Lụa là vải dệt từ sợi tơ do con tằm dâu nhả ra khi làm kén; nghề nuôi tằm lấy tơ ra đời ở Trung Hoa từ thời đồ đá mới và được giữ như bí quyết quốc gia hàng nghìn năm. Lụa theo các tuyến buôn bán xuyên lục địa mà đời sau gọi là Con đường tơ lụa đến tận Ba Tư và La Mã. Đến thế kỷ VI, trứng tằm mới được đưa tới Đế chế Byzantine, và châu Âu bắt đầu tự nuôi tằm dệt lụa.
Ít chất liệu nào gắn với nhiều chuyện lớn như lụa: ngoại giao và triều cống, luật hạn chế xa xỉ, những cuộc nổi dậy của thợ dệt, và cả ý tưởng về chiếc máy chạy bằng bìa đục lỗ đã gợi ý cho máy tính. Bài này kể con tằm đã được thuần hoá thế nào, lụa đi khắp thế giới ra sao, bí quyết lọt ra ngoài bằng con đường nào, và người Việt nuôi tằm dệt lụa từ bao giờ.
Con tằm: loài vật sống nhờ con người
Con tằm dâu là ấu trùng của một loài ngài, chỉ ăn lá dâu. Đến cuối kỳ ấu trùng, nó nhả một sợi tơ liền quấn quanh mình thành chiếc kén, sợi có thể dài hàng trăm mét, có khi hơn một nghìn mét. Sợi tơ gồm hai sợi protein fibroin song song, được dán với nhau bằng lớp keo sericin. Khi luộc kén, keo mềm ra và người thợ ươm có thể rút sợi tơ liền thay vì phải kéo từ xơ ngắn như bông hay len. Tiết diện sợi fibroin gần với hình tam giác, phản chiếu ánh sáng như lăng kính, tạo nên vẻ óng ánh đặc trưng của lụa.
Qua hàng nghìn năm chọn giống, tằm dâu đã thay đổi đến mức không còn sống được ngoài tự nhiên. Ngài trưởng thành gần như không bay được, ấu trùng không tự tìm thức ăn, mất khả năng ngụy trang. Các nghiên cứu di truyền cho thấy tằm dâu nhà có nguồn gốc từ một loài tằm hoang dã ở Trung Hoa. Đây là một trong số rất ít loài côn trùng được con người thuần hoá hoàn toàn, cùng với ong mật ở mức độ thấp hơn.
Ngoài tằm dâu, nhiều loài ngài hoang ở Ấn Độ và nơi khác cũng làm kén cho tơ, gọi chung là tơ hoang, như tơ tussah. Một số nghiên cứu đã tìm thấy dấu vết tơ hoang trong các di chỉ văn minh sông Ấn. Nhưng tơ hoang thường thô, màu nâu, khó rút thành sợi dài vì ngài đã cắn kén chui ra; nghề lụa theo nghĩa đầy đủ gắn với tằm dâu nhà và với Trung Hoa.
Vòng đời con tằm cũng quyết định nhịp làm việc của người nuôi. Từ trứng nở ra, tằm ăn lá dâu liên tục, lột xác vài lần, lớn lên gấp nhiều nghìn lần khối lượng ban đầu chỉ trong khoảng một tháng, rồi ngừng ăn và tìm chỗ làm kén. Người nuôi phải hái lá dâu tươi nhiều lần trong ngày, giữ nong nia sạch, tránh nắng gắt và mùi lạ. Để lấy tơ liền, kén phải được sấy hoặc hấp trước khi ngài cắn kén chui ra, vì lỗ thủng sẽ cắt sợi tơ thành nhiều đoạn ngắn; chỉ một phần kén được để lại cho ngài nở làm giống.
Khởi nguồn ở Trung Hoa: truyền thuyết và khảo cổ
Truyền thuyết Trung Hoa kể rằng Luy Tổ, vợ của Hoàng Đế, đang ngồi dưới gốc dâu thì một chiếc kén rơi vào chén nước nóng, sợi tơ tách ra, và bà nghĩ ra cách nuôi tằm, ươm tơ. Câu chuyện này thuộc về truyền thuyết, không phải sử liệu, nhưng nó cho thấy nghề lụa được người Trung Hoa xem là cổ xưa tới mức gắn với những nhân vật khởi thuỷ của văn minh, và được tôn vinh qua các nghi lễ tằm tang của hoàng hậu các triều đại.
Khảo cổ học đưa ra những mốc cụ thể hơn, dù vẫn còn tranh luận. Năm 1926, một nửa vỏ kén có vết cắt được tìm thấy ở một di chỉ thuộc văn hoá Ngưỡng Thiều; việc nó có phải bằng chứng nuôi tằm hay không vẫn bị nghi ngờ. Những mảnh vải lụa, dải lụa và sợi tơ tìm thấy ở di chỉ Tiền Sơn Dạng, tỉnh Chiết Giang, có niên đại khoảng giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên, thường được nêu là lụa dệt cổ nhất đã biết. Một số nghiên cứu hoá sinh gần đây còn báo cáo dấu vết protein tơ trong đất ở các ngôi mộ cổ hơn nhiều, nhưng kết quả cần được kiểm chứng thêm.
Đến thời Thương và Chu, chữ viết trên giáp cốt đã có những chữ liên quan đến tằm, tơ, dâu, lụa. Thời Hán, lụa không chỉ là vải mặc mà còn là vật liệu để viết, vẽ, là phương tiện trao đổi, là quà tặng ngoại giao và vật cống nạp. Nhà nước nhiều triều đại thu thuế bằng lụa. Vị trí ấy giải thích vì sao bí quyết nuôi tằm được giữ chặt.
Con đường tơ lụa: không phải một con đường, cũng không chỉ có lụa
Cái tên ra đời rất muộn. Cụm từ "Con đường tơ lụa" do nhà địa lý học Đức Ferdinand von Richthofen đặt ra năm 1877, gần hai nghìn năm sau khi các tuyến buôn bán hoạt động. Người đi trên các tuyến đó thời xưa không gọi nó như vậy.
Một mạng lưới, không phải một tuyến. Đó là hệ thống nhiều tuyến đường bộ qua sa mạc, đèo núi Trung Á nối Trung Hoa với Ba Tư, Ấn Độ, Địa Trung Hải, cùng các tuyến đường biển qua Đông Nam Á và Ấn Độ Dương. Hàng hoá hiếm khi đi trọn hành trình với cùng một thương nhân; chúng đổi tay nhiều lần qua các thành bang, ốc đảo dọc đường.
Lụa ở La Mã. Lụa đến La Mã qua nhiều trung gian, giá rất cao. Các tác giả La Mã như Pliny Già phàn nàn về lượng tiền khổng lồ chảy sang phương Đông để mua hàng xa xỉ, và một số nhà đạo đức chê áo lụa mỏng là phô bày. Người La Mã khi đó còn không biết rõ lụa làm từ đâu; nhiều người nghĩ nó được chải từ lá cây.
Cùng lụa là ý tưởng, tôn giáo, bệnh tật. Trên các tuyến này còn có giấy, thuỷ tinh, gia vị, ngựa, kỹ thuật, chữ viết, các tôn giáo và cả dịch bệnh. Lụa chỉ là mặt hàng nổi tiếng nhất, được chọn làm tên gọi vì nó tiêu biểu cho dòng hàng xa xỉ đi từ đông sang tây.
Bí quyết lọt ra ngoài: từ Khotan đến Byzantine
Kỹ thuật nuôi tằm lan sang Triều Tiên và Nhật Bản trong những thế kỷ đầu Công nguyên. Về phía tây, một truyền thuyết được nhà sư Huyền Trang ghi lại kể rằng một công chúa Trung Hoa gả sang vương quốc Khotan ở vùng Tân Cương ngày nay đã giấu trứng tằm và hạt dâu trong mũ để mang theo, vì biết xứ chồng không có lụa. Không thể kiểm chứng câu chuyện, nhưng Khotan về sau quả thật trở thành một trung tâm dệt lụa.
Câu chuyện được ghi chép rõ hơn là ở Đế chế Byzantine. Theo sử gia Procopius, khoảng giữa thế kỷ VI, dưới thời hoàng đế Justinian, một nhóm tu sĩ từ vùng Trung Á đã mang trứng tằm tới Constantinople. Một sử gia Byzantine khác kể rằng trứng được giấu trong những chiếc gậy rỗng. Từ đó Byzantine tự sản xuất lụa và giữ độc quyền ở châu Âu trong nhiều thế kỷ, với các xưởng dệt lụa của triều đình làm ra những tấm vải dành riêng cho hoàng gia.
Nghề lụa lan tiếp sang thế giới Hồi giáo, sang Sicilia và Tây Ban Nha, rồi sang các thành phố Ý như Lucca, Venice, Florence từ khoảng thế kỷ XII – XIII. Thế kỷ XVI, Lyon ở Pháp trở thành trung tâm dệt lụa lớn của châu Âu. Giữa thế kỷ XIX, một dịch bệnh ở tằm tàn phá nghề nuôi tằm ở Pháp và Ý; Louis Pasteur được mời nghiên cứu và đã đề xuất phương pháp chọn lọc trứng tằm khoẻ bằng kính hiển vi, một trong những công trình góp phần hình thành quan niệm bệnh do vi sinh vật gây ra.
Máy dệt Jacquard: khi tấm lụa gợi ý cho chiếc máy tính
Dệt lụa hoa văn phức tạp ở Lyon từng cần một người thợ dệt và một người phụ, thường là trẻ em, ngồi trên khung để kéo đúng các sợi dọc theo mẫu cho từng đường thoi. Năm 1804, Joseph-Marie Jacquard giới thiệu cơ cấu dùng chuỗi bìa đục lỗ: mỗi tấm bìa ứng với một đường thoi, chỗ có lỗ thì kim lọt qua và sợi dọc tương ứng được nâng lên, chỗ không lỗ thì sợi nằm yên. Thay mẫu hoa văn chỉ cần thay chuỗi bìa. Ông xây dựng trên ý tưởng của những người đi trước như Basile Bouchon và Jacques de Vaucanson.
Máy Jacquard giảm mạnh lao động cần cho dệt lụa hoa, và ở Lyon nó vấp phải sự phản đối của thợ dệt lo mất việc. Những năm 1831 và 1834, thợ dệt lụa Lyon, gọi là canut, nổi dậy vì đồng lương và điều kiện sống, hai sự kiện được xem là trong những cuộc đấu tranh lớn đầu tiên của công nhân thời công nghiệp ở Pháp.
Ý tưởng điều khiển máy bằng bìa đục lỗ đi xa hơn nhiều so với ngành dệt. Charles Babbage ở Anh dự định dùng bìa đục lỗ để nạp lệnh và dữ liệu cho "máy phân tích" của ông, và Ada Lovelace, trong phần ghi chú nổi tiếng năm 1843, so sánh rằng chiếc máy ấy dệt nên các mẫu đại số giống như máy Jacquard dệt hoa lá. Cuối thế kỷ XIX, Herman Hollerith dùng thẻ đục lỗ để xử lý cuộc điều tra dân số Mỹ năm 1890. Thẻ đục lỗ là phương tiện nhập dữ liệu chủ đạo của máy tính cho tới khoảng thập niên 1970.
Tằm tang ở Việt Nam và lụa trước sợi nhân tạo
Ở Việt Nam, nghề trồng dâu nuôi tằm có từ lâu đời; tằm tang xuất hiện trong ca dao, tục ngữ, và các loại vải truyền thống như lụa, the, lĩnh, sa, đũi, gấm từng là sản phẩm của các làng dệt ở đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung. Làng Vạn Phúc ở Hà Đông, nay thuộc Hà Nội, là một trong những làng lụa được biết đến nhiều nhất. Mốc cụ thể nghề tằm tơ bắt đầu trên đất Việt chưa thể xác định bằng tư liệu chắc chắn, nên cách nói thận trọng là nghề cổ, gắn với nông nghiệp lúa nước. Ngày nay, vùng Bảo Lộc thuộc tỉnh Lâm Đồng là trung tâm trồng dâu nuôi tằm và ươm tơ lớn của cả nước nhờ khí hậu mát quanh năm.
Trên thế giới, vị thế của lụa bị thách thức từ cuối thế kỷ XIX. Năm 1889, Hilaire de Chardonnet trưng bày "tơ nhân tạo" làm từ xenlulô tại Triển lãm Thế giới Paris; dòng sợi xenlulô tái sinh về sau được biết với tên rayon và viscose. Cuối thập niên 1930, tất nylon ra đời và thay thế tất lụa với tốc độ đáng kinh ngạc. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, dù nhảy vốn làm bằng lụa cũng chuyển sang nylon khi nguồn lụa từ châu Á bị cắt.
Dù vậy, lụa tơ tằm vẫn giữ một vị trí riêng. Nó được dùng cho trang phục cao cấp, khăn, cà vạt, và các nhà khoa học vật liệu đang nghiên cứu fibroin cho chỉ khâu phẫu thuật, giá đỡ mô, màng sinh học. Sau năm nghìn năm, sợi tơ của một con sâu ăn lá dâu vẫn là đề tài nghiên cứu của phòng thí nghiệm hiện đại, một điều mà người nuôi tằm đầu tiên hẳn không thể hình dung.
Câu hỏi thường gặp
Con đường tơ lụa có từ bao giờ?
Các tuyến buôn bán xuyên Trung Á hoạt động mạnh từ thời nhà Hán, khoảng thế kỷ II trước Công nguyên, khi Trung Hoa mở rộng quan hệ với các vùng phía tây. Tuy nhiên trao đổi hàng hoá qua vùng này đã có từ trước đó. Cái tên "Con đường tơ lụa" thì mãi đến năm 1877 mới được Ferdinand von Richthofen đặt ra.
Luy Tổ có thật sự phát minh ra nghề nuôi tằm?
Đó là truyền thuyết, không có bằng chứng lịch sử. Các phát hiện khảo cổ cho thấy nghề tằm tơ ở Trung Hoa hình thành dần qua thời đồ đá mới, hàng nghìn năm trước các triều đại có sử liệu. Truyền thuyết về Luy Tổ phản ánh vị trí quan trọng của nghề lụa trong văn hoá Trung Hoa hơn là một sự kiện cụ thể.
Tơ tằm và tơ nhân tạo khác nhau thế nào?
Tơ tằm là sợi protein tự nhiên do con tằm nhả ra. Tơ nhân tạo gồm hai nhóm: sợi xenlulô tái sinh như rayon, viscose làm từ bột gỗ hoà tan rồi kéo sợi, và sợi tổng hợp như nylon, polyester làm từ hoá dầu. Chúng có thể được làm cho bóng giống lụa nhưng khác về cảm giác, độ thoáng và cách chịu nhiệt.
Một chiếc kén cho bao nhiêu mét tơ?
Sợi tơ của một chiếc kén tằm dâu thường dài từ vài trăm mét đến hơn một nghìn mét, tuỳ giống tằm và điều kiện nuôi. Vì sợi rất mảnh, khi ươm người thợ phải chập sợi của nhiều kén lại với nhau để có sợi tơ đủ chắc dùng cho dệt.
Vì sao máy dệt Jacquard được nhắc trong lịch sử máy tính?
Vì nó là một trong những cỗ máy đầu tiên được điều khiển bằng chuỗi lệnh lưu trên bìa đục lỗ, có thể thay đổi mà không phải sửa máy. Charles Babbage mượn ý tưởng này cho thiết kế máy phân tích của ông, và thẻ đục lỗ sau đó thành phương tiện nhập dữ liệu của máy tính trong nhiều thập kỷ.
Vì sao Bảo Lộc thành vùng nuôi tằm lớn?
Bảo Lộc nằm trên cao nguyên, khí hậu mát và ổn định quanh năm, thuận lợi cho cây dâu và con tằm, vốn nhạy cảm với nóng và ẩm. Vùng này phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm và ươm tơ từ nửa sau thế kỷ XX, có các cơ sở ươm tơ, dệt lụa và nghiên cứu giống.