Sợi bông là những sợi lông mọc trên vỏ hạt của cây bông, gần như toàn bộ là xenlulô, được con người kéo thành sợi dệt vải từ ít nhất bảy nghìn năm trước. Điều đặc biệt là cây bông được thuần hoá độc lập ở cả châu Á – châu Phi lẫn châu Mỹ. Suốt hàng nghìn năm, Ấn Độ là trung tâm vải bông của thế giới; đến thế kỷ XVIII, chính cuộc cạnh tranh với vải bông Ấn Độ đã thúc đẩy người Anh cơ giới hoá việc kéo sợi, dệt vải, mở đầu cuộc cách mạng công nghiệp.
Câu chuyện của sợi bông vì vậy dính chặt với những bước ngoặt lớn của lịch sử kinh tế: thương mại các công ty Đông Ấn, nhà máy dệt chạy hơi nước ở Manchester, chế độ nô lệ đồn điền ở miền Nam nước Mỹ, cái chết của biển Aral. Bài này đi qua từng chặng, bắt đầu từ chính cấu tạo của sợi bông, thứ giải thích vì sao vải bông mát, thấm và vì sao nó kéo thành sợi được.
Sợi bông là gì và vì sao kéo thành sợi được
Quả bông chín nứt ra, để lộ một nắm xơ trắng bao quanh các hạt. Mỗi sợi xơ là một tế bào duy nhất mọc dài ra từ vỏ hạt, dài từ vài milimét đến vài centimét tuỳ giống. Lúc còn sống, sợi là một ống tròn chứa dịch. Khi quả nứt và sợi khô đi, ống xẹp xuống thành dải dẹt và xoắn vặn nhiều vòng như dải ruy băng bị vặn. Chính những vòng xoắn tự nhiên này giúp các sợi ngắn móc vào nhau khi kéo, cho phép xe thành sợi chỉ liền dài.
Thành phần của bông gần như là xenlulô tinh khiết, cùng loại polyme với gỗ và giấy nhưng ít tạp chất hơn nhiều. Phân tử xenlulô có nhiều nhóm hút nước, nên vải bông thấm mồ hôi tốt và cho cảm giác mát khi mặc ở khí hậu nóng ẩm. Một đặc tính ít người biết: sợi bông bền hơn khi ướt, khác với nhiều sợi khác yếu đi khi gặp nước, nên vải bông chịu được giặt giũ thường xuyên.
Độ dài sợi, trong nghề gọi là chiều dài xơ, quyết định chất lượng. Xơ dài kéo được sợi mảnh, mịn, bền, dệt ra vải mềm mượt; xơ ngắn chỉ kéo được sợi thô. Những cái tên vải "cotton cao cấp" trên thị trường phần lớn là cách nói về giống bông xơ dài và quy trình chải loại bỏ xơ ngắn.
Thuần hoá hai lần, ở hai bờ đại dương
Có bốn loài bông được con người thuần hoá. Hai loài ở Cựu Thế giới, gốc từ tiểu lục địa Ấn Độ và châu Phi; hai loài ở Tân Thế giới, gốc từ vùng Trung Mỹ và vùng ven biển Nam Mỹ. Các cộng đồng ở hai bờ đại dương, không hề biết đến nhau, đã cùng nhận ra giá trị của thứ xơ trắng trên vỏ hạt và chọn giống qua hàng nghìn năm. Ngày nay, một loài bông gốc Trung Mỹ chiếm phần lớn sản lượng bông thế giới.
Bằng chứng sớm nhất về sợi bông được tìm thấy ở Mehrgarh, thuộc Pakistan ngày nay: những sợi bông đã khoáng hoá bên trong một hạt cườm bằng đồng, có niên đại khoảng thiên niên kỷ thứ sáu trước Công nguyên. Ở thành phố cổ Mohenjo-daro của văn minh sông Ấn, các nhà khảo cổ tìm thấy mảnh vải bông có niên đại khoảng thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên. Ở Peru và Mexico, vải và sợi bông cũng có lịch sử hàng nghìn năm.
Người châu Âu cổ đại biết đến bông qua lời kể. Sử gia Hy Lạp Herodotus, thế kỷ V trước Công nguyên, viết rằng ở Ấn Độ có những cây dại mọc ra quả chứa thứ "len" đẹp và tốt hơn len cừu. Thời Trung đại, châu Âu còn lưu truyền câu chuyện tưởng tượng về loài "cừu thực vật" mọc trên cây ở vùng Tartary. Còn chữ "cotton" trong tiếng Anh đến từ tiếng Ả Rập, dấu vết của việc bông và nghề dệt bông lan vào châu Âu qua thế giới Hồi giáo, đặc biệt qua Tây Ban Nha và Sicilia.
Một điều đáng chú ý là ở hai bờ đại dương, người ta đều chọn giống theo cùng một hướng: xơ dài hơn, trắng hơn, quả to hơn, cây ra quả đồng loạt để dễ thu hoạch. Các loài bông hoang dã có xơ ngắn, thô, màu nâu, bám chặt vào hạt; bông trồng hôm nay là kết quả của hàng nghìn năm người nông dân giữ lại hạt từ những cây tốt nhất mùa trước. Đây là ví dụ điển hình mà các nhà sinh học tiến hoá gọi là tiến hoá hội tụ dưới tác động chọn lọc của con người.
Vải bông Ấn Độ: thứ hàng châu Âu phải cấm
Trung tâm dệt của thế giới. Trong nhiều thế kỷ, thợ dệt Ấn Độ làm ra những loại vải bông mà nơi khác không sánh được: vải mỏng như sương của vùng Bengal, vải in hoa nhiều màu bền màu, vải trơn khổ lớn. Họ làm chủ kỹ thuật dùng chất cầm màu kim loại để màu nhuộm bám chắc vào sợi xenlulô, vốn khó nhuộm hơn len và lụa.
Các công ty Đông Ấn mang vải về châu Âu. Thế kỷ XVII, các công ty Đông Ấn của Anh và Hà Lan nhập vải bông Ấn Độ với khối lượng ngày càng lớn. Vải in hoa, nhẹ, giặt được, rẻ hơn lụa, nhanh chóng thành mốt ở London, Paris. Những tên gọi như calico, chintz đến từ địa danh và từ ngữ Ấn Độ.
Luật cấm để bảo vệ ngành len. Thợ dệt len, dệt lụa trong nước phản đối dữ dội. Nước Anh đầu thế kỷ XVIII ban hành các đạo luật hạn chế nhập khẩu và sử dụng vải bông in hoa, được gọi chung là luật Calico. Pháp cũng có lệnh cấm tương tự trong thời gian dài.
Từ cấm đến bắt chước. Lệnh cấm không xoá được nhu cầu. Nó tạo ra động lực để các nhà sản xuất châu Âu tự làm vải bông, ban đầu nhập sợi, học kỹ thuật in nhuộm, rồi tìm cách làm rẻ hơn thợ Ấn Độ. Với chi phí nhân công cao hơn nhiều, con đường duy nhất là máy móc.
Năm cỗ máy mở đầu cách mạng công nghiệp
Trong khoảng nửa thế kỷ, ngành bông ở Anh trải qua một chuỗi phát minh nối tiếp nhau, mỗi phát minh giải một nút thắt do phát minh trước tạo ra. Giới sử học kinh tế thường dùng chuỗi này làm ví dụ kinh điển về cách công nghệ kéo theo công nghệ.
- Thoi bay, 1733. John Kay phát minh chiếc thoi chạy trên đường rãnh, đẩy bằng dây giật, giúp một người dệt được khổ vải rộng nhanh hơn. Thợ dệt nhanh hơn thì sợi lại thiếu.
- Máy kéo sợi jenny, khoảng giữa thập niên 1760. James Hargreaves làm chiếc máy cho một người kéo nhiều sợi cùng lúc bằng tay quay. Sợi nhiều hơn nhưng còn yếu, chủ yếu dùng làm sợi ngang.
- Máy kéo sợi chạy sức nước, 1769. Richard Arkwright được cấp bằng sáng chế cho máy kéo sợi chắc dùng làm sợi dọc, chạy bằng bánh xe nước. Năm 1771, ông lập xưởng ở Cromford, thường được coi là một trong những nhà máy kiểu hiện đại đầu tiên: máy móc tập trung, công nhân làm theo ca, nhịp làm việc do máy quyết định.
- Máy mule, 1779. Samuel Crompton kết hợp ưu điểm của hai máy trước, kéo được sợi vừa mảnh vừa chắc, đủ để làm vải mỏng cạnh tranh với vải Ấn Độ.
- Máy dệt chạy động lực, 1785 và sau đó. Edmund Cartwright được cấp bằng sáng chế máy dệt chạy bằng động lực; phải thêm nhiều cải tiến trong mấy chục năm, máy dệt cơ khí mới thay thế được thợ dệt tay. Cùng lúc, động cơ hơi nước cải tiến cho phép đặt nhà máy ở thành phố thay vì bên dòng suối.
Kết quả là Manchester và vùng Lancashire thành trung tâm sợi bông của thế giới đầu thế kỷ XIX, và giá vải bông giảm mạnh. Mặt trái cũng hiện rõ: lao động trẻ em trong nhà máy, khu nhà ổ chuột, bụi bông trong phổi công nhân, và sự sụp đổ của nghề dệt tay ở chính Ấn Độ khi vải máy Anh tràn vào. Những hệ quả ấy là chủ đề của các cuộc điều tra, đạo luật nhà máy và tranh luận chính trị suốt thế kỷ XIX.
Máy tỉa hạt bông và mặt tối của nó
Muốn kéo sợi phải tách xơ khỏi hạt. Với giống bông vùng cao trồng ở nội địa miền Nam nước Mỹ, hạt bám xơ rất chặt; một người làm tay cả ngày chỉ tách được một lượng nhỏ. Năm 1793, Eli Whitney chế tạo máy tỉa hạt bông: một trống quay có răng móc kéo xơ qua khe lưới hẹp, hạt quá to không lọt qua nên bị giữ lại. Ông được cấp bằng sáng chế năm 1794, dù máy đơn giản đến mức bị sao chép tràn lan và ông thu được rất ít từ nó.
Máy tỉa hạt làm việc tách xơ nhanh hơn nhiều lần, biến giống bông vùng cao thành cây trồng có lãi trên những vùng đất rộng lớn. Hệ quả nặng nề nhất là chế độ nô lệ đồn điền ở miền Nam nước Mỹ mở rộng mạnh trong nửa đầu thế kỷ XIX, vì trồng và hái bông vẫn là việc tay cần rất nhiều lao động. Số người bị bắt làm nô lệ tăng lên nhiều lần, và bông trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực của nước Mỹ, nuôi các nhà máy dệt ở Anh.
Khi Nội chiến Mỹ nổ ra năm 1861, nguồn bông sang Anh gần như bị cắt. Vùng Lancashire rơi vào nạn đói bông, hàng loạt nhà máy dừng chạy, công nhân thất nghiệp. Các nhà buôn chuyển sang mua bông từ Ấn Độ, Ai Cập. Một máy móc tưởng chỉ để tiết kiệm sức lao động đã góp phần định hình cả một cuộc chiến tranh và bản đồ thương mại thế giới, ví dụ được giới sử học dùng để nhắc rằng công nghệ không bao giờ trung tính với xã hội quanh nó.
Bông ở Việt Nam và bông của thế kỷ XXI
Ở Việt Nam, trồng bông, kéo sợi, dệt vải là nghề phụ quen thuộc của nhiều làng quê trước khi vải công nghiệp phổ biến. Người nông dân trồng bông trên bãi bồi, cán bỏ hạt, bật bông cho tơi bằng cần bật, quay sợi bằng guồng, rồi dệt trên khung cửi gỗ thành vải mộc, nhuộm nâu, nhuộm chàm. Chiếc chăn bông nhồi xơ bông bật tơi từng là món đồ quý trong nhà ở miền Bắc mỗi mùa đông. Nhiều dân tộc thiểu số ở vùng núi còn giữ nghề dệt vải bông với hoa văn riêng.
Ngày nay ngành dệt may là một trong những ngành xuất khẩu lớn của Việt Nam, nhưng diện tích trồng bông trong nước nhỏ, và phần lớn bông xơ cho các nhà máy sợi phải nhập khẩu. Đây là một nghịch lý thú vị: chiếc áo cotton may ở TP.HCM có thể dệt từ sợi kéo ở Việt Nam bằng bông trồng ở bên kia Thái Bình Dương.
Trên thế giới, bông đặt ra những bài toán môi trường lớn. Cây bông cần nhiều nước tưới ở vùng khô hạn và nhiều thuốc bảo vệ thực vật. Ví dụ nặng nề nhất là biển Aral ở Trung Á: từ thập niên 1960, nước của hai con sông đổ vào biển bị chuyển hướng quy mô lớn để tưới bông, khiến hồ nước mặn từng thuộc loại lớn nhất thế giới thu hẹp nghiêm trọng. Các hướng đi hiện nay gồm giống bông chịu hạn, tưới nhỏ giọt, bông hữu cơ, bông biến đổi gen kháng sâu, và tái chế sợi bông từ quần áo cũ. Mỗi hướng đều còn tranh luận về hiệu quả và giới hạn.
Câu hỏi thường gặp
Vải cotton và vải bông có phải là một không?
Có. Cotton là từ tiếng Anh chỉ sợi bông và vải dệt từ sợi bông. Trên nhãn quần áo, "100% cotton" nghĩa là toàn bộ sợi là bông tự nhiên. Các tên như "cotton lạnh" hay "cotton lụa" trên thị trường đôi khi lại là vải sợi tổng hợp hoặc sợi tái sinh, nên cần đọc kỹ thành phần ghi trên nhãn.
Vì sao vải bông dễ nhăn?
Xenlulô trong sợi bông có nhiều liên kết hiđrô giữa các chuỗi phân tử. Khi vải bị gập trong điều kiện ẩm hoặc nóng, các liên kết này đứt và tạo lại ở vị trí mới, giữ nếp gấp. Vải bông được xử lý chống nhăn bằng hoá chất tạo liên kết ngang, hoặc pha thêm sợi tổng hợp, sẽ ít nhăn hơn.
Xử lý mercer hoá là gì?
Đây là quy trình ngâm sợi hoặc vải bông trong dung dịch xút đặc dưới lực căng, do John Mercer ở Anh mô tả giữa thế kỷ XIX và được cải tiến về sau. Sợi phồng lên, tiết diện tròn hơn, phản chiếu ánh sáng đều nên bóng hơn, đồng thời bắt màu nhuộm tốt hơn và bền hơn.
Eli Whitney có giàu lên nhờ máy tỉa hạt bông không?
Không nhiều. Máy có cấu tạo đơn giản, dễ sao chép, và các nhà trồng bông tự làm máy của mình. Whitney theo đuổi nhiều vụ kiện về bằng sáng chế nhưng thu được ít. Về sau ông chuyển sang sản xuất súng cho chính phủ Mỹ và gắn tên mình với ý tưởng chi tiết thay thế lẫn nhau.
Vì sao Việt Nam nhập khẩu nhiều bông dù có ngành dệt may lớn?
Cây bông cần điều kiện khí hậu, đất đai và quy mô canh tác phù hợp để có giá thành cạnh tranh, trong khi nông dân Việt Nam có nhiều cây trồng khác cho thu nhập tốt hơn. Vì vậy diện tích bông trong nước nhỏ, còn các nhà máy kéo sợi chủ yếu nhập bông xơ từ những nước trồng bông quy mô lớn.
Biển Aral bị thu hẹp chỉ vì trồng bông thôi sao?
Nguyên nhân chính được giới khoa học chỉ ra là việc chuyển nước quy mô lớn từ hai con sông Amu Darya và Syr Darya để tưới tiêu, trong đó cây bông chiếm phần lớn diện tích. Ngoài ra còn có hiệu suất tưới thấp, kênh mương thất thoát nước và các cây trồng khác. Một phần phía bắc của hồ đã được phục hồi nhờ xây đập.