Cái kéo là một trong số ít dụng cụ gần như không đổi nguyên lý suốt hai nghìn năm: hai lưỡi bắt chéo nhau quanh một chốt, cắt vật bằng cách ép hai cạnh trượt qua nhau. Nhưng trước chiếc kéo có chốt ấy còn một thế hệ cũ hơn, làm từ một dải kim loại uốn cong như chữ U, và đến nay vẫn còn được dùng để xén lông cừu, cắt chỉ trong xưởng may.
Bài này kể lại cái kéo từ kiểu một mảnh đến kiểu bản lề, giải thích vì sao lưỡi kéo không phẳng, vì sao kéo thuận tay trái là một chiếc kéo khác hẳn chứ không chỉ đổi màu tay cầm, và người Việt đã sống với cái kéo ra sao: từ bàn thợ may, ghế cắt tóc vỉa hè đến tiếng rao mài dao mài kéo trên phố.
Kéo một mảnh: tổ tiên hình chữ U
Kiểu kéo cổ nhất mà giới khảo cổ biết rõ là kéo lò xo, còn gọi là kéo xén: một dải kim loại dài, hai đầu rèn thành lưỡi, phần giữa uốn vòng lại làm lò xo. Người dùng bóp hai lưỡi vào nhau, buông tay thì phần cong tự bật hai lưỡi ra. Không có ốc, không có chốt; toàn bộ chiếc kéo là một mảnh. Những chiếc kéo kiểu này đã xuất hiện ở vùng Lưỡng Hà và Ai Cập cổ đại từ khoảng ba nghìn năm trước, có tài liệu đưa mốc còn sớm hơn, ban đầu bằng đồng thau rồi chuyển sang sắt khi kỹ thuật rèn sắt lan rộng. Niên đại chính xác của chiếc cổ nhất còn tuỳ cách các nhà nghiên cứu xếp hiện vật, nên các tài liệu đưa con số chênh nhau vài trăm năm.
Kéo lò xo hợp với việc xén lông cừu vì nó nhẹ, cầm một tay, cắt nhanh từng nhát ngắn sát da con vật. Ở châu Âu thời đồ sắt, kéo xén được chôn theo người chết trong nhiều ngôi mộ, cho thấy đây là vật dụng quen thuộc và có giá trị. Điểm yếu của nó cũng rõ: lực cắt phụ thuộc vào sức bóp của bàn tay chống lại lò xo, hai lưỡi dễ lệch khỏi nhau khi gặp vật dày, và chiều dài lưỡi bị giới hạn vì lò xo không thể quá cứng.
Điều đáng chú ý là kiểu kéo này chưa bao giờ biến mất. Kéo cắt chỉ nhỏ trong hộp đồ khâu, kéo xén lông cừu ở các trại chăn nuôi, một số kéo tỉa cây cảnh vẫn giữ đúng nguyên lý lò xo một mảnh. Lý do đơn giản: với việc cắt nhanh, nhẹ, lặp lại hàng nghìn lần, việc không phải xỏ ngón tay vào vòng cầm lại là lợi thế.
Chiếc chốt của người La Mã và kiểu kéo ta dùng hôm nay
Kéo có chốt, tức hai lưỡi riêng biệt bắt chéo quanh một trục, được giới nghiên cứu ghi nhận rõ ở thế giới La Mã vào khoảng thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên. Đây là bước nhảy về cơ học: chốt đặt giữa hai lưỡi biến chiếc kéo thành một cặp đòn bẩy, tay cầm dài hơn lưỡi thì lực bóp được nhân lên ở phần lưỡi gần chốt. Những chiếc kéo La Mã bằng đồng hoặc sắt đã có hình dáng khá gần kéo hiện đại, tuy tay cầm còn thô và lưỡi chưa được mài chính xác.
Suốt thời trung đại, ở cả châu Âu, Trung Đông và Đông Á, hai kiểu kéo tồn tại song song. Kéo một mảnh rẻ, dễ rèn, phổ biến ở nông thôn; kéo chốt cần thợ khéo hơn để hai lưỡi khớp đều, nên thường là đồ của thợ may, thợ cắt tóc. Ở Trung Quốc và Nhật Bản, kéo lò xo một mảnh còn được dùng rất lâu trong nghề may và cắm hoa; kéo chốt kiểu châu Âu chỉ thật sự thắng thế khi thép công nghiệp rẻ đi.
Trên mạng hay có câu Leonardo da Vinci phát minh ra cái kéo. Không có bằng chứng nào cho chuyện này; kéo chốt đã có trước ông hơn một nghìn năm. Có lẽ câu chuyện bắt nguồn từ việc sổ tay của ông vẽ rất nhiều cơ cấu đòn bẩy và bản lề, rồi bị nhắc đi nhắc lại đến mức tưởng là thật.
Vì sao lưỡi kéo không phẳng: cơ chế cắt bằng lực trượt
Kéo không cắt bằng độ sắc như dao. Dao cắt bằng cách ép một cạnh rất mỏng vào vật. Kéo thì ép hai cạnh vuông vức trượt sát qua nhau, vật bị kẹp giữa và đứt theo đường trượt, giống cách hai mép giấy bị xé ngang. Vì thế cạnh lưỡi kéo thường được mài với góc khá tù, không mỏng như lưỡi dao cạo, và một chiếc kéo tốt vẫn cắt được vải dù sờ lưỡi không thấy sắc.
Hai lưỡi hơi cong vào nhau. Nếu nhìn nghiêng một chiếc kéo tốt, bạn sẽ thấy mỗi lưỡi hơi vênh về phía lưỡi kia, giống hai cánh cung úp vào nhau. Nhờ độ cong đó, hai lưỡi chỉ chạm nhau ở đúng một điểm, và điểm chạm này chạy dần từ chốt ra mũi khi bạn bóp. Chính điểm chạm di động ấy làm nên nhát cắt sạch. Lưỡi phẳng tuyệt đối sẽ hở ở giữa và kéo sẽ nhai vải thay vì cắt.
Con ốc quyết định độ ăn. Chốt hoặc ốc giữ hai lưỡi ép vào nhau với một lực vừa đủ. Lỏng quá, vật mềm như vải mỏng, tóc sẽ trượt vào khe giữa hai lưỡi; chặt quá, kéo nặng tay và lưỡi mòn nhanh. Kéo cắt tóc chuyên nghiệp thường có ốc chỉnh được độ căng vì lý do này.
Tay cầm dài thì lực lớn, lưỡi dài thì nhát cắt dài. Đây là đánh đổi của mọi chiếc kéo. Kéo cắt tôn, kéo cắt cành có tay cầm dài và lưỡi ngắn, dồn lực vào gần chốt. Kéo cắt vải có lưỡi dài để mỗi nhát đi được xa, đường cắt thẳng hơn, đổi lại cắt vật cứng thì mỏi tay.
Thép, Sheffield và chiếc kéo sản xuất hàng loạt
Bước ngoặt tiếp theo của cái kéo là chất liệu. Thép tốt giữ cạnh lâu và đủ dẻo để không gãy khi lưỡi bị vênh. Đến thế kỷ 18, thành phố Sheffield ở Anh trở thành một trung tâm làm dao kéo bằng thép đúc, và tên Robert Hinchliffe thường được nhắc là một trong những người đầu tiên làm kéo bằng thép đúc với số lượng lớn ở đó vào khoảng giữa thế kỷ. Các tài liệu không hoàn toàn thống nhất về chi tiết, nhưng việc Sheffield là nơi biến cái kéo thành hàng hoá đại trà thì ít ai bàn cãi.
Quy trình làm kéo thời ấy vẫn nhiều công tay: rèn phôi, mài lưỡi, nung đỏ rồi nhúng nguội nhanh để thép cứng, nung lại ở nhiệt độ thấp để bớt giòn, rồi thợ lắp ráp chỉnh độ cong của từng lưỡi cho khớp. Khâu chỉnh cong cuối cùng gần như là tay nghề riêng; hai chiếc kéo cùng một lò rèn có thể khác nhau rõ rệt về độ ngọt khi cắt.
Sang thế kỷ 20, thép không gỉ và tay cầm nhựa đúc làm cái kéo rẻ đi rất nhiều. Tay nhựa cho phép tạo vòng cầm theo hình ngón tay, vòng nhỏ cho ngón cái, vòng lớn cho hai ba ngón còn lại, điều mà tay cầm kim loại rèn khó làm cho đẹp. Từ nửa sau thế kỷ 20, kéo trở thành thứ có trong gần như mọi gia đình, mọi lớp học, thay vì là dụng cụ nghề của thợ.
Những kiểu kéo trong nhà và vì sao chúng khác nhau
Cùng một nguyên lý, nhưng mỗi việc cắt đòi một tỉ lệ khác giữa lưỡi và tay cầm, một độ dày lưỡi khác và một độ căng ốc khác. Bảng dưới đây so các kiểu kéo hay gặp trong nhà.
| Kiểu kéo | Hình dáng đặc trưng | Vì sao lại thế |
|---|---|---|
| Kéo cắt vải | Lưỡi dài, tay cầm thường lệch lên trên | Lưỡi dưới nằm sát mặt bàn, vải không bị nhấc lên khi cắt nên đường cắt thẳng |
| Kéo cắt tóc | Lưỡi mảnh, có móc tựa ngón út, ốc chỉnh căng | Cắt nhiều nhát nhỏ, cần kiểm soát mũi kéo chính xác sát da đầu |
| Kéo bếp | Lưỡi dày, một lưỡi có răng cưa, đôi khi tháo rời được | Răng cưa giữ thịt, xương sụn không trượt; tháo rời để rửa sạch khe chốt |
| Kéo tỉa cành | Lưỡi cong như mỏ chim, có lò xo mở | Lưỡi cong ôm cành tròn, lò xo bật ra để cắt liên tục bằng một tay |
| Kéo trẻ em | Mũi tròn, lưỡi ngắn, thường bằng nhựa bọc | Giảm nguy cơ đâm, chỉ cắt giấy mỏng |
| Kéo cắt chỉ | Một mảnh chữ U, không có vòng cầm | Chính là kéo lò xo cổ đại, bóp nhanh bằng một tay khi đang may |
Nhìn bảng sẽ thấy kiểu kéo lò xo một mảnh vẫn sống trong hộp đồ khâu, kéo tỉa cành mượn lại chiếc lò xo của nó, còn kéo cắt vải giữ đúng chiếc chốt La Mã. Các kiểu kéo hiện đại phần lớn là lai giữa hai dòng tổ tiên ấy.
Kéo thuận tay trái: không chỉ là đổi tay cầm
Nhiều người thuận tay trái kể rằng hồi nhỏ cầm kéo cắt giấy toàn bị nhai giấy mà không hiểu vì sao. Lý do nằm ở chiều bắt chéo của hai lưỡi. Với kéo thường, khi cầm bằng tay phải, lưỡi trên nằm ở phía bên phải của đường cắt, nên người cắt nhìn thấy rõ đường kẻ. Đồng thời lực bóp tự nhiên của bàn tay phải ép hai lưỡi sát vào nhau, đúng như kéo cần.
Khi chuyển sang tay trái, hai điều này đảo ngược. Lưỡi trên che mất đường kẻ, và lực bóp của ngón cái tay trái lại có xu hướng đẩy hai lưỡi tách ra, mở khe giữa chúng. Vải và giấy lọt vào khe, bị gấp lại thay vì đứt. Kéo cho người thuận tay trái thật sự là kéo có hai lưỡi lắp ngược chiều, lưỡi trên nằm bên trái. Một chiếc kéo tay cầm đối xứng nhưng lưỡi vẫn lắp theo chiều thường thì chưa phải kéo tay trái, dù quảng cáo có ghi dùng được cho cả hai tay.
Chi tiết nhỏ này cho thấy cái kéo là một dụng cụ có chiều, giống ốc vít có ren phải ren trái. Nó cũng giải thích vì sao các bộ đồ dùng học tập cho trẻ em ở nhiều nước có riêng kéo tay trái: không phải chiều chuộng, mà vì kéo thường thật sự không cắt được trong tay các em.
Cái kéo trong đời sống người Việt
Ở Việt Nam, cái kéo gắn trước hết với hai nghề: may và cắt tóc. Thợ may truyền thống dùng kéo cắt vải lưỡi dài, giữ kéo riêng không cho ai dùng cắt giấy, vì giấy làm cùn lưỡi nhanh hơn vải. Thợ cắt tóc vỉa hè ở các đô thị phía Bắc, với một chiếc ghế, một tấm gương treo gốc cây và bộ kéo tông đơ, là hình ảnh quen thuộc trong nhiều thập kỷ, và cái kéo là thứ họ quý nhất trong bộ đồ nghề.
Tiếng rao mài dao mài kéo của người thợ đi rong từng là âm thanh đường phố quen thuộc ở nhiều thành phố. Người thợ mang theo đá mài, có khi một bánh mài quay tay, mài lại cạnh lưỡi và chỉnh ốc cho kéo khít. Nghề này nay thưa dần vì kéo mới rẻ, nhiều nhà dùng hỏng thì thay chứ không mài, nhưng vẫn còn ở các khu chợ lớn và một số tiệm chuyên dao kéo.
Trong tiếng Việt, chữ kéo vừa chỉ dụng cụ vừa là động từ lôi đi, hai nghĩa không liên quan. Một số vùng còn gọi cái kéo là cây kéo hoặc cái kéo cắt. Các làng rèn ở miền Bắc và miền Trung từng làm kéo cùng dao, liềm, nhưng phần lớn kéo trong nhà ngày nay là hàng công nghiệp, sản xuất trong nước hoặc nhập khẩu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kéo cắt giấy nhiều lại cắt vải kém đi?
Giấy chứa sợi gỗ và các hạt khoáng dùng làm độn, cứng hơn sợi vải, nên mài mòn và làm tròn cạnh lưỡi nhanh. Vải cần hai cạnh vuông sắc để kẹp sợi mảnh; cạnh đã tròn thì sợi trượt vào khe. Thợ may vì thế giữ kéo vải riêng.
Kéo một mảnh và kéo có chốt, kiểu nào ra đời trước?
Kéo một mảnh hình chữ U, hay kéo lò xo, xuất hiện trước, ở vùng Lưỡng Hà và Ai Cập cổ đại. Kéo có chốt bắt chéo được ghi nhận rõ ở thế giới La Mã khoảng thế kỷ thứ nhất. Hai kiểu tồn tại song song rất lâu, và kéo một mảnh vẫn còn dùng đến nay.
Kéo thuận tay trái khác kéo thường ở điểm nào?
Khác ở chiều lắp lưỡi chứ không chỉ ở tay cầm. Kéo tay trái có lưỡi trên nằm bên trái để người cắt nhìn thấy đường kẻ, và lực bóp của tay trái ép hai lưỡi sát vào nhau. Kéo thường cầm tay trái sẽ bị mở khe giữa hai lưỡi nên nhai giấy.
Có đúng Leonardo da Vinci phát minh ra cái kéo không?
Không đúng. Kéo có chốt đã được dùng từ thời La Mã, sớm hơn Leonardo da Vinci hơn một nghìn năm, còn kéo một mảnh còn cổ hơn nữa. Câu chuyện này lan truyền trên mạng nhưng không có tài liệu lịch sử nào ủng hộ.
Vì sao kéo cắt vải thường có tay cầm lệch lên trên?
Tay cầm lệch cho phép lưỡi dưới nằm áp sát mặt bàn trong khi tay vẫn cầm thoải mái. Vải vì thế không bị nhấc lên khỏi bàn khi cắt, đường cắt bám đúng nét phấn và ít bị lệch, nhất là với vải mỏng, trơn.
Con ốc ở chốt kéo có cần chỉnh không?
Ốc giữ hai lưỡi ép vào nhau với lực vừa phải. Khi kéo bắt đầu nhai vải mỏng hoặc tóc dù lưỡi còn sắc, nguyên nhân thường là ốc lỏng. Ngược lại kéo nặng tay, rít, có thể do ốc quá chặt. Kéo thường dùng ốc cố định, kéo nghề có ốc chỉnh được.