UyenBac.comUyên Bác
Thư từ và liên lạc

Lịch sử tem thư: con tem ra đời thế nào và vì sao người gửi trả tiền trước

Trước năm 1840 người nhận trả tiền thư theo quãng đường. Con tem ra đời từ cải cách bưu chính ở Anh, rồi đổi dạng qua răng cưa, dấu huỷ, nhãn in máy.

Close-up of an old wooden desk in a Hanoi post office, hands holding tweezers over a few plain unused postage stamps beside a magnifier, warm window light, shallow depth of field

Con tem thư là một tờ biên lai nhỏ có keo dán: nó chứng nhận rằng người gửi đã trả trước tiền vận chuyển lá thư. Nghe thì hiển nhiên, nhưng suốt nhiều thế kỷ, thư từ ở châu Âu vận hành theo lối ngược lại: người nhận mới là người móc tiền, và giá cước tính theo quãng đường cùng số tờ giấy. Con tem ra đời ở Anh năm 1840 như một phần của cuộc cải cách bưu chính, và chỉ trong vài chục năm, cả thế giới làm theo.

Bài này kể lại con tem đã xuất hiện ra sao, vì sao nó có răng cưa, có hình chân dung, có dấu huỷ đóng đè lên, và vì sao ngày nay phần lớn thư từ, bưu kiện không còn dán tem mà dùng nhãn in từ máy. Những chỗ giới sử học bưu chính còn bàn cãi được ghi rõ là còn bàn cãi.

Thư từ trước khi có tem: người nhận trả tiền

Ở nước Anh đầu thế kỷ 19, gửi một lá thư không tốn gì cho người gửi. Người đưa thư mang thư đến tận nhà và thu tiền của người nhận. Mức cước được tính theo hai yếu tố: quãng đường từ nơi gửi đến nơi nhận, và số tờ giấy trong thư. Một tờ giấy gấp lại là một mức giá, kẹp thêm tờ thứ hai là gấp đôi. Vì vậy người ta viết kín cả hai mặt, có khi viết xong một chiều thì xoay giấy viết chồng thêm một lớp chữ theo chiều vuông góc để khỏi tốn thêm tờ.

Cách tính này đẻ ra ba rắc rối. Thứ nhất, cước đắt với người lao động bình thường, nhất là thư đi xa. Thứ hai, người nhận có quyền từ chối không nhận và không trả tiền; khi đó bưu điện đã chở lá thư đi cả trăm dặm mà không thu được đồng nào. Nhiều tài liệu kể lại chuyện người gửi đánh ký hiệu quy ước ở mặt ngoài để người nhận liếc qua là hiểu tin rồi từ chối nhận; mức độ phổ biến của mẹo này khó đo, nhưng nó được nêu ra trong chính các cuộc tranh luận cải cách thời đó. Thứ ba, thu tiền từng nhà, ghi sổ từng lá thư, đối chiếu với từng tuyến đường là một bộ máy kế toán cồng kềnh.

Ngoài ra còn một tầng lớp được miễn cước. Thành viên Quốc hội Anh có quyền ký tên ở mặt ngoài để thư được chở miễn phí, gọi là đặc quyền franking. Đặc quyền này bị lạm dụng đến mức người ta xin chữ ký để gửi thư hộ người quen. Tóm cả lại, hệ thống vừa đắt với dân, vừa lỗ với nhà nước, vừa khó kiểm soát.

Rowland Hill và ý tưởng trả trước một giá cho cả nước

Bản đề xuất năm 1837. Rowland Hill, một nhà giáo và nhà cải cách người Anh, cho in một tập sách mỏng về cải cách bưu chính. Lập luận trung tâm của ông là chi phí thật của bưu điện nằm ở khâu xử lý, đếm, thu tiền, chứ phần chở thư đi xa hay gần chênh nhau không đáng kể. Vậy thì nên bỏ cách tính theo quãng đường, thu một mức thấp và đồng nhất cho mọi lá thư nhẹ, đi đâu trong nước cũng như nhau.

Người gửi trả, không phải người nhận. Ý thứ hai là chuyển việc trả tiền sang người gửi. Khi tiền đã thu trước, người đưa thư chỉ việc bỏ thư vào nhà, không phải đứng chờ, không có chuyện từ chối nhận. Bộ máy thu ngân ở cửa từng nhà biến mất.

Cần một bằng chứng đã trả tiền. Muốn người gửi trả trước thì phải có thứ gì đó gắn lên lá thư để chứng minh. Hill đề xuất hai cách: phong bì và tờ giấy viết thư in sẵn dấu đã trả cước, và một mảnh giấy nhỏ có keo ở mặt sau để dán lên thư. Mảnh giấy nhỏ đó chính là con tem.

Mức cước một penny. Ngày 10 tháng 1 năm 1840, nước Anh áp dụng mức cước đồng giá một penny cho mỗi lá thư nặng tới nửa ounce, gọi là Uniform Penny Post. Lúc đầu tem chưa sẵn sàng, người gửi trả tiền mặt ở bưu cục. Vài tháng sau, con tem mới ra mắt.

Penny Black: con tem đầu tiên trông như thế nào

Con tem dán đầu tiên được phát hành ngày 1 tháng 5 năm 1840 và có hiệu lực sử dụng từ ngày 6 tháng 5. Nó in màu đen, mệnh giá một penny, nên người sưu tầm gọi là Penny Black. Đi cùng là con tem hai penny màu xanh lam cho thư nặng hơn. Trên tem là chân dung nghiêng của Nữ hoàng Victoria lúc còn trẻ, khắc theo một mẫu huy chương có sẵn.

Thiết kế này không chỉ để đẹp. Chân dung người thật được khắc chìm tinh xảo là cách chống làm giả hữu hiệu thời đó, vì mắt người rất nhạy với sai lệch trên khuôn mặt. Ở hai góc dưới in hai chữ cái, mỗi con tem trên tờ in một cặp khác nhau, cho biết vị trí của nó trên bản khắc; kẻ làm giả muốn ghép mảnh hai con tem đã dùng thành một con lành sẽ để lộ cặp chữ không khớp. Giấy in có hình chìm nhỏ hình vương miện.

Một chi tiết khiến nhiều người ngạc nhiên: con tem không in tên nước. Năm 1840 chưa có nước nào khác phát hành tem nên không cần phân biệt. Về sau, khi lập các quy ước bưu chính quốc tế, Anh vẫn giữ thói quen ấy; tem Anh đến nay vẫn chỉ in hình nguyên thủ thay cho tên nước, một ngoại lệ được chấp nhận.

Penny Black chỉ dùng chừng một năm. Bưu điện đóng dấu huỷ màu đỏ lên tem đen, vừa khó nhìn vừa có thể bị tẩy để dán lại. Năm 1841, tem chuyển sang màu đỏ nâu, gọi là Penny Red, còn dấu huỷ chuyển sang mực đen. Một con tem đổi màu chỉ vì bài toán chống dùng lại, ví dụ rõ về việc hình dạng đồ vật đi theo cơ chế vận hành.

Từ cắt kéo đến răng cưa: con tem đổi dạng ra sao

Con tem hôm nay khác con tem năm 1840 ở nhiều chi tiết. Mỗi chi tiết đều là lời giải cho một vấn đề vận hành cụ thể:

Chi tiếtRa đời để giải quyết gìMốc tham khảo
Tem dán có keoChứng nhận đã trả cước, gắn liền vào lá thưAnh, 1840
Dấu huỷĐánh dấu tem đã dùng, không bóc ra dán lại đượcCó từ ngày đầu, đổi mực năm 1841
Răng cưa (đục lỗ)Tách từng con tem khỏi tờ in mà không cần kéoAnh dùng chính thức từ năm 1854
Mệnh giá in trên temNhân viên biết ngay lá thư đã trả đủ chưaCó từ đầu, ngày càng nhiều mệnh giá
Tên nước trên temPhân biệt tem các nước khi thư đi quốc tếPhổ biến dần sau khi nhiều nước phát hành
Tem tự dínhBỏ bước làm ướt keo, dễ dán bằng máyNửa sau thế kỷ 20
Nhãn cước in máy, mã vạchTính cước theo cân nặng thật, theo dõi bưu gửiPhổ biến cuối thế kỷ 20 đến nay

Răng cưa là chi tiết nhiều người tưởng có sẵn từ đầu. Thực tế mười mấy năm đầu, nhân viên bưu cục và người mua phải cắt tem bằng kéo khỏi tờ in. Henry Archer, một người Ireland, phát triển máy đục hàng lỗ giữa các con tem; bưu điện Anh mua lại ý tưởng và tem có răng cưa được phát hành chính thức từ năm 1854. Mép răng cưa lởm chởm mà ta quen thuộc hôm nay chính là dấu vết của những lỗ đục đó bị xé đôi.

Keo dán cũng có lịch sử riêng. Tem cổ dùng keo phải thấm nước, nên mới có thói quen liếm tem. Tem tự dính bóc ra là dán xuất hiện muộn hơn nhiều, gắn với nhu cầu dán tem bằng máy ở quy mô lớn.

Thế giới làm theo và Liên minh Bưu chính Quốc tế

Mô hình trả trước bằng tem lan nhanh vì nó giải quyết đúng chỗ đau của mọi cơ quan bưu chính. Năm 1843, bang Zürich và bang Genève của Thuỵ Sĩ cùng Brazil phát hành tem; tem đầu tiên của Brazil được gọi là tem mắt bò vì hình con số đặt trong khung bầu dục. Hoa Kỳ phát hành tem liên bang đầu tiên năm 1847. Đến giữa thế kỷ 19, hầu hết các nước châu Âu đã có tem riêng, rồi tới các thuộc địa ở châu Á, châu Phi.

Khi tem đã phổ biến trong từng nước, thư quốc tế vẫn là mớ bòng bong. Mỗi cặp nước phải ký hiệp định riêng, lá thư đi qua nước thứ ba lại phải tính thêm cước quá cảnh. Năm 1874, đại diện nhiều nước họp ở Bern, Thuỵ Sĩ, lập ra Tổng Liên minh Bưu chính, bốn năm sau đổi tên thành Liên minh Bưu chính Quốc tế. Nguyên tắc cốt lõi là coi các nước thành viên như một lãnh thổ bưu chính chung: nước gửi thu cước và giữ tiền, nước nhận có nghĩa vụ chuyển thư đến tay người nhận.

Nhờ nguyên tắc đó, con tem của một nước được công nhận trên toàn tuyến đường của lá thư. Cũng từ đây hình thành các quy ước về màu tem cho từng loại cước quốc tế, về việc in tên nước bằng chữ Latinh để nhân viên nước khác đọc được. Cơ chế thanh toán giữa các nước về sau được điều chỉnh nhiều lần, nhưng ý tưởng một lãnh thổ bưu chính chung vẫn giữ nguyên.

Ở Việt Nam, tem bưu chính đến cùng hệ thống bưu điện thời Pháp thuộc vào nửa sau thế kỷ 19; tem lưu hành lúc đó là tem của chính quyền thuộc địa. Chữ "tem" trong tiếng Việt mượn từ tiếng Pháp, còn từ Hán Việt "bưu" chỉ việc chuyển đưa thư từ, có trong những từ quen như bưu điện, bưu cục, bưu thiếp.

Con tem vận hành thế nào trong hệ thống bưu chính

Tem là tiền đã thu. Về kế toán, mỗi con tem bán ra là một khoản tiền bưu điện đã nhận trước cho một dịch vụ chưa làm. Con tem nằm trong ngăn kéo nhà ai đó nhiều năm vẫn là nghĩa vụ chưa thực hiện. Đây cũng là lý do bưu chính nhiều nước thích tem sưu tầm: tem bán ra mà không bao giờ được dùng gửi thư là doanh thu không kèm chi phí vận chuyển.

Dấu huỷ khoá tem lại. Khi thư vào bưu cục, nhân viên hoặc máy đóng dấu huỷ chồng lên tem để nó không dùng được lần nữa. Dấu ngày thường in kèm, cho biết thư được nhận ở đâu, hôm nào. Với người nhận, dấu ngày là bằng chứng thời điểm gửi; trong nhiều thủ tục hành chính, ngày trên dấu bưu điện được dùng làm mốc tính hạn nộp.

Mệnh giá đối chiếu với cân nặng. Nhân viên cân lá thư, tra biểu cước, rồi kiểm tổng mệnh giá các con tem dán trên đó. Thiếu cước thì thư bị trả lại hoặc người nhận phải trả phần thiếu, một tàn dư của lối thu tiền người nhận ngày xưa.

Chống giả bằng in ấn. Từ hình chìm trên giấy thời Penny Black, tem hiện đại dùng mực huỳnh quang, hoa văn vi mô, kỹ thuật in nhiều lớp. Tem huỳnh quang còn giúp máy phân loại thư tự động nhận ra vị trí con tem và lật lá thư cho đúng chiều trước khi đóng dấu.

Vì sao ngày nay ít thấy tem trên thư

Nếu để ý những phong bì nhận được gần đây, bạn sẽ thấy rất ít con tem. Thư của ngân hàng, cơ quan, doanh nghiệp thường in sẵn một khung ghi đã trả cước, hoặc có nhãn cước in từ máy đóng dấu cước. Bưu kiện gửi ở quầy nhận một tờ nhãn in mã vạch. Cơ chế vẫn y như ý tưởng của Rowland Hill năm 1837: người gửi trả trước, trên bưu gửi có bằng chứng đã trả. Chỉ có hình thức bằng chứng là đổi.

Máy đóng dấu cước xuất hiện từ đầu thế kỷ 20, cho phép doanh nghiệp nạp tiền trước rồi tự in dấu cước lên thư của mình, tiết kiệm công dán hàng nghìn con tem. Mã vạch và nhãn in thêm một lớp nữa: mỗi bưu gửi có định danh riêng, đi qua bưu cục nào cũng được quét, người gửi tra được hành trình. Con tem dán tay không làm được việc theo dõi đó.

Tem vì thế dần chuyển vai, từ công cụ thanh toán thành vật phẩm văn hoá. Các nước vẫn phát hành bộ tem kỷ niệm sự kiện, danh nhân, cảnh quan, động thực vật. Người gửi thư tay cho bạn bè, người làm bưu thiếp, người sưu tầm vẫn mua tem. Nhưng xét về số lượng, phần lớn bưu gửi trên thế giới hiện nay không mang con tem nào.

Có một điều gần như không đổi suốt gần hai thế kỷ: ý tưởng tính cước thư thường theo cân nặng, bằng một biểu giá đơn giản, thay vì tính tỉ mỉ theo từng cây số. Biểu cước mỗi nước có thể chia vài vùng, nội tỉnh hay liên tỉnh, nhưng không nước nào quay lại lối tính theo dặm đường của thời trước năm 1840, vì lập luận năm 1837 vẫn đúng: phần chở đi xa không phải phần tốn kém nhất.

Câu hỏi thường gặp

Con tem đầu tiên trên thế giới là con tem nào?

Con tem dán đầu tiên được ghi nhận là Penny Black của Anh, phát hành ngày 1 tháng 5 năm 1840 và dùng được từ ngày 6 tháng 5 năm đó. Nó in màu đen, mệnh giá một penny, mang chân dung nghiêng của Nữ hoàng Victoria.

Ai được coi là cha đẻ của con tem?

Rowland Hill thường được nhắc tên vì ông đề xuất cải cách bưu chính năm 1837 với cước đồng giá và người gửi trả trước bằng tem. Một số người khác cũng từng đưa ra ý tưởng tương tự, nên sử học bưu chính có tranh luận về công lao, nhưng vai trò của Hill trong cuộc cải cách được thừa nhận rộng rãi.

Vì sao tem có răng cưa?

Răng cưa là dấu vết của hàng lỗ đục giữa các con tem trên tờ in, giúp xé rời từng con mà không cần kéo. Mười mấy năm đầu tem phải cắt bằng kéo; Anh bắt đầu phát hành tem có răng cưa chính thức từ năm 1854.

Vì sao tem Anh không in tên nước?

Khi Anh phát hành tem năm 1840, chưa có nước nào khác dùng tem nên không cần ghi tên. Thói quen đó được giữ lại, và trong các quy ước quốc tế, tem Anh được chấp nhận chỉ in hình nguyên thủ thay cho tên nước.

Dấu huỷ trên tem dùng để làm gì?

Dấu huỷ đóng chồng lên tem để đánh dấu tem đã dùng, ngăn việc bóc ra dán lại. Dấu thường kèm ngày và nơi nhận thư, nên cũng là bằng chứng thời điểm gửi, đôi khi được dùng để tính hạn nộp hồ sơ.

Ngày nay gửi thư có bắt buộc dán tem không?

Không bắt buộc. Bưu điện chấp nhận nhiều hình thức chứng nhận đã trả cước như nhãn in máy, dấu cước của máy đóng dấu, khung in sẵn của doanh nghiệp. Tem vẫn dùng được, nhưng phần lớn bưu gửi hiện nay dùng nhãn có mã vạch.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138