UyenBac.comUyên Bác
Thư từ và liên lạc

Máy fax ra đời từ khi nào: chiếc máy gửi hình có trước cả điện thoại

Ý tưởng gửi hình qua dây điện có từ năm 1843, trước điện thoại hơn ba chục năm. Lịch sử máy fax, cách máy quét từng dòng, tiếng rít khi kết nối và vì sao fax còn sống.

Over-the-shoulder view of an office worker in Can Tho feeding a blank sheet into an old desktop fax machine, curled thermal paper in the tray, fluorescent office light, muted colors

Máy fax gửi một trang giấy bằng cách chia nó thành hàng nghìn dòng ngang rất mảnh, quét từng dòng thành chuỗi điểm đen và trắng, biến chuỗi đó thành âm thanh chạy qua đường dây điện thoại, rồi máy bên kia in lại từng dòng theo đúng thứ tự. Ý tưởng gửi hình qua dây điện bằng cách quét từng dòng có từ năm 1843, tức là trước khi có điện thoại hơn ba chục năm.

Bài này kể lại hành trình dài và gián đoạn của máy fax: từ con lắc đồng bộ thế kỷ 19, đường dây gửi ảnh báo chí đầu thế kỷ 20, đến chiếc máy văn phòng phổ biến cuối thế kỷ 20. Kèm theo là cách máy fax mã hoá trang giấy và ý nghĩa của tiếng rít quen thuộc khi hai máy bắt tay nhau.

Năm 1843: con lắc và điện báo hình

Năm 1843, Alexander Bain, một thợ đồng hồ người Scotland, được cấp bằng sáng chế ở Anh cho một hệ thống in tín hiệu điện báo từ xa. Ý tưởng then chốt là đồng bộ: ở hai đầu dây, hai con lắc dao động cùng nhịp, mỗi con lắc mang một kim nhỏ quét qua bề mặt. Ở đầu gửi, kim quét qua một mặt phẳng có chữ kim loại nổi, chạm vào kim loại thì mạch đóng. Ở đầu nhận, kim quét qua tờ giấy tẩm hoá chất, dòng điện chạy qua làm giấy đổi màu. Sau mỗi lần quét, mặt phẳng dịch xuống một nấc, như máy fax dịch giấy xuống từng dòng.

Hệ thống của Bain chủ yếu tồn tại trên giấy và mẫu thử, nhưng nó đã chứa đủ ba yếu tố của mọi máy fax về sau: quét từng dòng, chuyển mỗi điểm thành tín hiệu bật tắt, và đồng bộ hai đầu để điểm thứ bao nhiêu ở đầu gửi được in đúng vào điểm thứ bấy nhiêu ở đầu nhận. Năm 1848, Frederick Bakewell ở Anh cải tiến bằng cách dùng hai trục quay thay cho con lắc, một hình thức gần với máy fax trống quay sau này hơn.

Ý tưởng này xuất hiện chỉ vài năm sau khi điện báo thương mại ra đời, và chưa đến mức người ta nghĩ tới truyền giọng nói qua dây. Truyền hình ảnh tĩnh, hoá ra, dễ hơn truyền âm thanh: chỉ cần đủ thời gian và đủ đồng bộ, còn âm thanh thì phải truyền liên tục theo thời gian thực.

Từ dịch vụ ở Pháp đến ảnh báo chí qua dây

Pantelegraph của Caselli. Giovanni Caselli, một linh mục và nhà vật lý người Ý, chế tạo máy pantelegraph dùng con lắc lớn để đồng bộ. Người gửi viết hoặc vẽ bằng mực cách điện lên tấm kim loại, máy quét và gửi đi, đầu nhận tái tạo lại trên giấy hoá chất. Từ năm 1865, Pháp vận hành dịch vụ truyền hình vẽ và chữ ký giữa Paris và Lyon bằng máy này, thường được coi là dịch vụ fax thương mại đầu tiên.

Ứng dụng chống giả chữ ký. Một trong những công dụng được nhắc đến của pantelegraph là truyền chữ ký để xác minh giao dịch, vì chữ ký là hình, không chép lại bằng mã Morse được. Đây cũng là lý do về sau fax được dùng nhiều cho giấy tờ có chữ ký.

Ảnh báo chí qua đường dây. Đầu thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu ở Đức, Pháp và Mỹ phát triển cách truyền ảnh chụp qua dây bằng tế bào quang điện: ánh sáng phản chiếu từ từng điểm trên ảnh được biến thành cường độ dòng điện. Từ những năm 1920, các tờ báo lớn bắt đầu nhận ảnh từ nơi xa qua đường dây điện thoại, rút ngắn thời gian ảnh thời sự lên báo từ nhiều ngày xuống vài giờ.

Fax qua sóng vô tuyến. Cùng nguyên lý, các bản tin thời tiết dạng hình vẽ được phát qua sóng vô tuyến cho tàu biển. Máy thu trên tàu in lại hình vẽ áp thấp, front thời tiết theo từng dòng. Dịch vụ này vẫn còn được dùng trong hàng hải ở nhiều vùng biển.

Từ ba phút một trang đến chưa đầy một phút

Máy fax văn phòng dùng đường dây điện thoại công cộng xuất hiện từ thập niên 1960. Vấn đề lúc đầu là mỗi hãng một kiểu, máy hãng này không nói chuyện được với máy hãng khác. Liên minh Viễn thông Quốc tế đưa ra các chuẩn chung theo từng thế hệ, gọi là các nhóm. Chuẩn nhóm 1 cuối thập niên 1960 cần khoảng sáu phút cho một trang. Chuẩn nhóm 2 giữa thập niên 1970 rút xuống khoảng ba phút.

Bước ngoặt là chuẩn nhóm 3 năm 1980. Nó dùng mã hoá số và nén dữ liệu, đưa thời gian gửi một trang chữ thông thường xuống dưới một phút. Chuẩn nhóm 3 cùng với giá máy giảm mạnh trong thập niên 1980 làm fax bùng lên thành thiết bị văn phòng không thể thiếu. Hầu như mọi máy fax bạn từng thấy đều nói chuẩn nhóm 3.

Nhật Bản là nơi máy fax được đón nhận đặc biệt mạnh. Một lý do thường được nêu là chữ viết tiếng Nhật kết hợp nhiều hệ chữ và hàng nghìn chữ Hán, gõ trên máy chữ hay telex rất chậm. Fax cho phép gửi nguyên trang viết tay, bản vẽ, sơ đồ trong vài chục giây. Các nhà sản xuất Nhật vì thế đầu tư mạnh vào công nghệ fax, góp phần kéo giá máy xuống trên toàn thế giới.

Ở Việt Nam, máy fax phổ biến trong các cơ quan, doanh nghiệp từ những năm 1990. Dòng số fax in trên danh thiếp và tiêu đề thư từng là thứ không thể thiếu của một công ty, đặt ngay dưới số điện thoại.

Máy fax mã hoá một trang giấy thế nào

Theo chuẩn nhóm 3, chiếc máy fax làm lần lượt những bước sau với trang giấy bạn đưa vào:

  • Quét dòng. Một dải cảm biến quang học nằm ngang chiều rộng trang, chiếu sáng và đọc độ phản xạ của từng điểm. Chiều ngang khổ A4 được chia thành khoảng 1.728 điểm; chiều dọc được quét khoảng 3,85 dòng mỗi milimét ở chế độ thường và gấp đôi ở chế độ nét cao.
  • Phân đen trắng. Mỗi điểm được quyết định là đen hay trắng. Fax chuẩn không có màu xám; ảnh chụp được gửi bằng cách rải điểm đen dày thưa khác nhau để giả lập sắc độ.
  • Nén theo loạt. Thay vì gửi từng điểm, máy gửi độ dài các loạt điểm cùng màu, ví dụ ba trăm điểm trắng, bốn điểm đen, hai mươi điểm trắng. Độ dài hay gặp được gán mã ngắn, cùng nguyên tắc với mã Morse gán mã ngắn cho chữ hay dùng. Một trang chữ phần lớn là nền trắng nên nén rất hiệu quả.
  • Biến thành âm thanh. Chuỗi bit sau khi nén được bộ điều chế chuyển thành âm thanh để đi qua đường dây điện thoại vốn được làm cho giọng nói.
  • In lại. Máy nhận giải mã, dựng lại từng dòng điểm và in ra. Máy cũ in bằng đầu in nhiệt lên giấy nhiệt cuộn, máy về sau in lên giấy thường bằng công nghệ laser hoặc phun mực.

Giấy in nhiệt có lớp hoá chất đổi màu đen khi bị đầu in nhiệt nung nóng ở từng điểm. Giấy này không cần mực nên máy rẻ và gọn, nhưng chữ phai dần theo thời gian, nhất là khi gặp nóng hay ánh nắng. Văn bản fax quan trọng in trên giấy nhiệt thường được photo lại sang giấy thường để lưu.

Tiếng rít khi kết nối: hai máy đang bắt tay

Ai từng nhấc nhầm máy khi có fax gửi đến đều nhớ tiếng rít chói tai. Đó là hai máy fax đang trao đổi với nhau. Máy gọi phát ra tiếng bíp ngắn lặp lại ở tần số 1.100 Hz để báo rằng đầu này là máy fax, không phải người. Máy nhận trả lời bằng một âm liên tục 2.100 Hz. Sau đó là chuỗi âm điều chế nhanh, trong đó hai máy cho nhau biết mình hỗ trợ tốc độ nào, độ phân giải nào, kiểu nén nào, rồi chọn mức cao nhất mà cả hai cùng làm được.

Hai máy còn thử đường truyền: gửi một đoạn tín hiệu kiểm tra ở tốc độ đã chọn, nếu bên nhận báo nhiễu nhiều thì hạ tốc độ xuống. Đây là lý do cùng một trang fax lúc gửi nhanh lúc gửi chậm, tuỳ chất lượng đường dây hôm đó. Sau khi trang cuối được gửi, máy nhận báo xác nhận, và máy gửi in ra tờ báo cáo kết quả.

Tờ báo cáo gửi fax thành công từng có giá trị như bằng chứng giao nhận trong nhiều giao dịch: ngày giờ, số máy nhận, số trang. Nó không chứng minh người bên kia đã đọc, chỉ chứng minh máy bên kia đã nhận đủ tín hiệu.

Vì sao fax vẫn chưa biến mất

Thư điện tử, máy quét và ứng dụng ký số đã thay fax trong phần lớn văn phòng. Tuy vậy, fax vẫn còn được dùng ở một số nước và một số ngành, đặc biệt là y tế và hành chính, vì vài lý do. Fax đi qua đường dây điện thoại trực tiếp từ máy này sang máy kia, không qua hộp thư trung gian, nên ở một số khung pháp lý nó được coi là kênh truyền giấy tờ đã quen và được chấp nhận. Máy fax đơn giản, không cần tài khoản, không cần cập nhật phần mềm. Và nhiều quy trình cũ được viết quanh fax, thay thế cần thay cả quy trình.

Fax cũng thay đổi hình dạng. Dịch vụ fax qua mạng cho phép nhận fax thành tệp ảnh trong hộp thư điện tử và gửi fax từ một tệp tài liệu, không cần máy. Đầu nhận vẫn có thể là một chiếc máy fax cũ; giữa hai đầu là sự chuyển đổi qua lại giữa âm thanh fax và dữ liệu mạng.

Nhìn lại, máy fax là một ví dụ về đồ vật có ý tưởng ra đời rất sớm nhưng phải chờ hơn một thế kỷ để có đủ hạ tầng: đường dây điện thoại phủ khắp, linh kiện quét quang học rẻ, chuẩn quốc tế thống nhất và thuật toán nén. Khi tất cả hội tụ, fax chiếm lĩnh văn phòng trong khoảng hai mươi năm, rồi nhường chỗ cho thư điện tử chỉ trong hai mươi năm tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Máy fax ra đời từ khi nào?

Ý tưởng gửi hình qua dây điện bằng cách quét từng dòng có từ bằng sáng chế của Alexander Bain năm 1843. Dịch vụ fax thương mại đầu tiên thường được ghi nhận là pantelegraph ở Pháp từ năm 1865. Máy fax văn phòng qua đường dây điện thoại phổ biến từ thập niên 1960 trở đi.

Máy fax có trước điện thoại không?

Có, xét về ý tưởng và thử nghiệm. Bằng sáng chế của Bain năm 1843 và dịch vụ pantelegraph năm 1865 đều sớm hơn bằng sáng chế điện thoại năm 1876. Máy fax văn phòng hiện đại thì lại dùng đường dây điện thoại.

Tiếng rít khi gọi nhầm vào máy fax là gì?

Đó là hai máy fax đang trao đổi khả năng của nhau: tốc độ, độ phân giải, kiểu nén, rồi thử chất lượng đường dây. Máy gọi phát tiếng bíp 1.100 Hz, máy nhận trả lời âm 2.100 Hz, sau đó là chuỗi âm dữ liệu.

Vì sao bản fax trên giấy nhiệt bị phai?

Giấy nhiệt có lớp hoá chất đổi màu khi bị đầu in nung nóng. Lớp màu này không bền, phai dần theo thời gian, nhanh hơn khi gặp nóng, nắng hoặc ma sát. Bản fax cần lưu nên photo sang giấy thường.

Fax chuẩn nhóm 3 là gì?

Đây là chuẩn fax do Liên minh Viễn thông Quốc tế đưa ra năm 1980, dùng mã hoá số và nén theo loạt điểm cùng màu, gửi một trang chữ thông thường trong dưới một phút. Hầu hết máy fax văn phòng đều dùng chuẩn này.

Ngày nay còn ai dùng fax không?

Fax vẫn được dùng ở một số nước và một số ngành như y tế, hành chính, nơi quy trình cũ được xây quanh fax. Dịch vụ fax qua mạng cũng cho phép gửi và nhận fax dưới dạng tệp mà không cần máy fax riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138