Bàn chải đánh răng như ta biết, một cán dài với những chùm lông cắm vuông góc ở đầu, có lịch sử chỉ vài trăm năm; còn việc làm sạch răng bằng một vật gì đó thì cổ xưa như chính loài người. Giữa hai mốc ấy là que nhai, bột đánh răng, lông lợn, cán xương và cuối cùng là sợi nylon, thứ làm nên chiếc bàn chải rẻ đến mức ai cũng thay được vài tháng một lần.
Bài này kể lại chặng đường đó, giải thích vì sao bàn chải có dạng như hiện nay và vì sao lông nylon thắng lông thú, đồng thời nhìn lại người Việt xưa đã giữ gìn răng miệng ra sao, từ tục ăn trầu, nhuộm răng đến chiếc bàn chải đầu tiên ở thành thị. Bài chỉ kể lịch sử và cơ chế; chuyện chăm sóc răng cụ thể của bạn nên hỏi nha sĩ.
Que nhai: chiếc bàn chải đầu tiên
Trước khi có bàn chải lông, con người ở nhiều nơi dùng que nhai: một đoạn cành cây nhỏ, đầu được nhai cho tơi ra thành sợi, dùng để chà răng và xỉa kẽ. Cách này có từ rất sớm trong lịch sử, được nhắc đến trong các nền văn minh Lưỡng Hà, Ai Cập, Ấn Độ và Trung Hoa cổ. Niên đại chính xác của lần dùng đầu tiên thì không thể xác định, vì que nhai là vật dễ mục và việc dùng nó có lẽ còn sớm hơn mọi văn bản.
Mỗi vùng chọn một loại cây. Ở Trung Đông, Bắc Phi và Nam Á, cành cây miswak, hay còn gọi là cây bàn chải, được dùng phổ biến và đến nay vẫn còn được nhiều người sử dụng. Ở Ấn Độ, cành cây neem là lựa chọn truyền thống. Người dùng chọn những loài cây có sợi dai, mềm khi nhai, và có vị đắng hoặc thơm.
Que nhai hiệu quả hơn ta tưởng ở phần cơ học: những sợi tơi ở đầu que luồn vào kẽ răng và chà lên bề mặt răng, tương tự lông bàn chải. Hạn chế của nó là khó với tới mặt trong của răng hàm, sợi nhanh mòn, và phải cắt bỏ đầu cũ thường xuyên. Những nhược điểm này dẫn tới ý tưởng gắn chùm lông vào một cán cầm.
Bàn chải lông ở Trung Hoa và châu Âu
Nhiều tài liệu cho rằng người Trung Hoa đã dùng bàn chải có lông cứng cắm vào cán làm bằng xương hoặc tre từ khoảng thời Tống đến thời Minh. Lông thường lấy từ gáy những con lợn sống ở vùng lạnh, vì lông ở đó cứng và dài hơn. Niên đại chính xác và chiếc bàn chải cụ thể nào là đầu tiên vẫn còn được bàn cãi; trên mạng có lan truyền một mốc năm cụ thể kèm chuyện cấp bằng sáng chế, nhưng khái niệm bằng sáng chế như ngày nay không tồn tại vào thời đó, nên bạn nên đọc thận trọng.
Bàn chải lông theo các tuyến buôn bán sang châu Âu. Ở đó, nó được thử với nhiều loại lông khác nhau, kể cả lông ngựa mềm hơn. Tuy vậy trong nhiều thế kỷ, phần lớn người châu Âu vẫn làm sạch răng bằng một miếng vải thô chấm muối hay bột đánh răng, hoặc bằng que xỉa.
Người thường được nhắc là đã đưa bàn chải đánh răng vào sản xuất hàng loạt ở Anh là William Addis, vào khoảng năm 1780. Câu chuyện quen thuộc kể rằng khi ở trong tù, ông nảy ý tưởng khoan lỗ trên một mẩu xương, luồn lông vào rồi buộc chặt bằng dây. Ra tù, ông lập xưởng làm bàn chải. Chi tiết câu chuyện có thể đã được tô vẽ qua nhiều lần kể, nhưng việc xưởng của ông là một trong những nơi đầu tiên sản xuất bàn chải đánh răng thương mại ở Anh thì được ghi nhận.
Sợi nylon: bước ngoặt của thế kỷ 20
Lông thú có những nhược điểm khó khắc phục: lông rỗng ruột nên giữ ẩm, khó khô, dễ là nơi vi khuẩn phát triển; lông mòn không đều, dễ gãy và rụng; nguồn cung phụ thuộc vào chăn nuôi và nhập khẩu. Đầu thế kỷ 20, một số nước còn gặp khó khăn về nguồn lông lợn trong thời kỳ biến động.
Năm 1938, bàn chải lông nylon đầu tiên được bán ở Mỹ, ngay sau khi sợi nylon được phát triển. Sợi nylon đặc ruột, nhanh khô, cắt đều được, có thể sản xuất với độ cứng khác nhau theo ý muốn. Những sợi nylon đời đầu khá cứng; trong các thập niên sau, nhà sản xuất làm ra sợi mềm hơn và bo tròn đầu sợi, vì giới nha khoa nhận thấy sợi quá cứng và đầu sắc có thể làm tổn thương nướu và mòn men răng.
Cán bàn chải cũng đổi từ xương, gỗ sang nhựa đúc. Nhựa rẻ, chịu nước, tạo được hình cầm cong và mặt đầu nghiêng. Từ đây bàn chải trở thành hàng tiêu dùng rẻ đến mức thay mới định kỳ là chuyện bình thường, điều không thể nghĩ tới khi một chiếc bàn chải cán xương còn là món đồ đáng giá.
Bàn chải hoạt động thế nào: vài điều về cơ chế
Bàn chải làm việc bằng cơ học. Mảng bám trên răng là một lớp màng dính gồm vi khuẩn và chất do chúng tiết ra. Lớp này bám chắc đến mức súc miệng bằng nước không trôi được; cần lực chà của sợi lông để phá vỡ nó. Kem đánh răng đóng vai trò hỗ trợ, còn phần việc chính vẫn là chuyển động của sợi lông.
Chùm lông cắm thành cụm có lý do. Lông được cắm thành từng cụm nhỏ cách nhau thay vì một khối đặc, để giữa các cụm có khoảng trống cho sợi uốn cong, luồn vào rãnh và kẽ răng, đồng thời dễ xả sạch khi rửa.
Đầu sợi bo tròn quan trọng hơn độ cứng. Sợi nylon cắt phẳng có cạnh sắc ở đầu. Nhà sản xuất mài tròn đầu sợi để giảm cọ xát lên nướu. Đây là chi tiết không nhìn thấy bằng mắt thường nhưng khác nhau giữa các loại bàn chải.
Sợi xoè ra là dấu hiệu đã mòn. Sau một thời gian, sợi mất độ đàn hồi và xoè ra ngoài, không còn bật lại để chà vào bề mặt răng. Vì vậy các khuyến nghị nha khoa thường nói đến việc thay bàn chải định kỳ; khoảng thời gian cụ thể bạn nên tham khảo nha sĩ.
Đầu bàn chải đổi dáng thế nào trong thế kỷ 20
Chiếc bàn chải đầu thế kỷ 20 có đầu to, thẳng, lông cắt phẳng một mặt, cán thẳng như chiếc thước. Trong vài thập niên sau đó, gần như mọi chi tiết của nó đều được sửa lại. Đầu bàn chải nhỏ dần để dễ đưa vào phía trong khoang miệng. Cổ bàn chải được làm hơi gập góc, giúp đầu chải với tới răng hàm trong cùng mà cổ tay không phải vặn nhiều.
Mặt lông cũng thay đổi. Thay vì một mặt phẳng, nhiều kiểu bàn chải có lông cắt thành nhiều tầng cao thấp, hình sóng, hoặc có cụm lông nhô ra ở mũi để chạm tới mặt sau răng cuối. Một số đặt những cụm lông nghiêng theo các hướng khác nhau. Mỗi kiểu là một nỗ lực khác nhau để giải cùng một bài toán: hàm răng là một bề mặt cong, lồi lõm, trong khi đầu bàn chải là một vật phẳng.
Cán bàn chải có thêm phần cao su chống trơn, chỗ đặt ngón cái, hình dáng to hơn cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi cầm dễ. Bàn chải trẻ em có đầu nhỏ, lông mềm, màu sắc nổi. Những cải tiến này nghe có vẻ nhỏ, nhưng cộng lại cho thấy chiếc bàn chải, dù trông đơn giản, đã được thiết kế lại nhiều hơn hẳn phần lớn đồ dùng khác trong nhà tắm.
Kem đánh răng: người bạn đồng hành của cây bàn chải
Bàn chải hiếm khi đi một mình. Từ thời cổ đại, người ta đã chà răng bằng các loại bột: muối, tro, than nghiền, vỏ sò hoặc xương nghiền mịn, phấn trộn với các thứ tạo mùi thơm. Những loại bột này mài mòn mảng bám bằng cơ học, nhưng nhiều thứ trong số đó cũng mài mòn luôn cả men răng nếu dùng lâu ngày, điều mà người xưa chưa biết.
Ở châu Âu thế kỷ 18 và 19, bột đánh răng đựng trong hộp hoặc lọ là dạng phổ biến; người dùng chấm bàn chải ướt vào bột. Kem đánh răng dạng sệt đựng trong lọ thuỷ tinh rồi trong ống kim loại mềm bóp được xuất hiện vào cuối thế kỷ 19. Chiếc ống bóp là một cải tiến lớn về vệ sinh, vì mỗi người không còn phải chấm bàn chải chung vào một hộp bột.
Giữa thế kỷ 20, nhiều loại kem đánh răng bắt đầu được bổ sung fluoride, một hợp chất mà các nhà khoa học tìm thấy có liên quan đến việc giảm sâu răng sau khi quan sát những vùng có nước uống chứa fluoride tự nhiên. Đây là một trong những thay đổi lớn nhất về chăm sóc răng của thế kỷ 20. Lượng fluoride phù hợp cho từng độ tuổi là chuyện y tế, có khuyến nghị riêng của cơ quan chuyên môn và nha sĩ, nằm ngoài phạm vi bài lịch sử này.
Bàn chải điện và những biến thể mới
Bàn chải điện xuất hiện vào những năm 1950 và 1960, ban đầu được phát triển ở châu Âu rồi bán rộng rãi ở Mỹ. Những chiếc đầu tiên cắm điện trực tiếp, về sau chuyển sang pin sạc. Lúc đầu nó được giới thiệu cho những người khó cử động tay hoặc đang đeo khí cụ chỉnh nha, rồi dần trở thành đồ dùng phổ biến.
Bàn chải điện hiện nay có hai kiểu chính: đầu tròn xoay qua lại và đầu dài rung với tần số cao. Cả hai đều dựa trên cùng nguyên lý cơ học như bàn chải tay, chỉ là chuyển động nhanh và đều hơn, giảm phụ thuộc vào kỹ thuật chải của người dùng. Hiệu quả so với bàn chải tay đã được nhiều nghiên cứu so sánh, và kết luận phụ thuộc vào cách dùng của từng người; đây là chuyện nên hỏi nha sĩ chứ không có câu trả lời chung cho mọi người.
Bên cạnh đó là những dụng cụ cùng họ: bàn chải kẽ răng như chiếc chổi nhỏ cho khe hở giữa các răng, chỉ nha khoa, tăm nước. Mỗi thứ giải quyết một chỗ mà đầu bàn chải thông thường khó với tới, cho thấy chiếc bàn chải vẫn còn tiếp tục chia nhánh như nó đã làm suốt mấy trăm năm.
Người Việt xưa giữ răng bằng cách gì
Trước khi bàn chải phổ biến, người Việt có những cách chăm răng riêng. Phổ biến nhất là súc miệng bằng nước muối hoặc nước chè, xỉa răng bằng tăm tre, và với nhiều người là ăn trầu. Miếng trầu gồm lá trầu không, cau và vôi; nhai trầu làm đỏ môi và đen dần răng. Đây là tập tục lâu đời, gắn với giao tiếp xã hội, cưới hỏi và tiếp khách.
Tục nhuộm răng đen từng rất phổ biến ở người Việt, cả nam lẫn nữ, và còn thấy ở người cao tuổi một số nơi cho đến giữa thế kỷ 20. Thuốc nhuộm làm từ những nguyên liệu như cánh kiến và một số thứ khác tuỳ vùng, phủ một lớp đen bóng lên răng. Người xưa quan niệm răng đen là đẹp và giúp giữ răng; quan niệm thẩm mỹ là sự thật lịch sử, còn tác dụng bảo vệ răng là chuyện các nhà nghiên cứu vẫn còn tìm hiểu, chưa có kết luận đủ chắc.
Bàn chải và kem đánh răng kiểu phương Tây đến với người Việt qua các đô thị từ đầu thế kỷ 20, ban đầu là hàng ngoại đắt tiền, rồi dần được sản xuất trong nước. Đến nửa sau thế kỷ 20, đánh răng bằng bàn chải buổi sáng và buổi tối trở thành thói quen được dạy ở trường học, và ngày nay là việc bình thường trong mọi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Trước khi có bàn chải, người ta làm sạch răng bằng gì?
Phổ biến nhất là que nhai: đoạn cành nhỏ được nhai tơi đầu thành sợi để chà răng, như cành miswak ở Trung Đông, Nam Á hay cành neem ở Ấn Độ. Người ta cũng dùng vải thô chấm muối, bột đánh răng, tăm xỉa và nước súc miệng.
Bàn chải lông đầu tiên ra đời ở đâu?
Nhiều tài liệu cho rằng người Trung Hoa đã dùng bàn chải lông lợn cắm vào cán xương hoặc tre từ khoảng thời Tống đến thời Minh. Niên đại chính xác vẫn còn tranh luận, và các mốc kèm chuyện cấp bằng sáng chế thời đó nên đọc thận trọng.
William Addis là ai?
William Addis thường được nhắc là người đưa bàn chải đánh răng vào sản xuất hàng loạt ở Anh khoảng năm 1780. Câu chuyện quen thuộc kể ông nảy ý tưởng khi ở trong tù, dùng mẩu xương và lông buộc lại. Chi tiết có thể đã được tô vẽ, nhưng xưởng của ông là có thật.
Vì sao bàn chải lông nylon thay được lông thú?
Lông thú rỗng ruột, giữ ẩm lâu, mòn không đều và nguồn cung bấp bênh. Sợi nylon đặc ruột, nhanh khô, cắt đều được và điều chỉnh được độ cứng. Bàn chải lông nylon đầu tiên được bán ở Mỹ năm 1938 và dần thay thế hoàn toàn lông thú.
Tục nhuộm răng đen của người Việt có từ bao giờ?
Đây là tập tục rất lâu đời, phổ biến ở cả nam lẫn nữ và còn thấy ở người cao tuổi một số nơi đến giữa thế kỷ 20. Niên đại khởi đầu chính xác không có ghi chép chắc chắn. Tác dụng bảo vệ răng của nó vẫn chưa có kết luận khoa học đủ chắc.
Bàn chải điện xuất hiện khi nào?
Bàn chải điện xuất hiện vào những năm 1950 và 1960, phát triển ở châu Âu rồi bán rộng rãi ở Mỹ, ban đầu dành cho người khó cử động tay hoặc đang chỉnh nha. Những chiếc đầu tiên cắm điện trực tiếp, về sau chuyển sang pin sạc.