UyenBac.comUyên Bác
Đồ dùng trong nhà

Lịch sử cái ô (dù): từ lọng che nắng của vua chúa đến chiếc ô gấp trong cặp

Cái ô ra đời để che nắng cho vua chúa trước khi che mưa cho mọi người. Lịch sử khung gọng, cơ chế bung xếp và vì sao miền Bắc nói ô, miền Nam nói dù.

Rainy Hanoi alley seen from a low angle, a person in a raincoat carrying a closed black umbrella past a row of open umbrellas drying on a doorstep, wet tiles reflecting grey light

Cái ô bắt đầu là đồ che nắng của người có quyền, chứ không phải đồ che mưa của mọi người. Ở Ai Cập, Lưỡng Hà, Ba Tư, Ấn Độ và Trung Hoa cổ, chiếc lọng che trên đầu là dấu hiệu của địa vị; phải rất lâu sau, với giấy dầu, vải chống thấm và gọng thép, nó mới thành vật ai cũng có trong cốp xe.

Bài này kể lại hành trình đó: từ lọng che nắng đến ô giấy dầu, từ chuyện đàn ông London bị chế giễu khi cầm ô ra phố đến chiếc ô gấp ba khúc, kèm giải thích cơ chế bung xếp và vì sao cùng một vật mà miền Bắc gọi là ô, miền Nam gọi là dù.

Lọng che nắng: dấu hiệu của quyền lực

Những hình ảnh sớm nhất về vật giống cái ô xuất hiện trong phù điêu và tranh tường của Ai Cập và Assyria cổ: một người hầu cầm cán dài, che chiếc tán tròn trên đầu vua hay quý tộc. Tán thường làm bằng lá cọ, lông chim hoặc vải căng trên khung. Mục đích là che nắng, và việc được che là một đặc quyền. Ở Ba Tư và Ấn Độ cổ cũng vậy; số tầng của chiếc lọng, màu sắc của nó có khi được quy định theo cấp bậc.

Trung Quốc có truyền thống ô lọng rất lâu đời. Có truyền thuyết gán việc làm ra cái ô cho vợ của Lỗ Ban, người thợ mộc huyền thoại, nhưng đó là chuyện kể chứ không phải ghi chép lịch sử. Điều chắc chắn hơn là người Trung Hoa cổ đã làm ô bằng lụa rồi bằng giấy, và tìm ra cách quét dầu lên giấy để giấy không thấm nước. Ô giấy dầu là bước chuyển quan trọng: lần đầu tiên chiếc lọng che nắng cũng che được mưa.

Ở Hy Lạp và La Mã cổ, phụ nữ quý tộc dùng ô che nắng, và người La Mã có ghi chép về việc bôi dầu lên ô để đi xem kịch ngoài trời khi trời mưa. Tuy vậy ô không phổ biến ở châu Âu trong suốt thời trung đại; nó chỉ quay lại mạnh mẽ từ khoảng thế kỷ 16, 17 qua ảnh hưởng của Ý và Pháp.

Ô ở châu Âu: từ đồ của phụ nữ thành đồ của mọi người

Ở châu Âu thế kỷ 17 và 18, ô chủ yếu là đồ của phụ nữ. Đàn ông đi mưa thì đội mũ rộng vành, mặc áo choàng dày, hoặc đi xe ngựa nếu có tiền. Một người đàn ông cầm ô ra phố bị coi là yếu đuối hoặc làm bộ. Tên tiếng Anh umbrella bắt nguồn từ chữ umbra trong tiếng Latin, nghĩa là bóng râm, còn chữ parasol của tiếng Pháp và nhiều thứ tiếng khác ghép từ nghĩa chống và nắng, cho thấy chức năng ban đầu của vật này.

Người thường được nhắc là đã làm cho đàn ông London chấp nhận cái ô là Jonas Hanway, một thương nhân và nhà hoạt động xã hội thế kỷ 18. Theo các ghi chép quen thuộc, ông cầm ô ra đường ở London trong khoảng ba mươi năm, chịu sự chế giễu, nhất là của những người đánh xe ngựa thuê, vốn sống nhờ những ngày mưa. Đến cuối thế kỷ 18, ô đã thành vật dụng bình thường của đàn ông Anh, có khi còn được gọi theo tên ông.

Ô thời ấy nặng: gọng làm bằng xương sừng cá voi hoặc gỗ, tán bằng lụa hay vải dầu, khi ướt có thể nặng gấp nhiều lần ô ngày nay. Việc cầm ô cả ngày là một gánh nặng thật sự, và điều này chỉ thay đổi khi có gọng thép.

Gọng thép và chiếc ô gấp

Năm 1852, Samuel Fox, một nhà sản xuất người Anh, đưa ra loại gọng ô bằng thép có tiết diện hình chữ U. Gọng thép rỗng lòng máng nhẹ hơn gọng thép đặc mà vẫn cứng, rẻ hơn xương cá voi, và không bị cong vênh khi ướt. Mốc này thường được coi là khởi đầu của chiếc ô hiện đại; cấu trúc gọng thép với cán giữa và con trượt về cơ bản vẫn được dùng đến nay.

Thế kỷ 20 đưa thêm ba thay đổi. Một là ô gấp: cán thu ngắn được lồng nhau, gọng có khớp gập, cả chiếc ô gọn vừa túi xách. Các mẫu ô gấp được phát triển và đăng ký sáng chế ở Đức vào khoảng những năm 1920 và 1930, rồi lan rộng. Hai là tán bằng vải tổng hợp như nylon và polyester, nhẹ, nhanh khô, không mục. Ba là cơ chế bấm nút bung tự động bằng lò xo.

Một thay đổi gần đây hơn là tán hai lớp có khe thoát gió: khi gió mạnh thổi ngược từ dưới lên, không khí thoát qua khe thay vì lộn ngược tán. Cách giải quyết này đơn giản về nguyên lý nhưng đòi gọng chắc hơn, nên ô chống gió thường nặng hơn ô thường.

Tán ô: từ giấy dầu đến vải phủ chống thấm

Phần tán quyết định cái ô che được gì. Ô giấy dầu truyền thống của Trung Quốc và các nước láng giềng dùng giấy làm từ vỏ cây, dán lên khung tre, rồi quét nhiều lớp dầu trẩu, một loại dầu thực vật khi khô tạo màng cứng, kín nước. Ô giấy dầu nhẹ, đẹp, nhưng giấy dễ rách khi va chạm và dầu có mùi nồng lúc còn mới. Đến nay ô giấy dầu chủ yếu còn là đồ thủ công mỹ nghệ, đạo cụ biểu diễn, đồ trang trí.

Ô châu Âu thế kỷ 18 và 19 dùng lụa cho người giàu và vải bông hoặc vải lanh tẩm dầu, tẩm sáp cho người thường. Vải tẩm sáp kín nước nhưng nặng, cứng, và để lâu thì dính. Lụa nhẹ và đẹp nhưng thấm nước nếu không xử lý. Mỗi lựa chọn là một đánh đổi giữa trọng lượng, độ kín và giá.

Vải tổng hợp của thế kỷ 20 giải quyết phần lớn những đánh đổi này. Sợi nylon và polyester dệt dày, phủ thêm một lớp chống thấm, cho tán ô nhẹ, nhanh khô và không mục khi cất ẩm. Ô che nắng ở các nước nhiệt đới thường có thêm một lớp phủ màu sẫm hoặc ánh bạc ở mặt trong hay mặt ngoài để cản bớt ánh nắng. Khả năng cản tia tử ngoại của từng loại tán khác nhau và phụ thuộc vào chất vải, độ dày, màu sắc, nên nhà sản xuất thường ghi thông số riêng.

Cán cong, tám gọng và những chi tiết có lý do

Nhiều chi tiết của cái ô trông như thói quen thẩm mỹ nhưng có lý do thực tế. Cán cong hình móc câu, kiểu cán của chiếc ô đen cổ điển, cho phép móc ô lên cánh tay, lên mép bàn, lên lưng ghế khi không dùng. Cán thẳng thì gọn hơn khi gấp nhưng phải tìm chỗ dựng.

Con số tám gọng phổ biến vì nó cân bằng giữa trọng lượng và độ căng của tán. Ít gọng hơn, mỗi múi vải phải căng trên khoảng rộng hơn, dễ võng và đọng nước. Nhiều gọng hơn, ô tròn và chắc nhưng nặng và tốn công làm. Ô che nắng kiểu truyền thống châu Á có khi dùng rất nhiều nan tre mảnh, vì nan tre nhẹ và tán giấy cần được đỡ dày.

Chóp ô nhô lên trên đỉnh và những đầu bịt nhỏ ở đuôi mỗi gọng cũng có việc của chúng: chóp giữ các múi vải tụ lại kín ở đỉnh, còn đầu bịt giữ mép vải và tránh để đầu gọng kim loại chọc vào người đứng cạnh. Dây buộc quanh ô xếp giữ các múi vải không bung ra khi mang theo. Mỗi chi tiết là một bài học nhỏ đã được rút ra qua hàng trăm năm người ta cầm ô đi giữa đám đông.

Cơ chế bung xếp: các bộ phận của một chiếc ô

Một chiếc ô thông thường là một cơ cấu đòn bẩy khá tinh vi, dù ta bung xếp nó mà không cần nghĩ. Các bộ phận chính gồm:

  • Cán giữa: trục thẳng làm xương sống, đầu trên gắn chóp ô, đầu dưới gắn tay cầm. Ô gấp có cán gồm nhiều đoạn lồng nhau.
  • Gọng chính: những thanh dài toả ra từ chóp, căng tán vải. Ô thường có tám gọng, có loại sáu, mười hoặc nhiều hơn; càng nhiều gọng tán càng tròn và chịu gió đều hơn.
  • Gọng phụ: những thanh ngắn nối từ giữa mỗi gọng chính xuống con trượt; chúng là cánh tay đòn đẩy gọng chính bung ra.
  • Con trượt: vòng trượt dọc cán giữa. Đẩy con trượt lên, gọng phụ đẩy gọng chính bung ra; kéo xuống, mọi thứ khép lại.
  • Lẫy giữ: một chốt lò xo nhỏ trên cán bật ra khi con trượt lên đến đỉnh, giữ ô mở. Bấm lẫy thì con trượt được nhả xuống.
  • Tán: vải hoặc giấy dầu cắt thành các múi tam giác khâu lại, mỗi múi căng giữa hai gọng chính.

Khi gió mạnh làm ô lộn ngược, điều xảy ra là gió đẩy tán lên mạnh hơn sức giữ của gọng phụ, gọng chính gập ngược tại khớp nối. Ô tốt có khớp đàn hồi để gọng bật về được mà không gãy. Biết cơ chế này cũng giúp bạn sửa được những lỗi thông thường như lẫy kẹt hay một gọng phụ tuột khỏi khớp.

Vì sao chiếc ô cổ điển thường màu đen

Nếu nhìn tranh và ảnh chụp đường phố châu Âu cuối thế kỷ 19, bạn sẽ thấy một biển ô đen. Có nhiều cách giải thích cho màu sắc ấy, và chúng không loại trừ nhau. Thành phố công nghiệp thời đó đầy khói than; mưa rơi qua bầu không khí ấy mang theo muội, và tán ô màu sáng nhanh chóng lấm lem. Màu đen giấu được vết bẩn. Thuốc nhuộm đen cho vải dầu và lụa cũng bền màu hơn nhiều màu khác dưới mưa nắng.

Cũng có lý do xã hội. Ô của đàn ông muốn được chấp nhận thì phải trông nghiêm trang, gần với trang phục công sở màu tối của thời ấy. Chiếc ô đen cán cong, cuộn gọn như một cây gậy, trở thành phụ kiện của người làm văn phòng, ngân hàng, nhà nước ở châu Âu, rồi theo người châu Âu sang các thuộc địa.

Ô màu sắc rực rỡ quay lại khi vải tổng hợp nhuộm được đủ màu bền, giá rẻ, từ nửa sau thế kỷ 20. Ô che nắng của phụ nữ ở châu Á thường có màu sáng hoặc hoa văn ở mặt ngoài và lớp sẫm ở mặt trong. Ngày nay màu ô chủ yếu là chuyện sở thích, nhưng chiếc ô đen vẫn là kiểu mặc định của nhiều cửa hàng, như một dấu vết của thời ô còn là đồ nghiêm trang của quý ông.

Ô, dù, lọng trong đời sống và tiếng nói người Việt

Trong tiếng Việt, cùng một vật có hai tên theo vùng: miền Bắc nói cái ô, miền Nam nói cây dù, còn miền Trung dùng cả hai. Chữ dù cũng nằm trong từ nhảy dù, vì chiếc dù bay có hình dáng giống cái ô bung. Còn lọng là chiếc ô lớn có cán dài dùng trong nghi lễ cung đình và lễ rước của làng, thường thêu viền, nhiều màu, đi thành cặp tàn lọng. Lọng giữ đúng chức năng nguyên thuỷ của cái ô: dấu hiệu của sự tôn trọng và địa vị.

Trước khi ô phổ biến, người Việt che mưa bằng nón lá và áo tơi kết từ lá cọ hoặc lá gồi. Nón lá có ưu thế lớn khi làm đồng: hai tay vẫn rảnh. Ô vải đen cán cong kiểu châu Âu được người thành thị dùng từ đầu thế kỷ 20, gắn với hình ảnh viên chức, thầy giáo. Ở nhiều thành phố từng có nghề sửa ô đi rong, thay gọng, vá tán, sửa lẫy, nay thưa hẳn vì ô rẻ.

Đời sống đô thị Việt hiện nay có một thói quen đặc biệt: đi xe máy thì mặc áo mưa chứ không cầm ô, nên cái ô chủ yếu dùng khi đi bộ, chờ xe buýt, đưa con đến trường. Ô lớn che quán vỉa hè, ô che nắng ở bãi biển, ô in tên hàng quán là những biến thể lớn hơn của cùng một cơ cấu gọng và con trượt.

Câu hỏi thường gặp

Cái ô ban đầu dùng để che mưa hay che nắng?

Ban đầu chủ yếu để che nắng. Trong các nền văn minh cổ như Ai Cập, Assyria, Ba Tư, Ấn Độ, chiếc lọng che trên đầu là dấu hiệu địa vị. Người Trung Hoa cổ tìm ra cách quét dầu lên giấy, giúp ô che được mưa.

Ai làm cho đàn ông châu Âu bắt đầu dùng ô?

Jonas Hanway, một thương nhân London thế kỷ 18, thường được nhắc là người đã cầm ô ra phố trong khoảng ba mươi năm bất chấp chế giễu. Đến cuối thế kỷ 18, ô đã thành vật dụng bình thường của đàn ông Anh.

Gọng ô bằng thép có từ khi nào?

Năm 1852, nhà sản xuất người Anh Samuel Fox đưa ra loại gọng thép tiết diện chữ U, nhẹ mà cứng, thay cho gọng xương cá voi và gỗ. Mốc này thường được coi là khởi đầu của chiếc ô hiện đại.

Vì sao miền Bắc gọi là ô còn miền Nam gọi là dù?

Đây là khác biệt từ vựng giữa các phương ngữ, giống nhiều cặp từ khác. Chữ dù cũng có trong nhảy dù vì dù bay giống cái ô bung. Nguồn gốc chính xác của từng chữ chưa có kết luận thống nhất trong giới ngôn ngữ học.

Vì sao ô hay bị lộn ngược khi gió mạnh?

Gió thổi từ dưới lên đẩy tán mạnh hơn sức giữ của gọng phụ, làm gọng chính gập ngược tại khớp nối. Ô chống gió có tán hai lớp chừa khe thoát khí và gọng đàn hồi để bật về mà không gãy.

Lọng khác ô ở chỗ nào?

Lọng là ô lớn có cán dài dùng trong nghi lễ cung đình và lễ rước làng, thường thêu viền, nhiều màu và do người khác cầm che cho người được tôn trọng. Nó giữ chức năng nguyên thuỷ của cái ô là biểu thị địa vị, không phải để che mưa hằng ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138