Nhựa tổng hợp là vật liệu làm từ polyme, tức những phân tử dài gồm hàng nghìn đơn vị nhỏ nối nhau, có thể đúc, ép, kéo thành hình khi mềm. Chất dẻo nhân tạo đầu tiên được trưng bày ở London năm 1862; loại nhựa hoàn toàn tổng hợp đầu tiên, Bakelite, ra đời năm 1907. Phần lớn các loại nhựa quen thuộc hôm nay, như PE, PVC, PS, nylon, PET, PP, được phát triển hoặc thương mại hoá trong khoảng ba thập kỷ từ 1930 đến 1960.
Lịch sử nhựa thú vị vì nó bắt đầu như một giải pháp sinh thái theo nghĩa của thế kỷ XIX: tìm chất thay thế cho ngà voi, mai đồi mồi, sừng, cánh kiến đang khan hiếm. Một thế kỷ sau, chính độ bền làm nên thành công của nó lại trở thành vấn đề. Bài này kể chặng đường ấy, giải thích vì sao có nhựa nung chảy lại được còn có loại thì không, và vì sao người Việt gọi túi đựng hàng là "túi nilon" dù chúng hầu như không làm bằng nylon.
"Nhựa" là gì: những chuỗi phân tử dài
Trong tiếng Việt, chữ "nhựa" ban đầu chỉ chất lỏng sánh tiết ra từ cây: nhựa thông, nhựa mít, nhựa sơn. Khi chất dẻo công nghiệp xuất hiện, người ta mượn luôn chữ này, có lẽ vì chúng cùng mềm, dính, đông cứng lại được. Tiếng Anh gọi là "plastic", từ gốc Hy Lạp chỉ thứ nặn được. Cả hai cách gọi đều nhắm vào một tính chất: tạo hình khi mềm, giữ hình khi cứng.
Về hoá học, nhựa là polyme. Hãy hình dung một chuỗi hạt cườm dài hàng nghìn hạt, mỗi hạt là một phân tử nhỏ gọi là monome. Etylen nối thành polyetylen, styren nối thành polystyren. Vì chuỗi dài và rối vào nhau như mì sợi, vật liệu vừa bền vừa dẻo. Nhưng ý tưởng rằng có những phân tử khổng lồ như vậy từng bị nhiều nhà hoá học phản đối. Đầu thập niên 1920, Hermann Staudinger ở Đức bảo vệ giả thuyết đại phân tử trước sự hoài nghi của đồng nghiệp, những người cho rằng các chất này chỉ là cụm phân tử nhỏ dính vào nhau. Ông đúng, và được trao giải Nobel Hoá học năm 1953.
Nhựa chia làm hai họ lớn. Nhựa nhiệt dẻo có các chuỗi nằm cạnh nhau mà không nối ngang, nên nung lên thì mềm, nguội thì cứng lại, nấu chảy được nhiều lần: PE, PP, PVC, PET thuộc họ này. Nhựa nhiệt rắn có các chuỗi nối ngang thành mạng lưới khi đóng rắn, nên một khi đã định hình thì nung nóng chỉ làm nó cháy, không chảy lại: Bakelite, nhựa epoxy, nhựa melamin của bát đĩa giả sứ thuộc họ này. Sự khác biệt ấy quyết định gần như mọi chuyện về sau, từ cách sản xuất đến khả năng tái chế.
Trước nhựa tổng hợp: ngà voi, cánh kiến và nhựa cây
Thế kỷ XIX, người ta đã dùng nhiều polyme tự nhiên mà không biết chúng là polyme. Sừng và mai đồi mồi được hơ mềm rồi ép thành lược, khuy áo, gọng kính. Cánh kiến, chất do một loài côn trùng tiết ra trên cành cây ở Nam Á và Đông Nam Á, được dùng làm vecni và về sau làm đĩa hát. Nhựa gutta-percha từ một loài cây ở Mã Lai được dùng bọc cáp điện báo dưới biển từ giữa thế kỷ XIX, vì nó cách điện tốt và không mục trong nước mặn. Ở Việt Nam, cánh kiến đỏ từng là một lâm sản được thu hái và thả nuôi ở vùng núi phía Bắc, dùng làm thuốc nhuộm và nguyên liệu vecni, gắn nhựa tự nhiên với một nghề rừng mà nay ít người còn nhớ.
Ngà voi là vật liệu của phím đàn piano, cán dao, quả bóng bi-a. Nhu cầu ngà lớn đến mức giá tăng mạnh và nguồn cung bị lo ngại. Cùng lúc, cao su thiên nhiên đã được lưu hoá để làm đồ dùng cứng như ebonit. Những vật liệu này có chung nhược điểm: phụ thuộc vào động vật, cây cối ở những vùng xa, nguồn cung thất thường.
Bối cảnh ấy giải thích vì sao những chất dẻo nhân tạo đầu tiên đều được quảng bá như chất thay thế: giả ngà, giả đồi mồi, giả hổ phách. Trong thập niên đầu, nhựa không được nhìn như một vật liệu mới mang vẻ đẹp riêng, mà như cách làm ra đồ sang với giá rẻ. Phải đến thời Bakelite, thiết kế mới bắt đầu khai thác chính nhựa, với những chiếc radio, điện thoại có dáng bo tròn chỉ đúc được bằng nhựa.
Parkesine, celluloid và Bakelite: ba bước đầu tiên
Parkesine, 1862. Nhà phát minh người Anh Alexander Parkes trưng bày tại Triển lãm Quốc tế London năm 1862 một chất dẻo làm từ xenlulô nitrat hoà với dầu và dung môi, đặt tên theo chính ông. Vật liệu đúc được thành nhiều món nhỏ, nhưng công ty của ông thất bại vì sản phẩm cong vênh, nứt và giá thành cao.
Celluloid, khoảng 1870. Ở Mỹ, John Wesley Hyatt cùng người anh em Isaiah Hyatt cải tiến công thức bằng cách trộn xenlulô nitrat với long não, được cấp bằng sáng chế đầu thập niên 1870 và đặt tên là celluloid. Câu chuyện thường kể rằng Hyatt bắt đầu thử nghiệm vì một giải thưởng cho ai tìm ra vật liệu thay ngà làm bóng bi-a; giai thoại này phổ biến nhưng chi tiết về giải thưởng chưa được xác minh rõ. Celluloid trở thành vật liệu của lược, cổ áo giả, và quan trọng nhất là phim ảnh, phim điện ảnh. Nhược điểm chết người của nó là rất dễ cháy, nguyên nhân của nhiều vụ hoả hoạn trong các kho phim và rạp chiếu.
Bakelite, 1907. Nhà hoá học Mỹ gốc Bỉ Leo Baekeland cho phenol phản ứng với formaldehyt trong điều kiện nhiệt độ và áp suất kiểm soát, thu được nhựa nhiệt rắn đầu tiên hoàn toàn tổng hợp, không dựa vào nguyên liệu tự nhiên nào. Bakelite cứng, cách điện tốt, chịu nhiệt, nên được dùng cho phích cắm, công tắc, vỏ radio, điện thoại bàn màu nâu đen quen thuộc của nửa đầu thế kỷ XX.
Từ "chất thay thế" thành "vật liệu của nghìn công dụng". Công ty của Baekeland quảng bá Bakelite là vật liệu dùng được cho hàng nghìn thứ. Lời quảng cáo nghe có vẻ phóng đại, nhưng nó đánh dấu sự chuyển hướng thật: nhựa không còn bắt chước vật liệu khác mà được thiết kế cho những công dụng mà không vật liệu tự nhiên nào làm tốt bằng.
Năm loại nhựa quen thuộc ra đời thế nào
Thập niên 1930 đến 1950 là giai đoạn các phòng thí nghiệm công nghiệp ở Đức, Anh, Mỹ, Ý cho ra đời phần lớn các loại nhựa dùng hằng ngày hôm nay. Một số được phát hiện tình cờ, một số là kết quả của chương trình nghiên cứu có chủ đích.
| Loại nhựa | Ra đời | Dùng ở đâu hôm nay |
|---|---|---|
| Polyetylen (PE) | Phát hiện năm 1933 tại phòng thí nghiệm công ty hoá chất ICI ở Anh, khi một thí nghiệm áp suất cao cho ra chất rắn sáp trắng ngoài dự kiến; được dùng bọc cáp radar trong Chiến tranh thế giới thứ hai | Túi đựng hàng, màng bọc, can, chai sữa, ống nước |
| Nylon | Nhóm của Wallace Carothers ở hãng DuPont tổng hợp năm 1935; tất nylon bán ra cuối thập niên 1930, rồi nylon được chuyển sang làm dù, dây chão thời chiến | Sợi vải, dây câu, bánh răng nhỏ, bàn chải |
| PVC | Được quan sát từ thế kỷ XIX nhưng khó gia công; thập niên 1920 – 1930 các nhà hoá học tìm ra cách thêm chất hoá dẻo để làm nó mềm | Ống nước, vỏ dây điện, khung cửa, áo mưa |
| PET | John Rex Whinfield và James Tennant Dickson ở Anh được cấp bằng sáng chế năm 1941, ban đầu làm sợi polyester; chai PET phổ biến từ thập niên 1970 | Chai nước, sợi polyester, khay đựng |
| Polypropylen (PP) | Giulio Natta ở Ý tổng hợp loại PP có cấu trúc đều năm 1954, dựa trên chất xúc tác của Karl Ziegler; hai ông nhận giải Nobel Hoá học năm 1963 | Hộp đựng thực phẩm, nắp chai, bàn ghế nhựa, bao dệt |
Nhìn vào bảng, có thể thấy nhựa không phải một phát minh mà là cả một họ phát minh. Mỗi loại có tính chất riêng và chỗ đứng riêng, nên câu hỏi "nhựa có an toàn không, có tái chế được không" chỉ có câu trả lời khi nói rõ là loại nhựa nào.
Vì sao người Việt gọi túi đựng hàng là "túi nilon"
Nylon là tên một nhóm polyme cụ thể, nổi tiếng từ đôi tất lụa nhân tạo cuối thập niên 1930 và trở thành biểu tượng của vật liệu tổng hợp hiện đại. Khi đồ nhựa mỏng, trong, mềm theo hàng hoá nhập khẩu vào Việt Nam trong thế kỷ XX, cái tên nổi nhất được dùng chung cho tất cả: áo mưa nilon, tấm nilon, túi nilon. Cách gọi theo tên vật liệu nổi tiếng cho cả một nhóm cũng giống chuyện người ta gọi mọi loại thép không gỉ là inox.
Trên thực tế, túi đựng hàng ở chợ và siêu thị gần như đều làm bằng polyetylen, không phải nylon. Dạng túi có hai quai liền thân, cắt từ một ống màng nhựa, thường được ghi nhận cho kỹ sư người Thuỵ Điển Sten Gustaf Thulin, được cấp bằng sáng chế giữa thập niên 1960. Túi nhẹ, rẻ, bền, chịu nước, và trong vài thập kỷ đã thay thế phần lớn giấy gói, lá chuối, giỏ cói trong mua bán hằng ngày ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
Cái tên "nilon" vì vậy là một dấu vết lịch sử nhỏ trong tiếng Việt: nó cho biết người Việt gặp vật liệu tổng hợp qua những sản phẩm cụ thể chứ không qua sách hoá học. Còn khi muốn biết chính xác một chiếc túi, chiếc hộp làm bằng gì, ký hiệu tam giác với con số bên trong hoặc chữ viết tắt in dưới đáy mới là nguồn đáng tin.
Bền quá cũng thành vấn đề
Ưu điểm lớn nhất của nhựa là không mục, không gỉ, không thấm nước, nhẹ và rẻ. Đó cũng là lý do nhựa thải ra môi trường tồn tại rất lâu. Nhựa không phân huỷ như lá cây; dưới nắng và sóng, nó vỡ dần thành mảnh nhỏ hơn, tới kích thước dưới năm milimét gọi là vi nhựa, và giới khoa học đã tìm thấy vi nhựa ở khắp nơi từ đáy biển đến băng ở vùng cực. Mức độ ảnh hưởng của vi nhựa tới sinh vật và con người vẫn đang được nghiên cứu, nhiều câu hỏi chưa có kết luận chắc chắn.
Tái chế nhựa khó hơn tái chế kim loại hay thuỷ tinh vì mấy lý do kỹ thuật. Có quá nhiều loại nhựa trộn lẫn trong rác, mà mỗi loại cần quy trình riêng. Nhựa nhiệt rắn không thể nấu chảy lại. Nhựa nhiệt dẻo mỗi lần nấu lại thì chuỗi phân tử bị cắt ngắn dần, chất lượng giảm, nên thường chỉ làm được sản phẩm cấp thấp hơn. Bao bì nhiều lớp ghép nhựa với giấy, nhôm gần như không tách được.
Những hướng đi đang được thử gồm thiết kế bao bì chỉ một loại nhựa để dễ tái chế, tái chế hoá học để bẻ polyme về monome, nhựa gốc sinh học như PLA làm từ tinh bột, và giảm dùng đồ nhựa một lần. Mỗi hướng đều có giới hạn: nhựa sinh học không tự phân huỷ trong mọi điều kiện, tái chế hoá học tốn năng lượng. Lịch sử nhựa cho thấy một vật liệu sinh ra để giải một bài toán khan hiếm có thể tạo ra bài toán ngược lại, và lời giải lần này cũng sẽ cần cả hoá học lẫn thói quen dùng đồ của con người.
Câu hỏi thường gặp
Loại nhựa tổng hợp đầu tiên là gì?
Nếu tính chất dẻo nhân tạo có gốc từ nguyên liệu tự nhiên đã biến đổi, Parkesine năm 1862 và celluloid khoảng năm 1870 đi trước. Nếu tính nhựa hoàn toàn tổng hợp từ hoá chất, không dựa trên polyme tự nhiên, thì Bakelite của Leo Baekeland năm 1907 thường được coi là loại đầu tiên.
Nhựa được làm từ gì?
Phần lớn nhựa hiện nay làm từ nguyên liệu gốc dầu mỏ và khí thiên nhiên. Các phân tử nhỏ như etylen, propylen được tách ra trong nhà máy hoá dầu rồi nối thành chuỗi polyme trong lò phản ứng. Một phần nhỏ nhựa được làm từ nguyên liệu sinh học như tinh bột ngô, mía, gọi là nhựa sinh học.
Vì sao có loại nhựa nung chảy được còn loại khác thì cháy?
Nhựa nhiệt dẻo có các chuỗi phân tử nằm rời nhau, nên khi nóng chúng trượt lên nhau và vật liệu chảy ra. Nhựa nhiệt rắn có chuỗi nối ngang thành mạng lưới ba chiều; khi nung, mạng này không thể trượt mà chỉ bị phá huỷ, nên vật liệu cháy hoặc than hoá thay vì chảy.
Celluloid còn được dùng không?
Rất ít. Vì dễ cháy và dễ xuống cấp, celluloid đã được thay bằng các loại phim nhựa an toàn hơn trong điện ảnh từ giữa thế kỷ XX, và bằng các loại nhựa khác trong đồ dùng. Ngày nay nó còn ở một vài sản phẩm chuyên biệt. Các kho lưu trữ phim cũ phải bảo quản phim celluloid rất cẩn thận.
Nhựa phân huỷ sinh học có tự biến mất trong đất không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Nhiều loại nhựa được gọi là phân huỷ sinh học chỉ phân huỷ trong điều kiện ủ công nghiệp với nhiệt độ và độ ẩm cao. Vứt ra bãi rác hay ra biển, chúng có thể tồn tại khá lâu. Vì vậy nhãn "phân huỷ sinh học" cần được đọc kèm điều kiện phân huỷ ghi trên sản phẩm.
Ai phát minh ra nylon?
Nylon được nhóm nghiên cứu do nhà hoá học Wallace Carothers dẫn dắt tại hãng hoá chất DuPont ở Mỹ tổng hợp năm 1935, trong một chương trình nghiên cứu cơ bản về polyme. Sản phẩm thương mại nổi tiếng đầu tiên là tất nữ, bán ra cuối thập niên 1930, rồi trong chiến tranh nylon được dùng làm dù và dây.