tiếp khách, pha sữa cho con, rửa mặt mùa đông. Phích ở miền Bắc, ở miền Nam thường gọi là bình thuỷ. Trong nhiều thập niên, gần như nhà nào cũng có ít nhất một chiếc, cơ quan, trường học, trạm xá đều có hàng dãy phích.
Phích được sản xuất trong nước từ khoảng đầu những năm 1960 tại một nhà máy ở Hà Nội vốn làm cả bóng đèn và phích nước. Trước và song song với đó là phích nhập khẩu. Những chiếc phích vỏ sắt sơn hoa văn, vỏ nhôm, nút bấc rồi nút nhựa là hình ảnh quen thuộc của thời kỳ đó. Ruột phích được bán rời để thay khi vỡ, và thay ruột phích là một việc vặt quen thuộc trong gia đình.
Trong thời bao cấp, cái phích là đồ dùng có giá trị, được coi là một món quà tặng tử tế cho đám cưới hay khi đến thăm nhà. Hình ảnh cái phích, bộ ấm chén và chiếc khay nhôm trên bàn nước là một phần ký ức của nhiều thế hệ người Việt.
Phích nước ở các nền văn hoá uống nước nóng
Cái phích đặc biệt phổ biến ở những nơi có thói quen uống nước nóng và pha trà trong ngày. Ở Trung Quốc, phích nước nóng từng là vật dụng có mặt trong hầu hết gia đình, ký túc xá sinh viên, cơ quan, bệnh viện trong nhiều thập niên của thế kỷ 20; hình ảnh sinh viên xách phích đi lấy nước sôi ở phòng nước chung là ký ức của nhiều thế hệ. Các nước Đông Á và Đông Nam Á khác cũng có những hình ảnh tương tự.
Ở những nền văn hoá ấy, cái phích giải một bài toán năng lượng cụ thể: đun nước tốn củi, than hay điện, và tốn thời gian. Đun một lần thật nhiều rồi giữ nóng cả ngày rẻ hơn và tiện hơn đun lại nhiều lần. Trong bối cảnh nhiên liệu đắt và bếp nấu chậm, chiếc bình chân không là một cải tiến tiết kiệm đáng kể cho mỗi gia đình.
Ở châu Âu và Bắc Mỹ, nơi bếp điện, ấm điện phổ biến sớm hơn và thói quen uống nước lạnh chiếm ưu thế, bình chân không chủ yếu được dùng để mang cà phê, súp đi làm, đi dã ngoại, thay vì đặt cố định trên bàn nước. Cùng một phát minh, mỗi nền văn hoá đặt nó vào một chỗ khác nhau trong sinh hoạt hằng ngày.
Từ phích kính đến bình giữ nhiệt inox
Từ nửa sau thế kỷ 20, các nhà sản xuất làm được bình chân không bằng thép không gỉ: hai lớp vỏ inox hàn kín, hút chân không ở giữa, mặt trong đôi khi được phủ thêm lớp kim loại phản xạ. Bình inox không vỡ khi rơi, nhẹ hơn, mang theo được. Đổi lại, inox dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh nên phần cổ bình thất thoát nhiều hơn, và inox không phản xạ bức xạ tốt bằng lớp tráng bạc, nên một số bình inox giữ nhiệt kém phích kính cùng dung tích.
Trong gia đình, ấm đun nước siêu tốc và bình thuỷ điện, loại vừa đun vừa giữ ấm bằng điện, dần thay chỗ cái phích từ những năm 2000. Người ta không cần giữ nước nóng cả ngày nữa khi có thể đun một ấm chỉ trong vài phút. Phích kính không biến mất nhưng lui về những gia đình quen dùng, những nơi không tiện điện, hay những dịp cần nhiều nước nóng.
Trong khi đó, bình giữ nhiệt cá nhân trở thành vật dụng hằng ngày của học sinh, nhân viên văn phòng, người đi đường. Chiếc bình nhỏ trong ba lô ngày nay vẫn mang đúng nguyên lý Dewar nghĩ ra cho khí hoá lỏng: một lớp chân không giữa hai vách.
Nút phích và chuyện giữ lạnh
Chiếc nút là bộ phận khiêm tốn nhất của cái phích nhưng quyết định khá nhiều. Phích đời đầu và phích Việt Nam một thời dùng nút bấc, làm từ vỏ cây sồi bần, một loài sồi mọc nhiều ở vùng Địa Trung Hải, chủ yếu Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha. Bấc nhẹ, xốp, chứa đầy những túi khí nhỏ nên cách nhiệt tốt, lại đàn hồi nên nhét vào cổ phích thì ép kín. Nhược điểm là bấc lâu ngày bị mủn, vỡ vụn, có khi rơi mẩu vào trong nước, và hút ẩm nên dễ có mùi.
Nút nhựa đúc thay dần nút bấc từ nửa sau thế kỷ 20. Nút nhựa rỗng ruột hoặc nhồi xốp, có gioăng cao su quanh thân để ép kín, rửa được và bền hơn. Nhiều phích còn có nắp vặn bên ngoài làm cốc, giảm thêm thất thoát nhiệt và giữ vệ sinh miệng phích.
Điều nhiều người ít để ý là cái phích giữ lạnh cũng tốt như giữ nóng. Lớp chân không không phân biệt nhiệt đi vào hay đi ra; nó chỉ cản dòng nhiệt. Chiếc bình của Dewar ra đời chính là để giữ lạnh. Trước khi tủ lạnh phổ biến, người ta dùng phích đựng đá, đựng nước đá chanh mang đi xa. Những thùng đựng kem que, thùng giữ lạnh vắc xin, bình chứa nitơ lỏng đều dựa trên cùng một ý: ngăn nhiệt bằng một lớp cách nhiệt tốt, mà tốt nhất là chân không.
Phích kính, bình inox và bình thuỷ điện: khác nhau ở đâu
Ba vật dụng giữ nước nóng trong nhà hiện nay dựa trên ba cách khác nhau. Bảng dưới so sánh theo nguyên lý, không theo sản phẩm cụ thể.
| Loại | Giữ nhiệt bằng cách nào | Điểm mạnh và điểm yếu |
|---|---|---|
| Phích ruột kính | Chân không giữa hai vách kính tráng bạc | Giữ nhiệt tốt, không mùi kim loại; giòn, dễ vỡ khi va đập hoặc sốc nhiệt |
| Bình inox chân không | Chân không giữa hai lớp thép không gỉ | Bền, mang đi được; cổ bình dẫn nhiệt nhiều hơn, giữ nhiệt tuỳ chất lượng hàn |
| Bình thuỷ điện | Thân cách nhiệt và mâm nhiệt hâm lại định kỳ | Luôn có nước nóng ở nhiệt độ đặt; cần điện liên tục |
| Ấm siêu tốc | Không giữ nhiệt, đun nhanh khi cần | Nhanh, gọn; nước nguội như ấm thường sau khi tắt |
Nhìn bảng sẽ thấy cái phích và chiếc ấm siêu tốc giải quyết cùng một nhu cầu theo hai triết lý ngược nhau: một bên giữ năng lượng đã tốn để đun, một bên đun lại thật nhanh mỗi lần cần. Lựa chọn nào hợp phụ thuộc vào thói quen dùng nước nóng của từng nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra cái phích nước?
Nhà khoa học người Scotland James Dewar tạo ra bình chân không hai vách kính vào khoảng năm 1892 để giữ khí hoá lỏng trong phòng thí nghiệm. Hai thợ thổi thuỷ tinh ở Đức đưa nó vào sản xuất làm bình đựng đồ uống khoảng năm 1904.
Vì sao ruột phích giữ nước nóng lâu?
Lớp chân không giữa hai vách kính chặn dẫn nhiệt và đối lưu, còn lớp tráng bạc phản xạ bức xạ nhiệt trở lại bên trong. Nhiệt chủ yếu chỉ thoát qua cổ bình và nút, nên phích đầy và nút kín giữ nóng lâu nhất.
Vì sao rót nước sôi vào phích lạnh dễ làm vỡ ruột?
Mặt trong vách kính nóng và giãn nở nhanh trong khi mặt ngoài chưa kịp, tạo ứng suất làm kính nứt. Vì vỏ kính đang chịu áp suất khí quyển ép vào khoảng chân không, một vết nứt nhỏ cũng có thể làm ruột vỡ hẳn.
Phích và bình thuỷ có phải là một không?
Phải. Miền Bắc gọi là phích, miền Nam thường gọi là bình thuỷ, cùng chỉ loại bình giữ nóng có ruột chân không. Bình thuỷ điện là vật khác: nó dùng điện để hâm nước định kỳ chứ không chỉ dựa vào chân không.
Bình giữ nhiệt inox có giữ nóng tốt bằng phích kính không?
Tuỳ chất lượng. Inox dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh nên phần cổ bình thất thoát nhiều hơn, và không phản xạ bức xạ tốt bằng lớp tráng bạc. Bình inox tốt vẫn giữ nhiệt rất lâu, nhưng nhiều bình rẻ kém phích kính cùng dung tích.
Vì sao phích vơi nửa thì nước nguội nhanh hơn?
Khoảng không khí phía trên mặt nước tạo dòng đối lưu, mang nhiệt từ mặt nước lên nút và cổ bình, nơi cách nhiệt kém nhất. Phích đầy thì khoảng không khí này nhỏ, nhiệt ít thoát hơn.