UyenBac.comUyên Bác
Chất liệu làm nên thế giới

Xi măng ra đời như thế nào: bê tông La Mã, xi măng Portland và cốt thép

Xi măng đông cứng nhờ phản ứng với nước chứ không phải khô đi; người La Mã xây Pantheon thế nào, xi măng Portland ra đời ra sao và vì sao bê tông cần cốt thép.

Close-up of hands smoothing fresh grey concrete with a trowel at a house construction site in Ninh Binh, steel bars at the edge, raking morning light, wet texture

Xi măng là chất kết dính dạng bột, khi trộn với nước sẽ phản ứng hoá học và đông cứng thành khối đá nhân tạo, kể cả khi ngâm dưới nước. Người La Mã đã làm được một loại bê tông bền tới hai nghìn năm nhờ tro núi lửa; xi măng Portland, loại dùng hầu như ở mọi công trình hôm nay, được Joseph Aspdin đăng ký bằng sáng chế ở Anh năm 1824 và hoàn thiện thành dạng hiện đại trong vài thập kỷ sau đó. Khi người ta đặt thanh thép vào trong bê tông nửa sau thế kỷ XIX, vật liệu xây dựng của thế giới hiện đại mới thực sự thành hình.

Nhiều người nghĩ xi măng cứng lại vì khô đi như bùn phơi nắng. Thật ra nó cần nước để cứng, và một khối bê tông tiếp tục mạnh lên nhiều tuần sau khi đổ. Bài này đi qua cơ chế đó, qua những công trình La Mã còn đứng vững, ngọn hải đăng của Smeaton, lò quay nung clinker, ý tưởng cốt thép của một người làm vườn Pháp, nhà máy xi măng đầu tiên ở Hải Phòng, và cái giá về khí thải của chất liệu được dùng nhiều nhất sau nước.

Xi măng, vữa, bê tông: ba thứ hay bị gọi lẫn

Xi măng là bột mịn màu xám, chất kết dính. Vữa là xi măng trộn cát và nước, dùng xây gạch, trát tường. Bê tông là xi măng trộn cát, đá dăm hoặc sỏi và nước; đá chiếm phần lớn thể tích, xi măng làm keo gắn tất cả lại. Trong tiếng Việt hằng ngày, "đổ xi măng" thường để chỉ việc đổ bê tông, nhưng hiểu rõ sự khác nhau giúp đọc đúng các bài về vật liệu.

Cơ chế đông cứng của xi măng gọi là thuỷ hoá. Thành phần chính của xi măng Portland là các khoáng canxi silicat hình thành trong lò nung. Khi gặp nước, chúng phản ứng tạo ra một pha keo canxi silicat hiđrat, đan thành mạng li ti dày đặc bám lấy hạt cát, hạt đá, cùng với canxi hiđrôxít. Phản ứng toả nhiệt và diễn ra từ từ: vài giờ đầu bắt đầu ninh kết, vài ngày đạt phần lớn cường độ, và tiếp tục tăng chậm nhiều tuần sau. Đó là lý do người thợ tưới nước giữ ẩm cho sàn bê tông mới đổ: thiếu nước, phản ứng dừng giữa chừng và bê tông yếu.

Cũng vì cơ chế này mà xi măng đông cứng được dưới nước, khác với vữa vôi thông thường cần không khí. Trong bột xi măng thương phẩm luôn có vài phần trăm thạch cao, thêm vào lúc nghiền để làm chậm phản ứng ban đầu, nếu không xi măng sẽ đông cứng gần như tức thì khi vừa trộn, không kịp đổ khuôn.

Trước xi măng: vôi, thạch cao và vòng tuần hoàn của đá vôi

Chất kết dính cổ nhất con người dùng rộng rãi là thạch cao nung và vôi. Người Ai Cập cổ dùng vữa thạch cao trong xây dựng; người Hy Lạp, người La Mã và nhiều dân tộc châu Á dùng vữa vôi. Vôi được làm bằng cách nung đá vôi, giải phóng khí điôxít cacbon, thu được vôi sống. Đổ nước vào vôi sống, khối vôi sôi sùng sục, toả nhiệt mạnh và chuyển thành vôi ngậm nước, thứ bột trắng dẻo người thợ hồ quen dùng.

Vôi ngậm nước trộn cát thành vữa, xây lên tường rồi từ từ hút điôxít cacbon trong không khí, biến ngược lại thành đá vôi. Đó là một vòng tuần hoàn đẹp: đá thành bột, bột thành đá. Nhưng quá trình này chậm, có khi kéo dài hàng năm ở phần sâu trong tường dày, và vữa vôi thường không cứng được dưới nước hay ở chỗ ẩm ướt liên tục.

Những bức tường thành, đền đài xưa ở Việt Nam phần lớn dùng vữa vôi, có nơi trộn thêm các phụ gia hữu cơ theo kinh nghiệm thợ. Nhà dân xưa trát vách bằng vôi, cát, rơm và đất. Đó là lý do khi tu bổ di tích cổ, các nhà bảo tồn thường tránh dùng vữa xi măng hiện đại: xi măng cứng và kín hơn hẳn vữa vôi, có thể làm tường cổ đọng ẩm và nứt ở chỗ tiếp giáp.

Bê tông La Mã và mái vòm Pantheon

Người La Mã phát hiện rằng trộn vôi với một loại tro núi lửa ở vùng quanh Pozzuoli, gần Napoli, sẽ cho vữa đông cứng được cả dưới nước. Tro này giàu silic và nhôm ở dạng hoạt tính, phản ứng với vôi tạo ra các hợp chất bền tương tự sản phẩm thuỷ hoá của xi măng hiện đại. Ngày nay, những vật liệu có tính chất như vậy được gọi chung là puzolan, mang tên chính thị trấn ấy. Nhờ nó, người La Mã xây cầu cảng, đê chắn sóng đổ thẳng xuống biển, những công trình mà vữa vôi thường không làm được.

Công trình nổi tiếng nhất là mái vòm đền Pantheon ở Roma, hoàn thành dưới thời hoàng đế Hadrian vào thế kỷ II. Gần hai nghìn năm sau, nó vẫn là mái vòm bê tông không cốt thép lớn nhất thế giới. Thợ La Mã giảm trọng lượng mái bằng cách thay đổi loại cốt liệu theo chiều cao: phần chân dùng đá nặng, càng lên cao càng dùng đá nhẹ hơn như đá bọt núi lửa, và để một lỗ mở tròn ở đỉnh.

Vì sao bê tông La Mã bền đến vậy vẫn là chủ đề nghiên cứu. Một số công trình khoa học gần đây cho rằng các cục vôi nhỏ còn sót trong bê tông La Mã, trước đây bị coi là dấu hiệu trộn không đều, có thể giúp bê tông tự hàn các vết nứt nhỏ khi nước thấm vào. Đây là hướng giải thích đang được quan tâm, chưa phải kết luận cuối cùng. Sau khi đế chế Tây La Mã suy tàn, kỹ thuật bê tông dùng puzolan ít được dùng ở châu Âu trong nhiều thế kỷ, dù nói "thất truyền hoàn toàn" là quá mức.

Từ ngọn hải đăng của Smeaton đến xi măng Portland

Xi măng hiện đại không do một người nghĩ ra mà là kết quả của chuỗi thử nghiệm kéo dài gần một thế kỷ ở Anh và Pháp.

  1. 1756 – 1759, John Smeaton. Được giao xây lại ngọn hải đăng Eddystone ngoài khơi nước Anh, nơi sóng biển liên tục quất vào chân móng, kỹ sư John Smeaton thử nghiệm nhiều loại vôi và nhận ra rằng đá vôi có lẫn đất sét cho vôi đông cứng được dưới nước. Đây là bước hiểu biết quan trọng về vôi thuỷ lực.
  2. Đầu thế kỷ XIX, Louis Vicat. Kỹ sư Pháp Louis Vicat nghiên cứu có hệ thống tỷ lệ đá vôi và đất sét, chứng minh có thể chủ động pha trộn hai thứ để tạo vôi thuỷ lực nhân tạo thay vì phụ thuộc vào mỏ đá tự nhiên. Dụng cụ thử thời gian ninh kết mang tên ông vẫn dùng trong phòng thí nghiệm hôm nay.
  3. 1824, Joseph Aspdin. Thợ xây ở Leeds, nước Anh, Joseph Aspdin được cấp bằng sáng chế cho "xi măng Portland", đặt tên vì vữa đông cứng có màu gợi đến đá xây Portland nổi tiếng thời ấy. Sản phẩm của ông được nung ở nhiệt độ còn thấp so với chuẩn hiện nay.
  4. Thập niên 1840, nung cao hơn. Isaac Charles Johnson và một số nhà sản xuất khác nung hỗn hợp ở nhiệt độ cao hơn, đến mức chảy một phần thành clinker, cho ra xi măng có cường độ cao hơn hẳn. Đây mới gần với xi măng Portland hiện đại.
  5. Cuối thế kỷ XIX, lò quay. Lò nung dạng ống dài nằm nghiêng và quay chậm được đưa vào sản xuất, cho phép nung liên tục với khối lượng lớn, chất lượng đều hơn hẳn lò đứng nung từng mẻ.

Ngày nay, quy trình vẫn theo khung ấy: đá vôi và đất sét được nghiền mịn, trộn đúng tỷ lệ, sấy nóng sơ bộ trong tháp trao đổi nhiệt rồi đưa vào lò quay nung ở khoảng một nghìn bốn trăm năm mươi độ thành những viên clinker xám đen, làm nguội nhanh, nghiền cùng thạch cao thành xi măng. Các loại xi măng khác nhau trên thị trường chủ yếu khác ở lượng phụ gia như xỉ lò cao, tro bay, đá vôi nghiền được trộn thêm vào clinker.

Vì sao bê tông cần cốt thép

Bê tông chịu nén rất tốt nhưng chịu kéo kém, chỉ khoảng một phần mười so với khả năng chịu nén. Một dầm bê tông trơn khi bị uốn sẽ nứt ở mặt dưới, nơi vật liệu bị kéo căng. Thép thì ngược lại, chịu kéo tốt. Đặt thép vào vùng chịu kéo của bê tông, hai vật liệu bù cho nhau. Điều may mắn là thép và bê tông giãn nở vì nhiệt ở mức gần như nhau, nên khi trời nóng lạnh, chúng không tự xé nhau ra. Môi trường kiềm của bê tông còn tạo một lớp bảo vệ quanh cốt thép, giữ nó khỏi gỉ trong nhiều năm.

Ý tưởng kết hợp xuất hiện ở Pháp giữa thế kỷ XIX. Joseph-Louis Lambot làm một chiếc thuyền bằng lưới sắt trát vữa xi măng, trưng bày tại triển lãm Paris năm 1855. Joseph Monier, một người làm vườn, đăng ký bằng sáng chế năm 1867 cho chậu cây bằng bê tông có lưới sắt bên trong, rồi mở rộng sang ống, bể, cầu. François Hennebique cuối thế kỷ XIX phát triển hệ kết cấu khung dầm cột bê tông cốt thép hoàn chỉnh và đưa nó vào xây dựng hàng loạt.

Thế kỷ XX, bê tông cốt thép trở thành vật liệu của nhà ở, cầu, đập, đường hầm trên khắp thế giới. Ở Việt Nam, kiểu nhà ống bê tông cốt thép nhiều tầng đã thay thế gần hết nhà gạch mái ngói ở đô thị. Điểm yếu lâu dài của nó cũng nằm ở cốt thép: khi khí điôxít cacbon thấm dần vào bê tông, độ kiềm giảm, lớp bảo vệ mất đi và thép bắt đầu gỉ, nở ra, làm bong lớp bê tông bên ngoài. Vì vậy lớp bê tông bảo vệ đủ dày và đổ đặc chắc là chi tiết quan trọng chứ không phải chuyện tiết kiệm vật liệu.

Xi măng ở Việt Nam và cái giá về khí thải

Ở Việt Nam, nhà máy xi măng đầu tiên được người Pháp xây dựng tại Hải Phòng năm 1899, gần nguồn đá vôi và đường thuỷ, sản phẩm phục vụ các công trình thời thuộc địa. Thế kỷ XX và nhất là từ những năm đổi mới, ngành xi măng mở rộng nhanh, với nhiều nhà máy đặt ở vùng núi đá vôi như Ninh Bình, Thanh Hoá, Quảng Ninh, Hải Phòng và một số tỉnh miền Trung. Việt Nam ngày nay là một trong những nước sản xuất và xuất khẩu xi măng, clinker đáng kể của khu vực.

Mặt trái của xi măng là khí thải. Sản xuất clinker phát thải điôxít cacbon theo hai đường: đốt nhiên liệu để đạt nhiệt độ lò rất cao, và chính phản ứng phân huỷ đá vôi giải phóng điôxít cacbon, phần này không thể tránh bằng cách đổi nhiên liệu. Vì xi măng được dùng với khối lượng khổng lồ, ngành này thường được ước tính chiếm khoảng bảy đến tám phần trăm lượng điôxít cacbon do con người thải ra trên toàn cầu.

Các hướng giảm thải gồm thay một phần clinker bằng xỉ lò cao, tro bay, đất sét nung, những vật liệu có tính puzolan như tro núi lửa thời La Mã; dùng nhiên liệu thay thế; thu giữ khí thải tại nhà máy; và thiết kế công trình dùng ít bê tông hơn. Có một sự trùng hợp thú vị: lời giải cho xi măng của thế kỷ XXI lại nằm ở chính ý tưởng người La Mã đã dùng hai nghìn năm trước.

Câu hỏi thường gặp

Xi măng cứng lại vì khô hay vì phản ứng hoá học?

Vì phản ứng hoá học với nước, gọi là thuỷ hoá. Các khoáng trong xi măng kết hợp với nước tạo thành những tinh thể và pha keo đan vào nhau. Nếu bê tông bị khô quá sớm, phản ứng dừng lại và bê tông yếu. Vì vậy công trình mới đổ cần được giữ ẩm trong những ngày đầu.

Vì sao gọi là xi măng Portland?

Joseph Aspdin đặt tên sản phẩm của mình năm 1824 theo đá Portland, một loại đá vôi xây dựng nổi tiếng khai thác ở đảo Portland, nước Anh, vì vữa đông cứng có màu và vẻ ngoài gợi đến loại đá này. Cái tên trở thành tên chung của cả một loại xi măng, không liên quan đến nơi sản xuất.

Pantheon ở Roma có cốt thép không?

Không. Mái vòm Pantheon là bê tông không cốt thép, hoàn thành thế kỷ II, đến nay vẫn là mái vòm bê tông không cốt thép lớn nhất thế giới. Nó đứng vững nhờ hình vòm chủ yếu chịu nén, nhờ cốt liệu nhẹ dần lên phía đỉnh và chất lượng của bê tông puzolan La Mã.

Chữ "xi măng" trong tiếng Việt từ đâu ra?

Chữ "xi măng" là phiên âm từ tiếng Pháp ciment, du nhập trong thời Pháp thuộc cùng với vật liệu này. Gốc xa hơn của từ này là tiếng Latinh caementum, vốn chỉ đá vụn dùng trong xây dựng thời La Mã, về sau mới chuyển nghĩa sang chất kết dính.

Bê tông có tồn tại mãi không?

Không. Bê tông có thể bền hàng trăm năm, nhưng bị xuống cấp do cốt thép gỉ, do nước có muối hoặc sunphát thấm vào, do chu kỳ đóng băng ở xứ lạnh hay do phản ứng giữa kiềm và một số loại cốt liệu. Tuổi thọ phụ thuộc thiết kế, chất lượng thi công và môi trường.

Có loại xi măng nào ít khí thải hơn không?

Có những loại xi măng hỗn hợp dùng ít clinker hơn, thay bằng xỉ lò cao, tro bay, đá vôi nghiền hoặc đất sét nung, nên phát thải trên mỗi tấn thấp hơn. Một số vật liệu kết dính mới như xi măng kiềm hoạt hoá cũng đang được nghiên cứu và thử nghiệm, nhưng chưa thay thế được xi măng Portland trên quy mô lớn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138