Thuỷ tinh là cát thạch anh được nấu chảy cùng vài chất trợ chảy rồi làm nguội đủ nhanh để các nguyên tử không kịp xếp thành tinh thể. Con người làm ra nó ít nhất từ khoảng giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên ở vùng Lưỡng Hà, ban đầu chỉ là những hạt cườm nhỏ quý như đá ngọc. Phải mất hơn hai nghìn năm, với phát minh ống thổi, thuỷ tinh mới thành đồ dùng thường ngày; và phải đến giữa thế kỷ XX, với phương pháp kính nổi, tấm kính phẳng lớn, rẻ mới có mặt ở mọi ô cửa.
Bài này đi theo đúng mạch ấy: thuỷ tinh là gì ở cấp độ vật liệu, ai làm ra nó trước, những bước kỹ thuật nào biến món xa xỉ thành chiếc cốc vài nghìn đồng, kính cường lực khác kính thường ở đâu, và người Việt đã biết đến thuỷ tinh từ những di chỉ nào. Xen giữa là một vài chuyện hay bị kể sai, như lời đồn kính cửa sổ nhà thờ cổ "chảy" dần xuống dưới.
Thuỷ tinh là gì: một chất rắn không có trật tự
Thành phần chính của phần lớn thuỷ tinh quanh ta là silic điôxít, tức chất tạo nên hạt cát thạch anh. Silic điôxít tinh khiết chỉ chảy lỏng ở khoảng một nghìn bảy trăm độ, nhiệt độ mà lò củi thời cổ không thể đạt được. Bí quyết của người xưa là thêm chất trợ chảy, chủ yếu là hợp chất của natri như sôđa tự nhiên hoặc tro của các loài cây ưa mặn, để hạ nhiệt độ nóng chảy xuống mức lò thủ công đạt được. Nhưng thuỷ tinh chỉ có cát và sôđa lại tan dần trong nước, nên cần thêm vôi, tức canxi ôxít, để làm nó bền. Ba thành phần cát, sôđa, vôi đến nay vẫn là công thức của loại thuỷ tinh phổ biến nhất, gọi là thuỷ tinh sôđa – vôi, dùng làm chai lọ và kính cửa.
Điều làm thuỷ tinh khác kim loại hay đá là cấu trúc bên trong. Khi một chất lỏng nguội chậm, các phân tử có thời gian xếp thành mạng tinh thể đều đặn. Khi hỗn hợp silicat nguội đủ nhanh, nó đặc lại mà vẫn giữ trật tự lộn xộn của chất lỏng. Giới vật liệu gọi đó là chất rắn vô định hình. Vì không có mặt tinh thể nào để ánh sáng tán xạ, thuỷ tinh trong suốt; vì không có mặt trượt giữa các lớp nguyên tử như kim loại, nó cứng nhưng giòn, vỡ thành mảnh sắc chứ không cong.
Cũng vì không có điểm nóng chảy rõ rệt, thuỷ tinh mềm dần khi nung, đi qua một khoảng nhiệt rộng giống mật ong được hâm. Chính khoảng mềm dẻo ấy cho phép thợ kéo, thổi, uốn nó thành đủ hình dạng, một đặc tính mà gốm hay kim loại không có theo cách tương tự.
Những hạt thuỷ tinh đầu tiên và câu chuyện của Pliny
Hiện vật thuỷ tinh chủ ý sớm nhất được biết đến là các hạt cườm tìm thấy ở Lưỡng Hà và vùng lân cận, có niên đại khoảng giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên. Trước đó, người Ai Cập và Lưỡng Hà đã làm faience, một loại gốm phủ lớp men thuỷ tinh hoá bóng màu xanh lam, nên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thuỷ tinh ra đời như một nhánh tách ra từ nghề làm men và luyện kim, nơi người thợ quen với lửa và các loại bột khoáng. Nơi đầu tiên làm ra thuỷ tinh đến nay chưa thể chỉ đích danh; bằng chứng khảo cổ nghiêng về Lưỡng Hà nhưng vẫn còn tranh luận.
Khoảng giữa thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, thợ ở Lưỡng Hà và Ai Cập bắt đầu làm bình lọ nhỏ bằng kỹ thuật lõi đất: nặn một lõi bằng đất sét và phân trộn, nhúng hoặc quấn thuỷ tinh nóng chảy quanh lõi, vuốt thành hình, để nguội rồi cạo lõi ra. Những chiếc lọ đựng dầu thơm làm cách này nhiều màu, có vân sóng, nhưng mỗi chiếc tốn công nhiều ngày, chỉ tầng lớp giàu có mới dùng.
Về nguồn gốc thuỷ tinh, sách vở hay chép câu chuyện của Pliny Già, học giả La Mã thế kỷ I: một nhóm thương nhân buôn sôđa cập bờ biển xứ Phoenicia, không tìm được đá kê nồi nên lấy khối sôđa kê, sáng ra thấy cát dưới bếp hoá thành dòng chất trong suốt. Giới nghiên cứu xếp câu chuyện này vào loại truyền thuyết: lửa trại ngoài trời khó đủ nóng để làm chảy hỗn hợp cát và sôđa, và thuỷ tinh đã có trước thời Pliny hơn hai nghìn năm. Nó đáng nhớ vì cho thấy ngay người xưa cũng thấy việc cát biến thành thứ trong suốt là chuyện lạ cần giải thích.
Ống thổi: phát minh biến món xa xỉ thành đồ dùng thường ngày
Ra đời ở bờ đông Địa Trung Hải. Khoảng thế kỷ I trước Công nguyên, thợ thủ công ở vùng Syria – Palestine ngày nay phát hiện có thể thổi hơi vào một cục thuỷ tinh nóng chảy gắn ở đầu ống kim loại rỗng để nó phồng lên như bóng bay. Đây là một trong những bước kỹ thuật lớn nhất trong lịch sử vật liệu, vì nó rút thời gian làm một chiếc bình từ nhiều ngày xuống vài phút.
Đế chế La Mã phổ biến nó khắp nơi. Trong vài thế hệ, xưởng thổi thuỷ tinh mọc lên ở Ý, xứ Gaule, vùng sông Rhine. Chai lọ thuỷ tinh trở thành đồ đựng rượu, dầu, thuốc của người bình dân, và giới khảo cổ tìm thấy chúng ở khắp các di chỉ thời La Mã. Người La Mã cũng biết đúc những tấm kính dày, hơi mờ cho cửa sổ một số nhà tắm công cộng và biệt thự.
Thổi khuôn cho hàng loạt. Thợ La Mã còn thổi thuỷ tinh vào khuôn có hoa văn, tạo ra những chiếc cốc giống hệt nhau. Đó là một dạng sản xuất hàng loạt thô sơ, cùng nguyên lý với máy thổi chai tự động ngày nay, chỉ khác là hơi thổi đến từ phổi người.
Kỹ thuật gần như không đổi suốt mười chín thế kỷ. Từ thời La Mã đến cuối thế kỷ XIX, thổi thuỷ tinh vẫn là việc tay, với bộ đồ nghề gần như giữ nguyên: ống thổi, que hàn nối gọi là pontil, kìm kẹp, tấm gỗ ướt để lăn. Bộ dụng cụ ấy vẫn có thể thấy ở các xưởng thủ công hiện nay. Chỉ đến đầu thế kỷ XX, máy thổi chai tự động mới thay thế phần lớn sức người trong sản xuất chai lọ.
Venice, pha lê chì và chiếc thấu kính
Thời Trung đại, trung tâm nổi tiếng nhất của nghề thuỷ tinh châu Âu là Venice. Năm 1291, chính quyền thành phố buộc các lò thuỷ tinh dời ra đảo Murano, lý do thường được nêu là phòng cháy cho thành phố nhà gỗ san sát, đồng thời giữ thợ và bí quyết nghề trong tầm kiểm soát. Thế kỷ XV, thợ Venice làm ra loại thuỷ tinh rất trong gọi là cristallo, bằng cách lọc kỹ tro cây và chọn sỏi thạch anh sạch, để bỏ bớt sắt, thứ tạp chất nhuộm thuỷ tinh thành màu xanh lục nhạt quen thuộc của chai lọ rẻ tiền.
Ở Anh, thập niên 1670, George Ravenscroft được ghi nhận là người đưa ôxít chì vào công thức, tạo ra thuỷ tinh chì: nặng hơn, chiết suất cao hơn nên lấp lánh hơn, mềm hơn nên dễ mài cắt. Thứ người ta quen gọi là "pha lê" trong đồ trang trí chính là thuỷ tinh có hàm lượng chì cao hoặc các chất thay thế chì, chứ không phải tinh thể thạch anh tự nhiên. Cách gọi này dễ gây hiểu lầm, vì về cấu trúc vật liệu, pha lê chì vẫn là chất vô định hình như mọi thuỷ tinh khác.
Thuỷ tinh trong cũng mở ra ngành quang học. Kính đeo mắt xuất hiện ở Ý cuối thế kỷ XIII; đầu thế kỷ XVII, kính viễn vọng và kính hiển vi ra đời ở Hà Lan rồi lan nhanh khắp châu Âu. Không có thuỷ tinh đủ trong và đủ đồng đều để mài thấu kính, những công cụ đã cho thấy vệ tinh của Sao Mộc hay tế bào thực vật sẽ không thể có. Gương soi tráng bạc phía sau tấm kính, thứ ta dùng hằng ngày, cũng là con đẻ của thuỷ tinh phẳng và trong.
Làm kính phẳng: bốn cách trong bốn thời kỳ
Chai, cốc có thể thổi; nhưng một tấm kính phẳng, đều, đủ to để lắp cửa sổ là bài toán khó hơn nhiều. Lịch sử kính cửa là chuỗi các cách giải bài toán ấy, mỗi cách để lại dấu vết riêng trên những ô cửa cũ còn sót lại.
| Phương pháp | Cách làm | Dấu vết để lại |
|---|---|---|
| Kính vương miện (Trung đại – thế kỷ XIX) | Thổi một quả cầu, chuyển sang que pontil rồi quay thật nhanh cho thuỷ tinh văng thành chiếc đĩa phẳng, sau đó cắt thành ô nhỏ | Ô kính nhỏ, dày mỏng không đều; phần tâm đĩa có cục lồi gọi là "mắt bò", thường bán rẻ hoặc dùng ở chỗ khuất |
| Kính ống (thế kỷ XVIII – XIX) | Thổi một ống dài, cắt hai đầu, rạch dọc rồi hâm nóng cho ống mở ra thành tấm phẳng | Tấm lớn hơn kính vương miện nhưng hay gợn sóng, có bọt khí nhỏ kéo dài |
| Kính đúc mài (từ cuối thế kỷ XVII) | Đổ thuỷ tinh nóng chảy lên bàn kim loại, cán phẳng, rồi mài và đánh bóng hai mặt rất lâu | Phẳng và trong, dùng cho gương lớn, cửa kính cửa hàng, nhưng tốn công mài nên đắt |
| Kính nổi (từ cuối thập niên 1950) | Cho dòng thuỷ tinh nóng chảy trôi trên bể thiếc lỏng; mặt thiếc phẳng tuyệt đối nên tấm kính tự phẳng hai mặt khi nguội | Gần như không cần mài, dải kính chạy liên tục, rẻ; là kính của hầu hết cửa sổ và tòa nhà hiện nay |
Phương pháp kính nổi được Alastair Pilkington và cộng sự ở Anh phát triển trong thập niên 1950 và công bố năm 1959. Ý tưởng đơn giản đến bất ngờ: thiếc nóng chảy ở nhiệt độ thấp hơn thuỷ tinh nhiều, nặng hơn thuỷ tinh nên thuỷ tinh nổi trên nó, và mặt một chất lỏng nằm yên luôn phẳng. Cái khó là giữ bể thiếc không bị ôxi hoá, nên cả dây chuyền được bao trong khí bảo vệ. Từ đó, kính phẳng thôi là vật liệu đắt, và kiến trúc kính – thép của thành phố hiện đại mới thành khả thi về kinh tế.
Ô kính trong ngôi nhà cổ dày mỏng không đều là dấu vết của kính vương miện hoặc kính ống, không phải dấu hiệu tuổi tác của vật liệu.
Kính cửa sổ cổ có "chảy" xuống dưới không?
Một câu chuyện lan truyền rộng, kể cả trong lớp học, cho rằng thuỷ tinh thật ra là chất lỏng chảy rất chậm, bằng chứng là kính cửa sổ nhà thờ châu Âu thời Trung đại dày ở phía dưới hơn phía trên. Giới khoa học vật liệu bác bỏ cách giải thích này. Ở nhiệt độ phòng, độ nhớt của thuỷ tinh lớn đến mức thời gian để nó chảy được một khoảng mắt thường thấy được dài hơn tuổi vũ trụ rất nhiều lần, theo các tính toán đã công bố. Đồ thuỷ tinh La Mã và thấu kính cổ hàng trăm năm tuổi vẫn giữ nguyên hình dạng, điều không thể có nếu thuỷ tinh chảy theo cách được đồn.
Lý do thật nằm ở cách làm kính. Kính vương miện và kính ống vốn đã dày mỏng không đều ngay khi ra lò. Người thợ lắp cửa thường đặt cạnh dày xuống dưới cho chắc, nhưng không phải lúc nào cũng vậy: nhiều ô kính cổ được tìm thấy có cạnh dày nằm ở trên hoặc ở bên. Nếu thuỷ tinh chảy, mọi ô phải dày ở phía dưới.
Còn câu hỏi thuỷ tinh "là chất rắn hay chất lỏng" thì có câu trả lời rõ ràng hơn người ta tưởng: về cơ học, nó là chất rắn; về cách sắp xếp nguyên tử, nó giống chất lỏng bị "đóng băng". Gọi nó là chất rắn vô định hình là cách nói đúng và đủ. Chỗ còn tranh luận sôi nổi trong vật lý là cơ chế chính xác của quá trình chuyển thuỷ tinh, tức vì sao chất lỏng đặc lại mà không kết tinh, chứ không phải việc ô kính có chảy hay không.
Thuỷ tinh ở Việt Nam: từ hạt cườm khảo cổ đến chai lọ trong bếp
Ở Việt Nam, hạt cườm thuỷ tinh có mặt trong các di chỉ thuộc văn hoá Sa Huỳnh ở miền Trung và văn hoá Óc Eo ở Nam Bộ, bên cạnh hạt đá mã não, đá carnelian. Giới khảo cổ vẫn còn bàn về việc bao nhiêu trong số đó được làm tại chỗ, bao nhiêu đến qua buôn bán với Ấn Độ và các vùng ven biển khác của Đông Nam Á; một số di chỉ cho thấy dấu hiệu chế tác tại chỗ. Điều chắc chắn là thuỷ tinh đã có mặt trong đời sống cư dân trên dải đất này từ khoảng hai nghìn năm trước, chủ yếu dưới dạng đồ trang sức.
Cái tên tiếng Việt cũng kể một phần câu chuyện. "Thuỷ tinh" là từ Hán Việt, nghĩa đen là "tinh thể của nước", vốn dùng để chỉ thạch anh trong suốt rồi chuyển sang chỉ vật liệu nhân tạo trông giống nó. Còn "kính" trong khẩu ngữ hằng ngày gần như đồng nghĩa với tấm thuỷ tinh phẳng: kính cửa, kính xe, kính đeo mắt. "Pha lê" là từ mượn tiếng Pháp, gắn với loại thuỷ tinh chì đắt tiền.
Đồ thuỷ tinh sản xuất công nghiệp phổ biến ở Việt Nam muộn hơn nhiều, gắn với nhà máy chai lọ và kính xây dựng của thế kỷ XX. Ngày nay, từ chai nước mắm, lọ thuốc, bóng đèn đến tấm kính nổi của các tòa nhà ở Hà Nội và TP.HCM, thuỷ tinh có mặt dày đặc tới mức ít ai còn nghĩ đến chuyện nó từng là thứ được đặt cạnh vàng và đá quý trong mộ táng.
Kính cường lực, kính chịu nhiệt và vòng đời của một chiếc chai
Kính cường lực mạnh nhờ ứng suất có chủ đích. Tấm kính được nung gần tới nhiệt độ mềm rồi thổi khí lạnh thật nhanh lên hai mặt. Bề mặt cứng lại trước, phần lõi co lại sau và kéo bề mặt vào trạng thái bị nén. Vết nứt chỉ lan khi bị kéo căng, nên lớp vỏ bị nén làm kính chịu va đập tốt hơn nhiều lần. Đổi lại, khi đã vỡ, toàn bộ ứng suất giải phóng cùng lúc, tấm kính vỡ vụn thành hạt nhỏ ít sắc cạnh, và kính cường lực không thể cắt hay khoan sau khi đã qua xử lý nhiệt.
Kính dán an toàn giữ mảnh vỡ tại chỗ. Hai lớp kính kẹp một lớp màng nhựa dẻo; khi vỡ, mảnh vẫn dính vào màng. Đây là loại kính dùng cho kính chắn gió phía trước của ô tô, khác kính cửa bên thường là kính cường lực.
Thuỷ tinh borosilicat chịu sốc nhiệt. Cuối thế kỷ XIX, nhà hoá học Đức Otto Schott phát triển các loại thuỷ tinh có thêm ôxít bo, giãn nở rất ít khi nóng lên. Nhờ đó, ống nghiệm và đồ nấu bằng thuỷ tinh loại này ít nứt khi đổi nhiệt đột ngột hơn chai lọ thường.
Sợi quang là thuỷ tinh tinh khiết đến cực độ. Từ đầu thập niên 1970, sợi thuỷ tinh siêu tinh khiết có độ suy hao đủ thấp để truyền ánh sáng đi xa, mở đường cho mạng cáp quang mang phần lớn dữ liệu Internet giữa các châu lục.
Thuỷ tinh tái chế được nhiều vòng. Mảnh vụn thuỷ tinh, trong nghề gọi là cullet, nấu chảy ở nhiệt độ thấp hơn nguyên liệu thô, nên trộn mảnh vụn vào mẻ nấu giúp tiết kiệm nhiên liệu. Về nguyên tắc, thuỷ tinh sôđa – vôi có thể nấu lại nhiều lần mà không suy giảm chất lượng, miễn là được phân loại theo màu và loại sạch sẽ; kính cường lực, gốm thuỷ tinh hay bóng đèn lẫn vào là làm hỏng mẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chai thuỷ tinh rẻ tiền thường có màu xanh lục nhạt?
Màu đó đến từ các hợp chất sắt có sẵn trong cát. Muốn có thuỷ tinh thật trong phải chọn cát ít sắt hoặc thêm chất khử màu, nên tốn kém hơn. Với chai lọ thông thường, nhà sản xuất chấp nhận màu xanh nhạt hoặc cố ý nhuộm nâu, xanh đậm để chắn bớt ánh sáng cho đồ đựng bên trong.
Pha lê và thuỷ tinh khác nhau ở đâu?
Trong cách gọi thương mại, pha lê là thuỷ tinh có thêm ôxít chì hoặc các chất thay thế như ôxít bari, kẽm, kali, cho chiết suất cao, lấp lánh và tiếng ngân trong hơn khi gõ. Về cấu trúc, pha lê vẫn là chất rắn vô định hình, không phải tinh thể. Tên gọi "pha lê" đến từ tiếng Pháp và gây hiểu lầm vì gợi đến tinh thể.
Thuỷ tinh có thực sự làm từ cát không?
Đúng, nhưng không phải cát nào cũng dùng được. Cần cát thạch anh có hàm lượng silic điôxít cao và ít tạp chất, nhất là sắt. Cát biển hay cát sông thường lẫn nhiều khoáng khác, phải qua tuyển rửa. Ngoài cát, mẻ nấu còn có sôđa, đá vôi và ngày nay có thêm một tỷ lệ lớn mảnh thuỷ tinh tái chế.
Vì sao kính cường lực đôi khi tự vỡ dù không ai chạm vào?
Một nguyên nhân hay được nêu trong tài liệu kỹ thuật là tạp chất niken sunfua lẫn trong thuỷ tinh, theo thời gian đổi thể tích và phá vỡ thế cân bằng ứng suất. Va chạm nhỏ ở mép kính khi lắp đặt, khung quá chật hay chênh lệch nhiệt lớn cũng có thể là nguyên nhân. Vì vậy một số nhà sản xuất có thêm bước thử nhiệt để loại bỏ tấm có nguy cơ.
Người xưa làm thuỷ tinh có màu bằng cách nào?
Họ thêm một lượng nhỏ ôxít kim loại vào mẻ nấu. Côban cho màu xanh lam đậm, đồng cho xanh lục hoặc xanh ngọc, mangan cho màu tím hoặc dùng để khử bớt màu xanh của sắt, antimon và chì cho màu vàng đục. Những công thức này phần lớn được tìm ra bằng kinh nghiệm thử sai, rất lâu trước khi hoá học giải thích được vì sao.
Thuỷ tinh có phân huỷ trong tự nhiên không?
Thuỷ tinh rất bền với nước và vi sinh vật, nên gần như không phân huỷ theo nghĩa sinh học. Theo thời gian rất dài, bề mặt có thể bị nước và kiềm ăn mòn nhẹ, tạo lớp óng ánh như trên đồ thuỷ tinh khảo cổ. Chính độ bền này giúp hạt cườm hàng nghìn năm tuổi còn tới nay, nhưng cũng là lý do mảnh chai vứt bỏ tồn tại rất lâu.