UyenBac.comUyên Bác
Thư từ và liên lạc

Lịch sử phong bì thư: từ vỏ đất sét Lưỡng Hà đến phong bì có cửa sổ

Phong bì có từ thời thư viết trên đất sét, nhưng chỉ phổ biến sau cải cách bưu chính năm 1840. Lịch sử, cách gấp, khổ C và DL, mặt trong có hoa văn để làm gì.

Top-down view of a workbench in a small Hue paper workshop, hands folding a plain cream envelope from a flat die-cut sheet, bone folder and paper stack nearby, soft overcast light

Phong bì là cái vỏ giữ kín nội dung lá thư trên đường đi, và nó già hơn con tem cả mấy nghìn năm. Từ những vỏ đất sét bọc quanh phiến thư ở Lưỡng Hà, qua lá thư gấp và gắn sáp ở châu Âu, đến phong bì giấy sản xuất bằng máy, chiếc phong bì đổi dạng theo vật liệu viết, theo cách tính cước và theo nhu cầu giữ bí mật.

Điều ít người để ý là phong bì giấy chỉ thật sự phổ biến từ giữa thế kỷ 19. Trước đó, ở nước Anh, dùng phong bì nghĩa là trả thêm tiền cước. Bài này kể con đường đó, giải thích cấu tạo một chiếc phong bì, vì sao có các khổ C5, DL, và vì sao mặt trong phong bì ngân hàng in kín hoa văn.

Phong bì đầu tiên làm bằng đất sét

Ở Lưỡng Hà cổ đại, chữ hình nêm được ấn lên phiến đất sét ẩm rồi để khô. Khi phiến đất sét là một lá thư hay một hợp đồng, người ta có cách giữ kín và chống sửa chữa: bọc thêm một lớp đất sét mỏng bên ngoài, như một chiếc vỏ, rồi lăn con dấu hình trụ lên lớp vỏ đó. Muốn đọc nội dung bên trong phải đập vỡ vỏ. Các nhà khảo cổ đã tìm được nhiều thư thương mại có vỏ như vậy, nổi tiếng là kho thư của các thương nhân Assyria ở vùng Anatolia, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ.

Vỏ đất sét làm đúng ba việc mà chiếc phong bì hiện đại vẫn làm. Nó che nội dung khỏi người chuyển thư. Nó mang dấu của người gửi để người nhận biết thư từ ai. Và nó cho thấy thư có bị mở trộm hay chưa, vì vỏ vỡ thì không ghép lại như cũ được. Với hợp đồng, nội dung thường được ghi lại tóm tắt trên mặt vỏ; nếu có tranh chấp, người ta đập vỏ ra đối chiếu với bản bên trong.

Các nền văn minh khác dùng vật liệu khác. Ở Trung Hoa, thư viết trên thẻ tre, thẻ gỗ hay lụa được buộc dây, gắn đất sét niêm phong và đóng ấn. Chữ "phong" trong "phong bì" là chữ Hán nghĩa là niêm kín, "bì" là lớp da, lớp vỏ. Ghép lại, phong bì là lớp vỏ niêm kín, một cái tên mô tả rất sát công dụng.

Lá thư tự gấp và con dấu sáp ở châu Âu

Khi giấy thay thế giấy da ở châu Âu, cách gửi thư phổ biến suốt nhiều thế kỷ không phải bỏ vào phong bì mà là gấp chính tờ thư lại. Người viết gấp tờ giấy thành một gói nhỏ, nhét mép này vào khe mép kia, rồi nhỏ sáp nóng lên chỗ giao nhau và ấn con dấu riêng. Mặt ngoài gói giấy được để trống một phần để ghi tên, địa chỉ người nhận.

Có những cách gấp rất cầu kỳ: cắt một dải giấy nhỏ từ chính tờ thư, luồn qua các lỗ khoét rồi niêm sáp, sao cho không thể mở mà không làm rách dải giấy. Các nhà nghiên cứu lưu trữ gọi kỹ thuật này là letterlocking, khoá thư. Trong những năm gần đây, họ đã dùng kỹ thuật chụp quét tia X để đọc nội dung những lá thư cổ còn nguyên nếp gấp mà không phải mở chúng ra.

Phong bì giấy rời thực ra đã có ở châu Âu từ trước thế kỷ 19, nhưng là thứ ít dùng. Lý do nằm ở cách tính cước. Như đã kể ở bài về con tem, bưu điện Anh khi đó tính tiền theo số tờ giấy. Một chiếc phong bì là thêm một tờ giấy, tức là cước gấp đôi. Người gửi thư bình thường không có lý do gì để trả gấp đôi cho một lớp vỏ khi tự gấp tờ thư là đủ.

Tình thế đảo ngược năm 1840. Khi nước Anh chuyển sang tính cước theo cân nặng với mức đồng giá cho thư nhẹ, phong bì không còn bị tính như một tờ thư nữa. Viết thư trên một tờ, bỏ vào phong bì, dán tem lên phong bì trở thành cách làm tự nhiên. Nhu cầu phong bì tăng vọt, và việc gấp phong bì bằng tay không theo kịp.

Máy gấp phong bì và phong bì sản xuất hàng loạt

Từ gấp tay sang gấp máy. Những năm 1840, phong bì vẫn được cắt và gấp thủ công, công việc thường giao cho thợ nữ trong các xưởng giấy. Một người thạo việc gấp được vài nghìn chiếc mỗi ngày, nhưng nhu cầu của cả nước sau cải cách bưu chính lớn hơn nhiều.

Chiếc máy ở Triển lãm Lớn năm 1851. Tại Triển lãm Lớn ở London năm 1851, một máy gấp phong bì do Edwin Hill và Warren De La Rue phát triển được trưng bày và thu hút sự chú ý. Edwin Hill là anh trai của Rowland Hill, người đề xuất con tem, một sự trùng hợp cho thấy phong bì và tem gắn với nhau từ gốc.

Phôi cắt sẵn hình thoi. Nguyên lý sản xuất từ đó đến nay không đổi nhiều: giấy được dập thành phôi có hình gần giống thoi hoặc chữ thập, với bốn vạt. Máy gấp ba vạt vào nhau, quét keo để dán cố định, còn vạt thứ tư là nắp có keo khô để người dùng dán khi gửi.

Nắp phong bì đổi theo thời. Keo trên nắp ban đầu phải làm ướt mới dính. Về sau có loại tự dán bằng lớp keo có giấy bóc phủ ngoài, và loại hai lớp keo dính vào nhau khi ép. Nắp nhọn kiểu cổ điển, nắp thẳng kiểu văn phòng, nắp bên hông cho phong bì đựng tài liệu đều là biến thể của cùng một phôi bốn vạt.

Khổ phong bì C4, C5, C6, DL: vì sao có những con số đó

Phong bì văn phòng ngày nay theo tiêu chuẩn quốc tế, thiết kế để vừa với khổ giấy A. Bảng dưới là các khổ hay gặp nhất:

Khổ phong bìKích thước (mm)Vừa với giấy A4 thế nào
C4229 × 324Để nguyên tờ A4 không gấp
C5162 × 229A4 gấp đôi, tức khổ A5
C6114 × 162A4 gấp tư, tức khổ A6
DL110 × 220A4 gấp ba theo chiều dài
C6/C5114 × 229Cũng chứa A4 gấp ba, rộng hơn DL một chút

Logic của hệ C rất gọn: kích thước phong bì C nằm giữa khổ giấy A và khổ B cùng số, nên luôn nhỉnh hơn tờ giấy A tương ứng một chút, vừa đủ để đút tờ giấy vào mà không lỏng. Cả hệ A, B, C đều giữ tỉ lệ cạnh là căn bậc hai của hai, nên gấp đôi một khổ thì ra khổ kế tiếp với cùng hình dáng.

Khổ DL thì khác, nó không thuộc chuỗi tỉ lệ đó mà được đặt ra cho thói quen gấp thư làm ba. Tờ A4 dài 297 mm, gấp ba còn khoảng 99 mm, vừa với chiều cao 110 mm của phong bì DL. Đây là khổ quen thuộc của thư hành chính và thư ngân hàng.

Các nước Bắc Mỹ dùng hệ khổ giấy riêng nên cũng có khổ phong bì riêng, đánh số theo cách khác. Một tờ giấy khổ Letter của Mỹ không vừa khít phong bì C4, và ngược lại.

Phong bì có cửa sổ và hoa văn bảo mật bên trong

Phong bì có ô cửa sổ trong suốt cho phép nhìn thấy địa chỉ in sẵn trên chính tờ thư bên trong. Phát minh này thường được ghi nhận gắn với một bằng sáng chế ở Hoa Kỳ đầu thế kỷ 20. Lợi ích của nó rất thực tế: doanh nghiệp gửi hàng nghìn hoá đơn mỗi tháng không phải in địa chỉ hai lần, một lần trên thư và một lần trên phong bì, và không còn rủi ro bỏ nhầm thư của người này vào phong bì ghi tên người kia.

Để cửa sổ hoạt động, tờ thư phải được gấp theo đúng vị trí, sao cho khối địa chỉ nằm ngay sau ô cửa. Các mẫu thư thương mại vì thế quy định chỗ đặt địa chỉ người nhận rất chính xác, căn theo khổ phong bì DL hoặc C5. Ô cửa ban đầu làm bằng giấy bóng mờ, về sau dùng màng nhựa trong; ngày nay có loại màng làm từ vật liệu dễ phân huỷ hơn để tái chế giấy thuận tiện.

Nếu bạn mở một phong bì ngân hàng và thấy mặt trong in kín hoa văn xanh xám, những đường chéo dày đặc hay những ô vuông li ti, đó là hoa văn bảo mật. Giấy phong bì mỏng, soi lên đèn có thể đọc lờ mờ con số bên trong. Lớp hoa văn rối mắt phá đi độ tương phản, làm chữ bên trong không đọc được khi soi. Một chi tiết nhỏ nhưng nói lên rằng chức năng giữ kín của phong bì vẫn nguyên như thời vỏ đất sét.

Phong bì đệm lót bóng khí, phong bì giấy kraft có dây buộc, phong bì chống thấm cho bưu kiện nhẹ là các nhánh phát triển sau, khi thứ được gửi qua bưu điện không còn chỉ là giấy.

Vì sao tem dán góc trên bên phải, địa chỉ nằm giữa

Mặt trước một chiếc phong bì không phải trang giấy tự do. Vị trí từng thứ trên đó được quy ước để người và máy cùng đọc được nhanh. Tem hoặc dấu cước nằm ở góc trên bên phải, địa chỉ người nhận ở khoảng giữa lệch xuống dưới, địa chỉ người gửi ở góc trên bên trái hoặc mặt sau. Quy ước này hình thành dần theo nhu cầu của bưu cục rồi được các cơ quan bưu chính ghi thành hướng dẫn.

Lý do của góc trên bên phải nằm ở thao tác đóng dấu huỷ. Nhân viên xếp thư thành chồng cùng chiều rồi đóng dấu lần lượt; khi tem luôn ở cùng một góc, tay đóng dấu không phải tìm. Đến thời máy huỷ tem tự động, quy ước càng quan trọng: máy lật, xoay lá thư dựa vào vị trí con tem, rồi đóng dấu đúng một dải ở mép trên bên phải.

Địa chỉ người nhận đặt ở vùng giữa vì đó là vùng máy đọc địa chỉ quét tới. Các trung tâm khai thác thư lớn dùng máy chụp mặt phong bì, nhận dạng chữ in và cả chữ viết tay, rồi in một dải mã vạch nhỏ ở mép dưới để các máy chia chọn phía sau chỉ cần đọc dải mã đó. Vì thế các hướng dẫn gửi thư thường dặn để trống mép dưới phong bì, không viết hay dán gì ở đó.

Viết địa chỉ theo thứ tự từ nhỏ đến lớn, tên người, số nhà, phường xã, tỉnh thành, là thói quen của nhiều nước dùng chữ Latinh, trong đó có Việt Nam. Từ giữa năm 2025, địa chỉ ở Việt Nam bỏ cấp huyện, chỉ còn phường xã và tỉnh thành, nên dòng địa chỉ trên phong bì cũng ngắn đi một tầng.

Phong bì trong đời sống người Việt

Người Việt dùng chữ phong bì cho hai thứ khác hẳn nhau: chiếc vỏ đựng thư và chiếc vỏ đựng tiền mừng, tiền phúng viếng, tiền cảm ơn. Cách dùng thứ hai phổ biến đến mức "phong bì" thành tiếng lóng chỉ chính khoản tiền bên trong. Điều này phản ánh đúng bản chất lịch sử của đồ vật: nó tồn tại để giữ kín thứ gì đó khỏi con mắt người khác, dù đó là lời nhắn hay số tiền.

Với thư từ, phong bì đi vào đời sống người Việt cùng hệ thống bưu điện hiện đại từ thời Pháp thuộc. Thư từ thời chiến, thư của người đi xa gửi về quê, thư xin việc, thư báo trúng tuyển đều gắn với hình ảnh chiếc phong bì trắng hoặc phong bì giấy nâu ghi địa chỉ tay. Nhiều gia đình vẫn giữ những phong bì cũ có dấu bưu điện như kỷ vật, bởi dấu ngày trên phong bì là bằng chứng cụ thể về một thời điểm.

Ngày nay ở Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, phần lớn phong bì đi qua tay một người bình thường là thư của ngân hàng, cơ quan thuế, hoặc thư mời. Thư tay giữa người với người ít đi, còn phong bì mừng cưới, mừng tuổi vẫn bán đều ở mọi hiệu sách. Chiếc vỏ niêm kín, sau mấy nghìn năm, vẫn chưa hết việc.

Câu hỏi thường gặp

Phong bì có từ bao giờ?

Hình thức sớm nhất được biết là vỏ đất sét bọc quanh phiến thư và hợp đồng ở Lưỡng Hà cổ đại, đóng dấu lăn bên ngoài. Phong bì giấy có từ trước thế kỷ 19 nhưng ít dùng, chỉ phổ biến rộng sau cải cách bưu chính ở Anh năm 1840.

Vì sao trước năm 1840 ít người dùng phong bì?

Vì bưu điện Anh khi đó tính cước theo số tờ giấy, mà phong bì bị tính là một tờ thêm, làm cước tăng gấp đôi. Người ta tự gấp tờ thư thành gói và niêm sáp. Khi cước tính theo cân nặng, phong bì mới phổ biến.

Chữ phong bì nghĩa là gì?

Đây là từ Hán Việt. Phong nghĩa là niêm kín, bì nghĩa là lớp da, lớp vỏ. Ghép lại là lớp vỏ niêm kín bên ngoài lá thư, mô tả đúng công dụng của đồ vật này.

Phong bì DL đựng giấy gì?

Phong bì DL kích thước 110 × 220 mm, đựng vừa tờ A4 gấp làm ba theo chiều dài. Đây là khổ thường gặp ở thư hành chính, thư ngân hàng và hoá đơn gửi qua bưu điện.

Mặt trong phong bì có hoa văn để làm gì?

Đó là hoa văn bảo mật. Giấy phong bì mỏng nên soi lên đèn có thể đọc thấy chữ bên trong; lớp hoa văn dày đặc phá độ tương phản, khiến nội dung không đọc được khi soi. Thư ngân hàng và thư có thông tin cá nhân hay dùng loại này.

Phong bì có cửa sổ giúp ích gì?

Ô cửa sổ cho thấy địa chỉ in sẵn trên tờ thư bên trong, nên chỉ phải in địa chỉ một lần và không bỏ nhầm thư của người này vào phong bì người khác. Tờ thư phải gấp đúng vị trí để khối địa chỉ nằm ngay sau ô cửa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138