Chiếc gương soi đã qua ba thế hệ chất liệu: đá núi lửa mài bóng, kim loại đánh bóng, rồi kính có lớp kim loại phủ phía sau. Mỗi lần đổi chất liệu là một lần hình ảnh trong gương rõ hơn, gương lớn hơn và rẻ hơn, cho đến khi tấm gương soi toàn thân, thứ từng là tài sản của vua chúa, trở thành vật bình thường trên cánh tủ.
Bài này kể lại hành trình đó, giải thích vì sao một mặt phẳng lại cho ảnh sắc nét đến vậy, vì sao gương cũ bị ố đen từ mép vào, và vì sao người Việt đến giờ vẫn nói kính tráng thuỷ dù lớp phủ của gương hiện đại không còn thuỷ ngân.
Trước khi có gương: mặt nước và đá vỏ chai
Tấm gương đầu tiên của loài người là mặt nước tĩnh trong một cái chậu tối màu. Không có hiện vật nào ghi lại điều này, nhưng nó gần như chắc chắn, và giải thích vì sao những tấm gương cổ nhất đều có màu tối: mặt phản xạ trên nền tối cho ảnh rõ hơn trên nền sáng.
Những tấm gương nhân tạo cổ nhất được biết là những mảnh đá vỏ chai, tức thuỷ tinh núi lửa màu đen, được mài nhẵn và đánh bóng một mặt. Các nhà khảo cổ tìm thấy chúng ở khu định cư Çatalhöyük thuộc vùng Anatolia, Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, với niên đại khoảng tám nghìn năm trước. Mài phẳng một khối thuỷ tinh tự nhiên cứng và giòn bằng đá và cát là công việc đòi hỏi kiên nhẫn rất lớn; những tấm gương này nhỏ, cầm vừa tay, và có lẽ là vật quý.
Ở châu Mỹ, các nền văn hoá Trung Mỹ cũng mài gương từ đá vỏ chai và từ quặng sắt bóng. Những tấm gương đá này cho ảnh tối và hơi mờ, nhưng là bước đầu tiên của ý tưởng: tạo ra một bề mặt cố ý để nhìn thấy chính mình.
Gương đồng: một thiên niên kỷ của kim loại đánh bóng
Khi biết luyện đồng, con người có chất liệu phản xạ tốt hơn đá. Gương đồng đỏ và đồng thau xuất hiện ở Lưỡng Hà và Ai Cập cổ đại, thường là một đĩa tròn có cán. Ở Trung Quốc, gương đồng có lịch sử đặc biệt dài, từ khoảng thời Thương, phát triển rực rỡ thời Chiến Quốc và Hán: mặt trước đánh bóng để soi, mặt sau đúc hoa văn rất tinh xảo, giữa có một núm tròn xỏ dây để cầm.
Gương đồng phải đánh bóng lại thường xuyên vì đồng bị xỉn khi gặp không khí. Ở nhiều nơi từng có nghề mài gương đi rong. Thợ làm gương Trung Hoa cổ còn thêm thiếc vào hợp kim để mặt gương sáng trắng hơn, gần màu bạc. Một số chiếc gương đồng thời Hán có hiện tượng lạ: khi chiếu ánh nắng lên mặt gương rồi hắt lên tường, vệt sáng hiện lờ mờ hoa văn của mặt sau. Hiện tượng này đến từ những chênh lệch độ cong rất nhỏ trên mặt gương do quá trình đúc và mài để lại, và đã được các nhà vật lý giải thích.
Ở Việt Nam, gương đồng có mặt trong hiện vật của các ngôi mộ cổ ở miền Bắc thuộc giai đoạn Bắc thuộc, nhiều chiếc mang kiểu dáng gương thời Hán. Điều này cho thấy gương đồng đã là vật dụng của tầng lớp có của ở đây từ rất sớm, dù nguồn gốc sản xuất từng chiếc còn cần nghiên cứu riêng.
Kính tráng thuỷ ngân: bí quyết của đảo Murano
Người La Mã đã làm được những tấm gương kính nhỏ, phủ chì nóng chảy ở mặt sau, nhưng kính thời đó đục và gợn, ảnh không đẹp bằng kim loại đánh bóng. Bước ngoặt đến ở Venice vào thế kỷ 16. Thợ kính trên đảo Murano làm được kính trong và phẳng hơn, rồi phủ mặt sau bằng một lớp hỗn hợp thiếc và thuỷ ngân: trải lá thiếc mỏng, đổ thuỷ ngân lên, đặt tấm kính xuống ép, để lâu cho hỗn hợp bám chặt.
Gương Venice cho ảnh sáng, rõ, trung thực về màu hơn mọi thứ trước đó, và trở thành hàng xa xỉ khắp châu Âu. Kỹ thuật được giữ kín; thợ kính bị hạn chế rời khỏi vùng. Về sau Pháp lập xưởng gương của riêng mình vào thế kỷ 17 để khỏi phụ thuộc vào hàng nhập, và những phòng lát gương lớn trong các cung điện thời ấy là cách khoe rằng mình làm chủ được thứ công nghệ đắt đỏ này.
Cái giá của gương tráng thuỷ ngân là sức khoẻ của người thợ. Hơi thuỷ ngân độc, và thợ làm gương phải sống với nó mỗi ngày. Các ghi chép thời ấy đã mô tả những triệu chứng như run tay ở người làm nghề. Đây là lý do việc tìm ra cách khác để phủ kim loại lên kính được hoan nghênh khi nó xuất hiện.
Tráng bạc, tráng nhôm: tấm gương của thời công nghiệp
Năm 1835, nhà hoá học Đức Justus von Liebig công bố phương pháp kết tủa một lớp bạc kim loại mỏng lên mặt kính bằng phản ứng hoá học trong dung dịch. Lớp bạc này phản xạ tốt hơn hỗn hợp thiếc thuỷ ngân, và quy trình không cần đến thuỷ ngân. Sau khi được cải tiến cho sản xuất lớn, tráng bạc dần thay thế phương pháp cũ trong nửa sau thế kỷ 19.
Một tấm gương soi hiện đại có cấu tạo nhiều lớp: tấm kính, lớp bạc rất mỏng, một lớp đồng hoặc lớp hoá chất bảo vệ, rồi một hai lớp sơn ở mặt sau cùng. Một số gương dùng nhôm thay bạc. Phần lớn ánh sáng bạn thấy trong gương đi qua lớp kính hai lần, phản xạ ở lớp kim loại phía sau. Đó là lý do khi chạm đầu bút vào gương, bạn thấy một khoảng hở nhỏ giữa đầu bút và ảnh của nó: khoảng hở đó chính là độ dày tấm kính.
Kính tấm phẳng giá rẻ là mảnh ghép cuối. Từ giữa thế kỷ 20, phương pháp làm kính nổi, tức cho kính nóng chảy nổi trên một bể thiếc lỏng, tạo ra những tấm kính rất phẳng với khối lượng lớn. Gương soi toàn thân, gương phủ cả bức tường trở nên bình thường từ đây.
Vì sao gương cho ảnh nét, và vài điều hay hiểu sai
Phản xạ gương khác phản xạ của tờ giấy. Mọi vật đều hắt lại ánh sáng, nhưng tờ giấy có bề mặt gồ ghề ở mức rất nhỏ nên hắt tia sáng đi mọi hướng, ta chỉ thấy màu trắng. Bề mặt gương nhẵn đến mức các tia song song tới thì cũng song song đi ra, giữ nguyên hình ảnh. Kim loại phản xạ mạnh vì các electron tự do trong nó dao động theo sóng ánh sáng và phát lại sóng ấy.
Gương không thật sự đảo trái phải. Gương đảo chiều trước sau, tức chiều vuông góc với mặt gương. Ta cảm giác trái phải bị đảo vì tự tưởng tượng mình quay người đứng vào chỗ ảnh. Nằm nghiêng trước gương sẽ thấy rõ: ảnh không bị lộn đầu xuống chân.
Gương có màu xanh lục nhạt. Kính thường chứa một lượng nhỏ sắt, hấp thụ nhẹ ánh sáng đỏ. Một lần phản xạ không nhận ra, nhưng đặt hai gương đối diện, đường hầm ảnh càng sâu càng ngả xanh lục vì ánh sáng đi qua kính nhiều lần.
Gương ố từ mép vào là do lớp bạc bị ăn mòn. Hơi ẩm và hoá chất tẩy rửa thấm qua mép cắt hoặc chỗ sơn lưng bị trầy, làm lớp bạc bị oxy hoá thành những vệt đen loang dần vào trong. Gương nhà tắm ở xứ nóng ẩm bị nhanh nhất.
Gương cong: những tấm gương làm việc
Không phải tấm gương nào cũng để soi mặt. Gương cầu lồi, mặt phản xạ phồng ra, thu một vùng nhìn rộng vào trong một tấm gương nhỏ, đổi lại ảnh bị thu nhỏ và méo ở rìa. Đó là lý do gương chiếu hậu bên phải của nhiều ô tô cong lồi, và những tấm gương tròn lớn đặt ở khúc cua khuất, ngõ hẻm hay lối ra hầm gửi xe cũng là gương cầu lồi: người đi đường thấy được góc khuất mà chỉ cần liếc một lần. Vật trong gương lồi trông xa hơn thực tế, nên người lái phải quen với độ méo này.
Gương cầu lõm làm điều ngược lại: gom ánh sáng về một điểm và phóng to vật đặt gần. Gương trang điểm có một mặt phóng to là gương lõm. Trong khoa học, gương lõm là nền móng của kính thiên văn phản xạ; Isaac Newton chế tạo một chiếc kính thiên văn dùng gương lõm bằng kim loại đánh bóng vào năm 1668, và các kính thiên văn lớn nhất hiện nay vẫn dùng gương thay cho thấu kính vì gương có thể làm rất lớn mà không bị nhoè màu.
Từ cùng một nguyên lý phản xạ, chiếc gương đi vào đèn pin, đèn pha xe máy, bếp năng lượng mặt trời, kính tiềm vọng. Những tấm gương làm việc này thường tráng nhôm ở mặt trước thay vì sau tấm kính, để ánh sáng không phải đi qua lớp kính và tạo ảnh kép mờ.
Nhận ra mình trong gương
Một câu hỏi thú vị của khoa học là ai nhận ra chính mình trong gương. Các nhà tâm lý học so sánh dùng một phép thử đơn giản: đánh dấu một vệt màu lên mặt con vật khi nó không để ý, rồi đặt nó trước gương. Nếu nó sờ lên vệt màu trên mặt mình thay vì sờ vào gương, có lý do để cho rằng nó hiểu ảnh trong gương là chính nó. Phép thử này được dùng với tinh tinh từ những năm 1970 và cho kết quả dương tính; với nhiều loài khác, kết quả còn đang tranh luận vì phép thử thiên về thị giác.
Ở trẻ nhỏ, phép thử tương tự cho thấy phần lớn trẻ bắt đầu nhận ra mình trong gương vào khoảng giữa năm thứ hai, tuy mốc này thay đổi theo từng trẻ và theo cách tiến hành thử. Trước đó, em bé có thể cười với ảnh trong gương như với một em bé khác.
Những nghiên cứu ấy nhắc rằng chiếc gương, một đồ vật bình thường đến mức ta không để ý, lại là một trong những công cụ đầu tiên giúp con người nhìn thấy khuôn mặt của chính mình một cách rõ ràng. Trước gương, hầu hết mọi người chỉ biết mặt mình qua mặt nước và qua lời người khác tả lại.
Gương trong nhà và trong tiếng nói người Việt
Người Việt gọi gương bằng chữ gương, và ở một số vùng gọi là kính. Thợ kính đến nay vẫn nói kính tráng thuỷ cho gương, dù gương hiện đại tráng bạc hoặc nhôm chứ không còn thuỷ ngân. Cái tên là dấu vết ngôn ngữ của kỹ thuật cũ, giống như ta vẫn nói quay số điện thoại khi không còn chiếc đĩa quay nào.
Gương soi từng là món đồ quý trong nhà, gắn trên cánh tủ áo, treo cạnh cửa, hay là chiếc gương nhỏ có nắp trong đồ trang điểm của phụ nữ. Ở nhiều đô thị, những tiệm cắt tóc vỉa hè dựng một tấm gương lên thân cây hay bức tường làm toàn bộ cơ sở vật chất. Gương chiếu hậu trên xe máy, phương tiện chính của người Việt, có lẽ là tấm gương được nhìn vào nhiều nhất mỗi ngày.
Trong tiếng Việt, gương còn mang nghĩa bóng là hình mẫu để noi theo: tấm gương sáng, nêu gương, làm gương. Nghĩa này gần với chữ kính, chữ giám trong Hán văn, vốn cũng vừa chỉ tấm gương vừa chỉ việc soi xét. Cái nhìn cho rằng nhìn vào gương là nhìn lại chính mình đã có từ rất lâu trong văn hoá Đông Á.
Câu hỏi thường gặp
Chiếc gương cổ nhất được làm từ gì?
Những tấm gương nhân tạo cổ nhất được biết là đá vỏ chai, tức thuỷ tinh núi lửa màu đen, được mài nhẵn và đánh bóng. Chúng được tìm thấy ở khu định cư Çatalhöyük ở Anatolia, với niên đại khoảng tám nghìn năm trước.
Vì sao gọi gương là kính tráng thuỷ?
Từ thế kỷ 16, gương kính được phủ mặt sau bằng hỗn hợp thiếc và thuỷ ngân, nên có tên tráng thuỷ. Từ nửa sau thế kỷ 19, lớp phủ chuyển dần sang bạc rồi có thêm nhôm, nhưng cái tên cũ vẫn được thợ kính và người dùng giữ lại.
Ai tìm ra cách tráng bạc lên kính?
Năm 1835, nhà hoá học Đức Justus von Liebig công bố phương pháp kết tủa lớp bạc kim loại lên kính bằng phản ứng hoá học. Phương pháp này được cải tiến để sản xuất lớn và dần thay thế kỹ thuật tráng thiếc thuỷ ngân độc hại.
Vì sao gương nhà tắm hay bị ố đen ở mép?
Hơi ẩm và hoá chất tẩy rửa thấm vào lớp bạc qua mép cắt hoặc chỗ sơn lưng bị trầy, làm bạc bị oxy hoá thành vệt đen. Vệt ố thường bắt đầu từ mép rồi loang vào trong, nhanh hơn ở nơi nóng ẩm và ít thông gió.
Gương có thật sự đảo ngược trái phải không?
Không. Gương đảo chiều trước sau, tức chiều vuông góc với mặt gương. Cảm giác trái phải bị đảo đến từ việc ta tưởng tượng mình quay người đứng vào vị trí của ảnh. Nếu nằm nghiêng trước gương, ảnh không hề bị lộn đầu xuống chân.
Gương đồng cổ có soi rõ như gương kính không?
Gương đồng mới đánh bóng cho ảnh khá rõ, nhưng ngả vàng và tối hơn gương kính tráng bạc. Đồng bị xỉn nhanh trong không khí nên phải đánh bóng lại thường xuyên. Thợ cổ thêm thiếc vào hợp kim để mặt gương sáng trắng hơn.