Suốt hàng chục nghìn năm, ánh sáng nhân tạo trong nhà con người chủ yếu đến từ một ngọn lửa nhỏ đốt dầu hay mỡ qua một sợi bấc. Từ đĩa đá đựng mỡ thú thời đồ đá đến chiếc đèn dầu hoả có bóng thuỷ tinh mà nhiều gia đình Việt còn giữ, nguyên lý gần như không đổi; thứ thay đổi là nhiên liệu, hình dạng bấc và chiếc ống thuỷ tinh làm ngọn lửa sáng hơn hẳn.
Bài này kể lại lịch sử chiếc đèn dầu, giải thích vì sao sợi bấc hút được dầu lên và vì sao cái bóng đèn làm lửa bớt khói, rồi nhìn lại những ngọn đèn trong đời sống người Việt: đèn dầu lạc, đèn Hoa Kỳ, đèn bão, và những buổi tối học bài dưới ánh đèn trước khi điện về khắp nông thôn.
Đĩa mỡ và đèn đất nung: ngọn đèn đầu tiên
Những chiếc đèn cổ nhất được biết là những phiến đá có chỗ lõm, trong đó người thời đồ đá cũ đốt mỡ thú với một mẩu bấc làm từ rêu, cỏ khô hoặc sợi thực vật. Một số chiếc đèn đá như vậy được tìm thấy trong các hang động có tranh vẽ ở châu Âu, cho thấy chúng đã soi sáng cho những người vẽ tranh trong lòng hang tối. Ngọn lửa mỡ thú cho ánh sáng yếu, nhiều khói và có mùi, nhưng đủ để làm việc trong bóng tối.
Khi biết làm đồ gốm, con người làm đèn bằng đất nung: một chiếc đĩa hoặc bát nhỏ đựng dầu, có một mỏ nhô ra để đặt bấc. Ở Lưỡng Hà, Ai Cập, Hy Lạp, La Mã, đèn đất nung đốt dầu thực vật là vật dụng phổ biến. Người La Mã sản xuất đèn dầu bằng khuôn với số lượng lớn, nắp đèn đắp nổi đủ loại hình trang trí; ngày nay các bảo tàng còn giữ hàng nghìn chiếc.
Nhiên liệu mỗi vùng mỗi khác: dầu ô liu quanh Địa Trung Hải, dầu vừng ở Trung Đông và Nam Á, mỡ cá voi, mỡ hải cẩu ở các vùng ven biển phương Bắc, dầu thực vật các loại ở châu Á. Nguyên lý thì giống nhau: dầu ngấm lên bấc, cháy ở đầu bấc.
Ngọn đèn dầu hoạt động thế nào
Bấc hút dầu bằng mao dẫn. Sợi bấc gồm vô số sợi nhỏ, giữa chúng là những khe rất hẹp. Chất lỏng tự leo lên những khe hẹp như vậy nhờ lực hút giữa chất lỏng và bề mặt sợi, gọi là hiện tượng mao dẫn, giống nước thấm lên khăn giấy. Nhờ đó dầu từ bầu đèn liên tục được đưa lên đầu bấc mà không cần bơm.
Thứ cháy là hơi dầu, không phải dầu lỏng. Ở đầu bấc, nhiệt của ngọn lửa làm dầu bay hơi; chính hơi dầu trộn với không khí mới cháy. Bấc chỉ là đường dẫn, bản thân nó cháy rất chậm vì luôn được dầu làm mát. Khi dầu cạn, bấc mới cháy xém nhanh.
Ngọn lửa vàng là do muội than nóng sáng. Phần lớn ánh sáng của ngọn đèn dầu đến từ những hạt carbon rất nhỏ chưa cháy hết, bị nung nóng đến phát sáng. Thiếu không khí thì nhiều hạt không cháy hết và bay ra thành khói đen, bám muội lên trần nhà.
Vặn bấc cao quá thì khói. Bấc càng cao, càng nhiều dầu bay hơi trong khi không khí vào không kịp, ngọn lửa đỏ, cao và bốc khói. Vặn bấc thấp thì lửa nhỏ, sáng yếu nhưng sạch. Người dùng đèn dầu quen chỉnh bấc vừa đủ cho ngọn lửa sáng mà không khói.
Đèn Argand và chiếc ống thuỷ tinh
Trong nhiều thế kỷ, đèn dầu chỉ nhích lên chút ít. Bước ngoặt lớn đến vào khoảng năm 1780, khi nhà khoa học Thuỵ Sĩ Aimé Argand thiết kế một chiếc đèn với bấc hình ống tròn rỗng ruột, không khí đi lên được cả bên trong lẫn bên ngoài ngọn lửa, cộng thêm một ống thuỷ tinh chụp quanh. Ống thuỷ tinh tạo luồng khí đi lên mạnh, giống ống khói của bếp lò, kéo không khí tươi vào chân ngọn lửa liên tục.
Kết quả là ngọn lửa cháy nóng hơn, sạch hơn, ít khói hơn và sáng hơn nhiều lần so với đèn bấc dẹt kiểu cũ. Đèn Argand nhanh chóng được dùng trong nhà giàu, phòng làm việc, hải đăng ở châu Âu. Nó cũng đặt ra một nguyên tắc thiết kế mà mọi đèn dầu về sau đều theo: ngọn lửa cần một ống dẫn khí, và chiếc ống bằng thuỷ tinh thì vừa dẫn khí vừa để ánh sáng đi qua.
Ở Việt Nam, chiếc ống thuỷ tinh ấy có tên riêng là thông phong, hay đơn giản là bóng đèn. Lau thông phong cho hết muội mỗi buổi chiều là việc vặt quen thuộc của trẻ con nhiều thế hệ; bóng đèn nhiều muội thì ánh sáng đục và vàng hẳn đi.
Dầu hoả: nhiên liệu làm thay đổi đêm tối
Giữa thế kỷ 19, một nhiên liệu mới xuất hiện. Ở Canada, Abraham Gesner chưng cất được một loại dầu đèn từ than đá và đặt tên cho nó là kerosene. Năm 1853, ở vùng Lviv, khi ấy thuộc đế quốc Áo, dược sĩ Ignacy Łukasiewicz chưng cất được dầu hoả từ dầu mỏ và làm ra chiếc đèn dầu hoả, rồi dùng nó thắp sáng một ca mổ trong bệnh viện địa phương. Năm 1859, giếng dầu khoan ở Pennsylvania, Mỹ mở đầu ngành công nghiệp dầu mỏ hiện đại, và dầu hoả trở thành sản phẩm chính của ngành này trong mấy chục năm đầu.
Dầu hoả rẻ hơn dầu thực vật và mỡ cá voi, cháy sáng, ít mùi hơn nếu đèn tốt. Đèn dầu hoả với bầu thuỷ tinh hay kim loại, núm vặn bấc dẹt và chiếc bóng thuỷ tinh có eo thắt nhanh chóng lan ra khắp thế giới theo các tàu chở dầu. Ở nhiều nơi, đây là lần đầu tiên gia đình bình thường có ánh sáng đủ để đọc sách sau khi trời tối.
Chỉ vài thập kỷ sau, bóng đèn điện bắt đầu thay đèn dầu ở các thành phố lớn. Nhưng ở nông thôn những nước chưa có điện lưới, đèn dầu hoả tiếp tục là nguồn sáng chính suốt phần lớn thế kỷ 20, và ở một số nơi đến tận bây giờ.
Đèn măng sông: ngọn lửa không còn phát sáng trực tiếp
Cuối thế kỷ 19, một cải tiến khiến ngọn đèn dầu và đèn khí sáng lên rất nhiều: chiếc lưới măng sông. Nhà hoá học người Áo Carl Auer von Welsbach phát triển loại lưới vải tẩm muối của một số kim loại đất hiếm, khi đốt lần đầu thì sợi vải cháy mất, để lại một bộ khung khoáng chất mỏng manh. Khung này khi được ngọn lửa nung nóng sẽ phát ra ánh sáng trắng rất mạnh, sáng hơn nhiều so với chính ngọn lửa.
Điểm mới của măng sông là ánh sáng không còn đến từ muội than cháy dở như ngọn đèn bấc, mà từ một vật rắn được nung đến phát sáng. Ngọn lửa vì vậy có thể cháy sạch, gần như không khói, chỉ làm nhiệm vụ cấp nhiệt. Măng sông được dùng rộng rãi cho đèn khí đốt đường phố ở châu Âu, và cho loại đèn dầu hoả có bơm áp suất, đẩy dầu đã hoá hơi lên đốt nóng lưới.
Ở Việt Nam, đèn măng sông từng là thứ ánh sáng sang trọng của nông thôn và thị trấn: thắp cho đám cưới, buổi chiếu bóng lưu động, hàng quán đêm, sân khấu chèo, tuồng ở làng. Người thắp phải bơm hơi, mồi lửa, chờ lưới đỏ dần lên rồi trắng xoá; tiếng xì đều đều của đèn là âm thanh của những buổi tối đông người. Lưới măng sông rất giòn, chạm nhẹ là vỡ, nên việc thay lưới là một kỹ năng riêng.
Những ngọn đèn quen thuộc của người Việt
Ở Việt Nam, nhiều kiểu đèn dầu đã cùng tồn tại, mỗi kiểu gắn với một nhiên liệu và một hoàn cảnh dùng. Bảng dưới đây điểm qua những kiểu hay gặp nhất.
| Kiểu đèn | Nhiên liệu và cấu tạo | Hoàn cảnh dùng |
|---|---|---|
| Đèn dầu lạc | Đĩa hoặc chén nhỏ đựng dầu lạc, bấc bằng sợi bông hay ruột cây bấc | Đèn truyền thống trước khi có dầu hoả, ánh sáng nhỏ, ít khói |
| Đèn Hoa Kỳ | Bầu thuỷ tinh đựng dầu hoả, núm vặn bấc dẹt, bóng thông phong có eo | Thắp trong nhà, học bài, ăn cơm tối ở nông thôn và thành thị trước khi có điện |
| Đèn bão | Khung kim loại có quai xách, bóng thuỷ tinh được che chắn | Mang ra ngoài trời, đi đêm, ra đồng, trên thuyền, chịu được gió |
| Đèn chai tự chế | Chai hoặc lọ nhỏ, nắp đục lỗ luồn bấc, đốt dầu hoả | Rẻ, tự làm, dùng trong lúc khó khăn; nhiều khói và dễ đổ |
| Đèn măng sông | Dầu hoả được bơm hơi, đốt nóng chiếc lưới măng sông phát sáng trắng | Rất sáng, dùng cho hàng quán, đám cưới, sân khấu nông thôn |
Tên đèn Hoa Kỳ thường được giải thích là do loại đèn và dầu hoả ban đầu được nhập về từ Mỹ, và cách gọi này vẫn còn trong ký ức nhiều người. Dầu hoả còn được gọi là dầu tây hay dầu lửa tuỳ vùng.
Những buổi tối dưới đèn dầu
Với nhiều thế hệ người Việt, nhất là ở nông thôn, đèn dầu gắn liền với ký ức học bài buổi tối: chiếc đèn đặt giữa bàn, mấy anh chị em chụm đầu quanh ngọn lửa, ai ngồi xa thì chữ mờ. Dầu hoả có lúc khan hiếm, có lúc phải mua theo tiêu chuẩn, nên đèn được vặn nhỏ để tiết kiệm và tắt sớm.
Đèn dầu cũng là nguồn sáng trong những năm chiến tranh, khi các đô thị phải hạn chế ánh sáng ban đêm và nhiều vùng không có điện. Sau chiến tranh, lưới điện quốc gia được kéo dần về các tỉnh và xã, và đến khoảng những năm 2010, phần lớn hộ dân nông thôn đã có điện. Từ đó đèn dầu lui về làm đèn dự phòng khi mất điện, rồi gần như biến mất khỏi đời sống hằng ngày.
Ngày nay chiếc đèn Hoa Kỳ với bóng thông phong có eo trở thành đồ lưu niệm, đồ trang trí trong quán cà phê, nhà hàng theo phong cách hoài cổ. Đèn dầu thật vẫn còn ở một số vùng xa và trong những dịp mất điện dài ngày. Nhìn lại, cái ngọn lửa nhỏ ấy là cầu nối giữa đĩa mỡ trong hang đá và bóng đèn điện, và nó đã soi sáng cho phần lớn lịch sử loài người sau khi trời tối.
Vì sao đèn dầu nguy hiểm và cái giá của ánh sáng
Đèn dầu là ngọn lửa trần trong nhà, nên luôn đi kèm nguy cơ cháy. Đèn đổ làm dầu hoả loang ra và bắt lửa, bấc cháy lan sang màn, rèm, mái tranh là những tai nạn từng xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới. Thiết kế đèn bão có khung chắn và bầu kim loại một phần là để giảm nguy cơ này khi mang đi.
Đèn dầu còn tạo khói và khí thải trong không gian kín. Khói đen là muội carbon, và quá trình cháy không hoàn toàn trong phòng ít thông gió có thể sinh ra những khí có hại. Vì vậy người xưa thường đặt đèn nơi thoáng và vặn bấc vừa phải. Chi tiết y tế cụ thể về tác hại của khói đèn nằm ngoài phạm vi bài này.
Một điều đáng suy nghĩ là cái giá của ánh sáng. Trước khi có điện, mỗi giờ thắp đèn đều tốn nhiên liệu mua bằng tiền hay công sức, nên ánh sáng ban đêm là thứ phải tính toán. Các nhà sử học kinh tế đã chỉ ra rằng chi phí để có một lượng ánh sáng nhất định đã giảm đi rất nhiều lần từ thời đèn dầu đến thời bóng đèn điện hiện đại. Chiếc đèn dầu nhắc lại rằng ánh sáng sau khi trời tối, thứ ta coi là đương nhiên, từng là một món xa xỉ.
Câu hỏi thường gặp
Chiếc đèn cổ nhất được làm như thế nào?
Những chiếc đèn cổ nhất được biết là phiến đá có chỗ lõm đựng mỡ thú, với bấc làm từ rêu, cỏ khô hoặc sợi thực vật, dùng từ thời đồ đá cũ. Một số chiếc được tìm thấy trong các hang động có tranh vẽ ở châu Âu.
Vì sao bấc đèn hút được dầu lên?
Bấc gồm nhiều sợi nhỏ với những khe rất hẹp, chất lỏng tự leo lên các khe ấy nhờ hiện tượng mao dẫn, giống nước thấm lên khăn giấy. Ở đầu bấc, dầu bay hơi và hơi dầu trộn với không khí mới cháy.
Bóng thông phong của đèn dầu dùng để làm gì?
Bóng thuỷ tinh tạo luồng khí đi lên giống ống khói, kéo không khí tươi vào chân ngọn lửa liên tục. Nhờ đó lửa cháy nóng hơn, sạch hơn, ít khói và sáng hơn. Ý tưởng này phổ biến từ chiếc đèn của Aimé Argand khoảng năm 1780.
Vì sao gọi là đèn Hoa Kỳ?
Cách giải thích phổ biến là loại đèn dầu hoả có bóng thông phong và dầu hoả ban đầu được nhập về Việt Nam từ Mỹ, nên người ta gọi theo nơi xuất xứ. Dầu hoả cũng được gọi là dầu tây hoặc dầu lửa tuỳ vùng.
Dầu hoả bắt đầu được dùng thắp đèn từ khi nào?
Giữa thế kỷ 19. Abraham Gesner ở Canada chưng cất dầu đèn từ than đá và đặt tên kerosene, còn năm 1853 Ignacy Łukasiewicz ở vùng Lviv chưng cất dầu hoả từ dầu mỏ và làm ra đèn dầu hoả. Giếng dầu Pennsylvania năm 1859 làm dầu hoả trở nên rẻ.
Vì sao vặn bấc cao thì đèn bốc khói?
Bấc cao làm nhiều dầu bay hơi hơn lượng không khí kịp đưa vào, nên nhiều hạt carbon không cháy hết và bay ra thành khói đen, ngọn lửa đỏ và cao. Vặn bấc vừa phải cho ngọn lửa sáng mà sạch.